Tytuł oryginału

ROME

First published by Weidenfeld & Nicolson, London 2011

Przekład

Władysław Jeżewski

Copyright © Robert Hughes 2011

All rights reserved

The right of Robert Hughes to be identified as the author of this work has been asserted in accordance with the Copyright, Designs and Patents Act 1988.

Copyright © 2012 for the Polish edition by Wydawnictwo Magnum Ltd.

Copyright © 2012 for the Polish translation by Wydawnictwo Magnum Ltd.

Wydanie elektroniczne 2014

Wszystkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana, zapisywana czy przekazywana w sposób mechaniczny, elektroniczny, fotograficzny lub w jakiejkolwiek innej formie bez uprzedniej zgody właściciela praw.

Wydawnictwo Magnum sp. z o.o.

02-536 Warszawa, ul. Narbutta 25a

tel./fax 22 848 55 05, tel. 22 646 00 85

magnum@it.com.pl

Księgarnia internetowa MAGNUM

www.wydawnictwo-magnum.com.pl

(EPUB) ISBN 978-83-63986-75-9

(MOBI) ISBN 978-83-63986-76-6

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

12

RZYM ODZYSKANY

[...]

Po roku (powiedzmy) 1960 żaden włoski malarz ani rzeźbiarz nie wywarł nawet w przybliżeniu takiego wpływu na innych artystów, jak film włoski na zagraniczne kinematografie. Właśnie na polu sztuki filmowej twórcza inwencja Włochów, skrępowana podczas drugiej wojny światowej, objawiła się na nowo w całej krasie. Najpierw dała nam włoski neorealizm, a potem, pod koniec lat pięćdziesiątych, skrystalizowała się w jednym twórcy, obdarzonym niezwykłą wyobraźnią.

Mowa oczywiście o Federicu Fellinim, zapewne ostatnim genialnym artyście, jakiego wydały Włochy. Fellini jednak nie był jedynym włoskim reżyserem o wybitnym talencie, pracującym zaraz po wojnie w Rzymie. Do innych, chyba nieco mniej uzdolnionych, wypada zaliczyć Roberta Rosseliniego i Vittoria De Sicę. Możliwe, że kiedyś pojawią się następni, i nie należy też zakładać, że długa historia rzymskiego malarstwa jest raz na zawsze zamknięta, choćby dziś znajdowało się ono w zupełnym upadku – wciąż przecież głosi się „śmierć malarstwa”, a nigdy jakoś do niej nie dochodzi. Na razie jednak takich twórców nie ma i nic nie wskazuje na to, aby w filmie pojawił się talent na miarę Felliniego. Być może nigdy się nie pojawi.

Najtrwalszym prezentem, jaki podarował Mussolini włoskiej kulturze, była wytwórnia filmowa Cinecittà, którą zbudowano pod Rzymem w 1937 roku. Duce słusznie zauważył, że „kino jest najpotężniejszym orężem” propagandy, który ma między innymi pomóc narodowi w zrozumieniu własnej historii. Cinecittà była miasteczkiem filmowym o powierzchni 40 hektarów, w którym znajdowały się obiekty przeznaczone do produkcji i post-produkcji filmów (było to wówczas jedyne kompleksowe studio filmowe w Europie). W ciągu sześciu lat od oficjalnego otwarcia wytwórni wyprodukowano w niej prawie trzysta filmów, częściowo sfinansowanych przez państwo. Dziś liczba tytułów, które powstały w Cinecittà, zbliża się do trzech tysięcy. Oczywiście ich wartość artystyczna jest bardzo różna.

Podczas wojny Cinecittà poważnie ucierpiała. Po kapitulacji Włoch w 1943 roku lotnictwo alianckie co pewien czas bombardowało wytwórnię, choć nie tak ciężko, aby całkowicie zniszczyć jej potencjał produkcyjny. W trakcie odwrotu Niemcy zrabowali sprzęt i urządzenia Cinecittà. Zaraz po wojnie alianci urządzili na terenie studia obóz dla uchodźców i innych osób bez dachu nad głową. Wytwórnia została więc praktycznie zamknięta, a włoscy filmowcy, pozbawieni miejsca pracy, wyszli na ulice Rzymu, które zastąpiły im dotychczasowe dekoracje studyjne; zamiast zawodowych aktorów zatrudniono amatorów. Tak narodziło się kino „neorealistyczne”, dzięki któremu sztuka filmowa we Włoszech przeżyła wspaniały renesans. Jednym z klasycznych dzieł tego nurtu był film Roberta Rosseliniego Rzym, miasto otwarte, z Anną Magnani (współscenarzystą był mało wówczas znany Federico Fellini); obraz wszedł na ekrany w 1945 roku. Kręcony częściowo jako dokument podczas wyzwalania Rzymu, stał się sensacją, zdobywając Złotą Palmę na festiwalu filmowym w Cannes w 1946 roku. Innym sztandarem neorealizmu byli Złodzieje rowerów Vittoria De Siki, ale największym arcydziełem gatunku pozostał film Rosseliniego. Jak to często bywa w czasach niedoborów, jego nastrojowy, podobny do kroniki filmowej styl był po części wynikiem przypadku, chwilowego braku taśmy filmowej. Dziś panuje zgoda, że zagadkowa niejednolitość w klimacie poszczególnych scen jest wynikiem kiepskiej obróbki i zbyt krótkiego utrwalania wywołanej taśmy. Gdyby nie wojna, nie byłoby zapewne tych niedoborów i włoska kinematografia prawdopodobnie nadal produkowałaby tylko miałkie, przesłodzone romanse i komedie (tak zwane kino białych telefonów, cinema dei telefoni bianchi), jak w latach 1936–1943. Ale po triumfie Rzymu, miasta otwartego powstało, częściowo planowo, a częściowo za sprawą zbiegu okoliczności, zupełnie nowe kino. Włochy – wcześniej prawie nie liczące się w światowej kinematografii – nagle zaczęły wyznaczać kierunek rozwoju sztuki filmowej. Rzym, miasto otwarte bardzo długo wywierał wpływ na twórców filmowych; dość wymienić Drzewo na saboty Ermanno Olmiego (1978) i niedocenione Wrota niebios Michaela Cimina (1980).

Błędem byłoby sądzić, że większość filmów wyprodukowanych w późniejszych latach w Cinecittà naśladowała dzieło Rosseliniego. Po naturalistycznym początku kinematografia włoska znalazła swą przystań w zbudowanym z płyt gipsowych starożytnym Rzymie, „wśród gorących nocy Kaliguli”, jak głosił jeden z tytułów (La calde notti di Caligola, 1977). W produkcjach tych nader często pojawiały się te same słynne postaci historyczne. Jednym z pierwszych filmów, których akcja rozgrywa się w Rzymie, był Spartakus (1914), znacznie wyprzedzający czasy Cinecittà. Później nakręcono Spartaco (1953), znakomitego Spartakusa Stanleya Kubricka z Kirkiem Douglasem w roli tytułowej (1960) oraz Syna Spartakusa (1962; główną rolę zagrał amerykański kulturysta Steve Reeves, bez wysiłku rzucający po Forum wielkimi bryłami styropianu). Tematyka gladiatorska znalazła kontynuację w późniejszych filmach: Spartakus i dziesięciu gladiatorów (1964), Triumf dziesięciu gladiatorów (1965) i Zemsta Spartakusa (1965), a w końcu Gladiator w spódnicy (2004), który nie mógł wszak nie powstać. Około szesnastu obrazów, nakręconych w latach 1908–2003, nosiło tytuł Juliusz Cezar, a Alain Chabat zagrał Cezara we francuskim filmie (Asterix i Obelix: Misja Kleopatra, 2002). Najsłynniejszą i najbardziej kosztowną ze wszystkich rzymskich superprodukcji była Kleopatra Josepha Mankiewicza (1963), najtańszą i najwulgarniejszą eksperymentalna Kleopatra Michela Audera (1970), z Vivą i Gerardem Malangą, najgłupszą zaś brytyjska Kleopatro do dzieła (1964). Pierwszy film o Antoniuszu i Kleopatrze powstał w 1908 roku, a w późniejszych latach nakręcono ponad dwadzieścia obrazów z imieniem egipskiej królowej w tytule.

W latach pięćdziesiątych, dzięki niskim kosztom produkcji filmów w Rzymie i atrakcyjności miasta – która amerykańska gwiazda filmowa nie wolałaby mieszkać w luksusowym rzymskim hotelu niż w Hollywood? – w stolicy Włoch powstały wielkie międzynarodowe koprodukcje, takie jak Quo Vadis (1951), Ben-Hur (1959) i Spartakus (czwarta wersja, 1960). Ale reżyserem, którego nazwisko jest najściślej, wręcz nierozerwalnie, związane z wytwórnią na via Vittorio Veneto, był Federico Fellini, a film, dzięki któremu powstała ta więź, nosił tytuł Słodkie życie.

Żaden film nie fascynował mnie tak bardzo. To była naprawdę Europa na celuloidowej taśmie. Może wydać się dziwne, że dwudziestokilkuletni, początkujący krytyk sztuki mógł zapałać miłością do Rzymu dzięki obejrzeniu tak pesymistycznego filmu, jak Słodkie życie, ale tak się właśnie stało, i to z dwóch powodów. Po pierwsze, byłem nieopierzonym romantykiem, pragnącym poznać obce kraje; po drugie, film Felliniego to prawdziwe (choć nie pozbawione wad) arcydzieło opowiadające o miejscach i sytuacjach, które wydawały mi się szalenie egzotyczne.

Zdjęcia do Słodkiego życia rozpoczęły się w marcu 1959 roku i na początku 1960 film wszedł na ekrany. Natychmiast zdobył światowy rozgłos, pobił wszystkie rekordy kasowe i wywołał prawdziwą burzę na łamach prasy. „L’Osservatore Romano”, oficjalna gazeta watykańska, wzywała do jego ocenzurowania, pod kinami ustawiały się kilometrowe kolejki, a podczas pokazu w Mediolanie Fellini został napadnięty. Ponieważ niektórzy czytelnicy mogli nie oglądać filmu, opowiem pokrótce, o czym on jest. Marcello Rubini, grany przez przystojnego, ironicznie uśmiechniętego Marcella Mastroianniego, zarabia na życie, publikując we włoskich gazetach banalne plotki o sławnych osobach. (Producent, Dino De Laurentiis, chciał, żeby głównego bohatera zagrał Paul Newman, licząc, że amerykański gwiazdor przyciągnie większą widownię; Fellini stanowczo się temu sprzeciwiał i postawił na swoim). Aby zdobyć informacje, Rubini, co nie jest pozbawione politycznego i kulturalnego znaczenia, przesiaduje po barach i kawiarniach przy via Vittorio Veneto. (Pod koniec lat pięćdziesiątych, czyli w czasie gdy Fellini kręcił film, via Vittorio Veneto nie była jeszcze karykaturą miejskiego splendoru, którą uczyniło ją Słodkie życie. Ale zmierzała już w tę stronę, a sukces filmu sprawił, że proces ten w latach sześćdziesiątych dobiegł końca. Kamienna tablica na jednej z kamienic mówi właśnie o roli Felliniego w „stworzeniu” via Vittorio Veneto taką, jaką znają dziś wszyscy).

Rubini jest słabym człowiekiem, jednym z tych, którzy nie tworzą niczego wartościowego, a nawet autentycznego, ale którym różne rzeczy się po prostu przydarzają, wywołując krótki, hałaśliwy oddźwięk – to typowy podglądacz, za jakiego Fellini uważa każdego dziennikarza. Kolegą głównego bohatera, Sancho Pansą swego biernego i nieudolnego Don Kichota, jest wiecznie wesoły i szybko przebierający nogami fotograf o ptasim móżdżku Paparazzo (Walter Santesso), gdyż wszystkie pisma plotkarskie potrzebują zdjęć. Jego nazwiskiem, dzięki długiemu życiu filmu, przyjęło się odtąd nazywać fotografów pracujących dla prasy plotkarskiej. (Pochodzi ono od postaci z książki By the Ionian Sea, będącej relacją z podróży po Włoszech angielskiego pisarza George’a Gissinga, choć tam Paparazzo nie nosi aparatu fotograficznego).

Od pierwszych kadrów wyczuwa się atmosferę fałszu – to na przykład warkot helikoptera, zapowiadający przyjście Chrystusa, ale nie prawdziwego Odkupiciela, lecz brzydkiej trzymetrowej kukły z rękami uniesionymi w geście błogosławieństwa, którą wlecze po rzymskim niebie wynajęty śmigłowiec, aby osadzić go na czubku jakiejś kolumny lub kopuły. Tematem Słodkiego życia jest wszechobecny fałsz religijny, manipulacja ludzkimi uczuciami. Jako świeżo upieczonemu ekskatolikowi ogromnie mi się to podobało. Wyglądało na zemstę – osobistą zemstę Felliniego – i rzeczywiście nią było.

Fabuła Słodkiego życia składa się z siedmiu luźno połączonych ze sobą epizodów, mających ukazywać szaleństwo i pustkę życia w Rzymie u progu lat sześćdziesiątych. Fellini pokazuje, jak wiara religijna, której Rzym jest tradycyjnym ośrodkiem, obumiera i przeradza się w najzwyczajniejszy zabobon. Pokazuje rozkład związków rodzinnych. Pokazuje Rzym jako miasto oddające się jałowym i szybko przemijającym przyjemnościom. Pokazuje śmierć sławy, jej staczanie się w zwykłą medialną wrzawę. Słowem, przedstawia miasto, które nie potrafi już zapewnić pożywki duchowej swym mieszkańcom, chociaż wciąż wywiera na nich magnetyczny wpływ, spod którego nie potrafią się wyzwolić.

Mimo całej dziwaczności stosunków międzyludzkich i stylistycznej teatralności Słodkiego życia najosobliwszą sceną w tym filmie, przynajmniej dla mnie, jest końcowa scena z rybą trzepoczącą się w sieci. Widziałem ją trzy albo cztery razy i choć dość dobrze znam się na rybach, nadal nie wiem, co to za gatunek, przypuszczam tylko, że jakaś wielka raja. Nie widać jej w całości, tylko wilgotne, zielonkawoniebieskie oko, patrzące w zbliżeniu w obiektyw. To spojrzenie jest zarówno oceniające, jak obojętne, o co niewątpliwie Felliniemu chodziło. Uczestnicy przyjęcia gromadzą się wokół ryby. Co to za dziwadło? Skąd przypłynęło? „Z Australii” – mówi ktoś zza kadru. Słysząc to, poczułem lekkie ukłucie dumy narodowej. A więc moja ojczyzna też odegrała malutką, potwierdzoną szeptem rolę w historii Rzymu! Wydało mi się to swoistym znakiem. Utożsamiłem się z tą rybą w całej jej osobliwości, mimo że wyglądała mało zachęcająco, jak grudka galarety zaplątana w sieć. Przybyła do Włoch, tak jak ja, aż z Australii, w poszukiwaniu... tego lub owego. Kto mógł wiedzieć lub zgadnąć, czego (jeśli czegokolwiek) się spodziewała, błądząc po Morzu Tyrreńskim? W 1934 roku Fellini zobaczył jakąś wielką, brzydką rybę na plaży pod Rimini i od tej pory myśl o niej nie dawała mu spokoju.

Federico Fellini nakręcił jeszcze kilka filmów, które weszły do klasyki włoskiego i światowego kina. Najpiękniejszymi i najciekawszymi były 8½ (1963), refleksja nad procesem twórczym – Fellini pragnął w nim „opowiedzieć historię reżysera, który nie wie już, jaki film chce nakręcić” – i Amarcord (1973), zawiła opowieść o dzieciństwie i pamięci. (Amarcord znaczy w dialekcie Rimini Io mi ricordo, czyli „pamiętam”). Obrazy te zostały obsypane nagrodami, ale Słodkie życie zachowało szczególne miejsce w historii kina, miejsce, z którym nie może konkurować żaden włoski film tego okresu. Chyba nieprędko też pojawi się we Włoszech dzieło filmowe, które dorówna mu pod względem wpływu na szeroko pojętą kulturę.

Felliniego wizja Rzymu jako swego rodzaju tragicznego igrzyska, mamiącego obietnicami zmysłowych rozkoszy, lecz nie mogącego ich spełnić, okazała się niezwykle sugestywna. W piękny, i w dużej mierze prawdziwy, sposób film ukazywał też Rzym, z jakim pięćdziesiąt lat temu stykał się turysta. Na początku lat sześćdziesiątych Wieczne Miasto było znacznie przyjemniejszym miejscem na ziemi niż dziś.

Oczywiście mogło to być (do pewnego stopnia) złudzenie, wywołane moją nieznajomością języka włoskiego i przesadnie optymistycznym przekonaniem co do ciągłości kultury włoskiej. W owym czasie, kilkadziesiąt lat temu, ciągłość ta wydawała się mi czymś całkowicie realnym. W ostatnim półwieczu powstało co prawda niewiele ciekawych rzeczy w polityce, kulturze, a zwłaszcza w sztuce, ale to, że na początku XXI wieku Rzym jest wypatroszony jak ryba wskutek bezlitosnego zawładnięcia jego wyobraźnią przez masową turystykę i środki przekazu, nie oznacza, że ciągłość nie istniała – niegdyś, gdy miasto było nieco młodsze.

Często narzeka się dzisiaj, również we Włoszech, na upadek rzymskiej kultury, wysokiej, ale przede wszystkim popularnej. Jest ona rzeczywiście okropna, schlebia najniższym gustom. Wystarczy włączyć telewizję w pokoju hotelowym w Rzymie, aby się o tym przekonać. Spróbujcie, a zetkniecie się z tym, co można nazwać freudowskim id jej właściciela, Silvia Berlusconiego: stekiem plotek, bezwstydnego blichtru i skandali, który uchodzi za informację, nieprzerwanym strumieniem wiadomości i komentarzy sportowych, paradą cycatych blondyn z ustami wydętymi jak parówki, występujących w roli prezenterek, amerykańskimi walkami zapaśniczymi i tym podobnymi atrakcjami. Wam może to przypominać zły sen, ale dla większości Włochów to swoisty raj, pełen fikcyjnej „wiedzy”. Przecież to tylko we Włoszech gwiazda filmów porno została wybrana do parlamentu (Cicciolina, która na krótko stała się znana za granicą jako źle traktowana żona artysty Jeffa Koonsa i matka jego syna Ludwiga). Po spędzeniu wieczoru na takim seansie telewizyjnym (jeden wieczór wystarczy; program jest codziennie mniej więcej taki sam) łatwo dojść do wniosku, że włoska kultura popularna stoczyła się poniżej poziomu, jaki miała w przeszłości. To złudzenie. Telewizja włoska – chciałoby się powiedzieć, że włoska kultura popularna w ogólne – jest pełna szmiry, zawsze taka była i nigdy inna nie będzie. Może nie jest najgorsza na świecie, lecz z pewnością zajmuje miejsce w dolnej części rankingu.

Czy jednak włoska sztuka „popularna” kiedykolwiek była dużo lepsza? Chętnie ją idealizujemy, ale czy słusznie? Zastanawiając się nad tym, czasami spaceruję po galeriach i patrzę na mozaiki z term Karakalli. W czasach świetności, w III wieku, ściany tych thermae, tak wielkich, że mógł do nich wjechać rydwan zaprzężony w czwórkę koni (podczas wystawianych tu inscenizacji Aidy wciąż się to odbywa), zdobiły kunsztowne mozaiki. Wiele z nich zostało teraz przeniesionych do muzeum w Pałacu Laterańskim. Niektóre nie są pozbawione archeologicznej i historycznej wartości, ale jakiż obraz prostactwa i tępoty się z nich wyłania! Są tam umięśnieni, nadzy gladiatorzy wyposażeni w broń, która wygląda jak kastet (i prawdopodobnie nim jest) zakończony kolcami, służący do wybijania przeciwnikowi zębów i oczu. Oglądanie w akcji tych zakapiorów mogło w dużej mierze zaspokoić pragnienie widoku krwi i przemocy, którym napawano się podczas pojedynków z użyciem bardziej śmiercionośnego oręża: miecza i trójzębu. Lecz z artystycznego punktu widzenia w tych krępych postaciach nie ma nic ciekawego, to nagie ciała wyglądające jak kawały mięsa, które wymachują bronią. Mają one niewiele wspólnego z greckimi pięściarzami lub zapaśnikami o harmonijnych kształtach. To jednak właśnie Rzymianom się podobało: przemoc bez ozdób, naga i drastyczna. I śmiecie. Posadzka jadalni widocznej na mozaice jest zasłana śmieciami. Nie są to zwykłe odpadki, które mogą pozostać po uczcie z udziałem wyjątkowo niechlujnych gości, ale nieuprzątnięte brudy kuchenne: łupiny owoców, rybie ości i tym podobne. Wydaje się, że gdy się na nie nastąpi (czego oczywiście nie wolno robić, bo to muzeum), zaczną trzeszczeć i plaskać pod nogami.

Kiedy mowa o klasycznej sztuce rzymskiej, słowo „klasyczna” nie znaczy tego, co mogłoby znaczyć w Grecji. Na ogół wiąże się z czymś cięższym, bardziej surowym i zdecydowanie dalszym od ideału.

Nie możemy uważać Rzymian za ludzi równie wyrafinowanych, jak Grecy, którym mieszkańcy Italii zazdrościli i których naśladowali. Na ogół byli to bowiem prostacy, arywiści, nuworysze. Oczywiście dlatego też wciąż nas fascynują. Możemy się z nimi utożsamić, natomiast nie jesteśmy w stanie wyobrazić sobie, że jesteśmy starożytnymi Grekami. I wiemy, że Rzymianie najbardziej lubili się popisywać i wprawiać ludzi w podziw – widowiskami, rozrzutnością, przemocą albo połączeniem wszystkich tych trzech rzeczy. Pisząc o triumfalnym pokazie ogni sztucznych, które rozbłyskują co roku na cześć papieża nad kopułą bazyliki św. Piotra, Giuseppe Belli zastanawia się:

Chi ppopolo po’ esse, ec chi sovrano,

Che cciàbbi a ccasa sua ’na cuppoletta,

Come’er nostro San Pietr’ in Vaticano?

In qual antra scitta, in quàl antro stato,

C’è st’illuminazzione bbenedetta,

Che t’intontissce e tte fa pperde er fiato?

Co to mogli być za ludzie, i co za władca,

Którzy mieli w swym domu kopułę,

Jak nasza bazylika św. Piotra w Watykanie?

W jakim innym mieście, w jakim innym państwie,

Mogło być takie błogosławione światło,

Które cię zdumiewa i dech ci zapiera?

Odpowiedź jest wciąż w zasadzie taka sama, jak wówczas, w 1834 roku: w żadnym mieście prócz Rzymu. Tak więc „klasyczne” w sensie rzymskim sugeruje też coś solidniejszego, trwalszego niż greckie. Grecka cywilizacja, mimo całej świetności i wszystkich osiągnięć w dziedzinie sztuki, filozofii i polityki, uległa zagładzie. Tymczasem cywilizacja rzymska w pewnym stopniu istnieje nadal. W swoich Dziejach rzymskich Ammianus Marcellinus (ok. 330–395), piszący praktycznie już po upadku wielkiego imperium, zrelacjonował wjazd cesarza Konstancjusza II do Rzymu w 357 roku. Trzeba być dziwnie niewrażliwym, aby przyjąć obojętnie jego słowa, ponieważ odczuwamy podobnie jak on – wciąż zdumiewa nas to miasto wybujałych, przesadnych ambicji:

Następnie zwiedzał części miasta położone pomiędzy wierzchołkami siedmiu wzgórz... Oglądał także przedmieścia. To, co zobaczył najpierw, uważał za najwspanialsze ze wszystkiego. Tak więc Świątynia Jowisza Tarpejskiego przewyższa pozostałe świątynie, jak dzieła boskie przewyższają ludzkie; termy mają wielkość prowincji; potężna budowla amfiteatru jest solidnie zbudowana z kamienia tyburtyńskiego, a jej wierzchołka z trudem może dosięgnąć wzrok ludzki. Panteon, niby jakaś okrągła dzielnica miasta, otrzymał piękne, niezwykle wyniosłe sklepienie. Są wysokie kolumny ze ślimakowatymi schodami wewnątrz, dźwigające posągi dawniejszych cesarzy, jest Świątynia Miasta Rzymu, Forum Pokoju, Teatr Pompejusza, Odeon, Stadion, a wśród nich tyle innych wspaniałych budowli Wiecznego Miasta.

Cesarz dotarł do Forum Trajana, dzieła architektury niespotykanego pod niebem i – jak sądzimy – godnego podziwu nawet dla samych bogów. Zatrzymał się oczarowany, a jego myśli krążyły wokół gigantycznych – nie do opisania – budowli, o które śmiertelnicy drugi raz nie będą już musieli zabiegać. Cesarz porzucił więc nadzieję na zbudowanie czegoś podobnego[1].

BIBLIOGRAFIA

Adcock F.E., The Roman Art of War under the Republic, Nowy Jork: Barnes and Noble, 1940 (reprint 1960)

Ademollo Alessandro, Il carnevale di Roma nei secoli XVII e XVIII, Rzym: A. Sommaruga, 1883

Ades Dawn i in., (ed.), Art and Power: Europe under the Dictators 1930–45. The Age of Neo-Classicism, Londyn: Hayward Gallery, 1996

Alberti Battista, On the Art of Building in Ten Books, trans. J. Rykwert et al., Cambridge, Mass., Londyn, Alec Tiranti, 1965 [wyd. pol.: Leon Baptysta Alberti, Dziesięć ksiąg o sztuce budowania, przeł. Irena Biegańska, Warszawa: PWN, 1960]

[Alberti Leone Battista, O malarstwie, przeł. Lidia Winniczuk, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1963]

Amadei Emma, Le torri di Roma, Rzym: Palombi, 1969

Ammianus Marcellinus, History, 353–358 n.e. Loeb Classical Library [wyd. pol.: Ammianus Marcelinus, Dzieje rzymskie, t. 1–2, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa: Prószyński i Ska, 2001–2002]

Amy Robert, Gros Pierre, La Maison Carrée de Nîmes, Paryż: Éditions du Centre national de la recherche scientifique, 1979

Anderson James C., Roman Architecture and Society, Maryland: Johns Hopkins University Press, 1997

Angeli Diego, Roma romantica, Mediolan: Treves, 1935

—––, Le cronache del „Caffé Greco”, Mediolan: Treves, 1930

Appian, Civil Wars, 135 n.e. [tekst pol. w: Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1957]

Argan Giulio Carlo et al., Canova: A European Adventure. Catalogue to exhibition at Correr Museum, Wenecja: Marsilio Publishers, 1992

Atkinson Rick, The Day of Battle: the War in Sicily and Italy, 1943–1944, Nowy Jork: Henry Holt, 2007

August, Res Gestae, 14 n.e. [wyd. pol.: Res gestae Divi Augusti, przeł. Stanisław Łoś, Ewa Wipszycka, w: Wybór źródeł do historii starożytnej, Warszawa: Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, 1995]

Aurelius Marcus, Meditations, t. 2, 170 n.e., trans. Maxwell Staniforth, Nowy Jork: Penguin Books, 2005 [wyd. pol.: Marek Aureliusz, Rozmyślania, przeł. Marian Reiter, Warszawa: PWN, 1957]

Bailey Cyril (ed.), The Legacy of Rome, VII wyd., Nowy Jork: General Books LLC, 1947

Ballo Guido, Modern Italian Painting, from Futurism to the Present Day, trans. Barbara Wall, Nowy Jork: Praeger, 1958

Baracconi Giuseppe, I rioni di Roma, Princeton: Princeton University Press, 1906

Barilli Renato (ed.), Gli annitrenta: arte e cultura in Italia, Mediolan: Mazzotta, 1982

Barnes Timothy David, The New Empire of Diocletian and Constantine, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1982

Barrett Anthony, Caligula: The Corruption of Power, New Haven: Yale University Press, 1998

Baynes Norman Hepburn, Constantine the Great and the Christian Church, Londyn: Oxford University Press for the British Academy, 1972

Beard Mary, Henderson John, Classical Art from Greece to Rome, Nowy Jork: Oxford University Press, 2001

Belli Giuseppe Gioacchino, I sonetti romaneschi, t. 1–3, 1952

Bergmann B., Kondoleon C. (ed.), The Art of Ancient Spectacle, Waszyngton: National Gallery of Art, 1999

Besso Marco, Roma e il papa nei proverbi e nei modi di dire, Florencja: Leo S. Olschki, 1903

[Biblia Tysiąclecia, Poznań: Pallotium, 2003]

Black Jeremy (ed.), Italy and the Grand Tour, New Haven: Yale University Press, 2003

Blunt Anthony, Artistic Theory of Italy, 1450–1600, Oxford: The Clarendon Press, 1940

—––, Borromini, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1979

Boardman John et al., Oxford History of the Classical World, Oxford: Oxford University Press, 1988

Boatwright Mary Taliaferro, Hadrian and the City of Rome, Princeton: Princeton University Press, 1987

Boccioni Umberto, La scultura futurista, Mediolan: Corso Venezia, 1912

—––, Manifesto tecnico della scultura futurista, Venezia: Edizioni del Cavallino, [b.r.]

Boethius Axel, The Golden House of Nero, Ann Arbor: University of Michigan Press, 1960

––—, Etruscan and Early Roman Architecture, Harmondsworth: Penguin Books, 1978

Boni Ada, La cucina romana, Rzym: Newton Compton, 1983

Bonner Stanley, Education in Ancient Rome, Berkeley: University of California Press, 1977

Borgatti Mariano, Castel S. Angelo, Storia e descrizione, Rzym: C. Voghera, 1980

Borghese Daria, Vecchia Roma, Londyn: Prince Olsoufieff, 1955

Bosticcio Sergio et al., Piazza Navona, isola dei Pamphilj, Rzym: Fratelli Palombi, 1970

Bowder Diana (ed.), Who Was Who in the Roman World, 753 BC–AD 476, Ithaca: Cornell University Press, 1980

Bowersock GlenWarren, Augustus and the Greek World, Oxford: Oxford University Press, 1981

—––, Julian the Apostate, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1997

—––, Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World, Cambridge, Mass.: Belknap Press, 1999

Bowron Edgar Peters, Rishel Joseph, Art in Rome in the Eighteenth Century, Londyn: Merrell Publishers, 2003

Boyle Nicholas, The Poetry of Desire, Nowy Jork: Oxford University Press, 1992

Bradley K.R., Slaves and Masters in the Roman Empire: A Study in Social Control, Nowy Jork: Oxford University Press, 1987

Brady Frank, Pottle Frederick (ed.), Boswell on the Grand Tour: Italy, Corsica, and France, 1765–1766, Londyn: Heinemann, 1955

Brentano Robert, Rome before Avignon, Berkeley, Los Angeles, Londyn: University of California Press, 1974

Brigante Colonna G., Roma Papale, Florencja: Le Monnier, 1925

—––, La nipote di Sisto V, Mediolan: Mondadori, 1936

Broude Norma, The Macchiaioli, Italian Painters of the Nineteenth Century, Cambridge, Mass.: Yale University Press, 1987

Brown F.E., Roman Architecture, Nowy Jork: George Braziller, 1961

Brummer Hans, The Statue Court in the Vatican Belvedere, Sztokholm: Haskell, Francis and Nicholas Penny, 1980

Brunt Peter Astbury, The Fall of the Roman Republic and Related Essays, Nowy Jork: Oxford University Press, 1988

Bruschi Arnaldo, Bramante, Londyn: Thames and Hudson, 1977

[Buonarroti Michał Anioł, Poezje, przeł. Leopold Staff, Warszawa: PIW, 1964, wyd. II]

[Byron George Gordon, Wędrówki Chile Harolda, przeł. Jan Kasprowicz, w: Byron, Wiersze, poematy; Wędrówki Chile Harolda, Warszawa: PIW, 1986]

[—––, Wędrówki Childe-Harolda, przeł. A.A.K., Warszawa: nakładem red. „Gazety Polskiej”, 1899]

[—––, Pamiętniki, przeł. Henryk Krzeczkowski, w: Byron, Listy i pamiętniki, Warszawa: PIW, 1960]

Campbell Colen, Vitruvius Britannicus, or the British Architect, Mineola: Dover Publications, 1717

Campbell Duncan, Greek and Roman Siege Machinery, 399 BC–AD 363, Oxford: Osprey Publishing, 2003

Canons and Decrees of the Council of Trent, 5th Session, 3/4 December 1563, On Sacred Images

Carcopino Jérôme, La Vie quotidienne à Rome à l’apogée de l’empire, Paryż: Hachette, 1939

Carducho Vicente, Diálogos de la pintura, Madryt, 1865

Cary Max, The Geographic Background of Greek and Roman History, Oxford: Clarendon Press, 1949

Cattabiani Alfredo, Simboli, miti e misteri di Roma, Rzym: Newton Compton, 1990

Caven Brian, The Punic Wars, Nowy Jork: Palgrave Macmillan, 1980

Ceroni Guglielmo, I misteri di Roma, Rzym, 1955

Cerquiglini Ottorino, Curiosità e meraviglie di Roma, Rzym, 1939

Chirico Giorgio de, The Memoirs of Giorgio de Chirico, trans. Margaret Crosland, Miami: University of Miami Press, 1971

—––, Il meccanismo del pensiero, Turyn: Giulio Einaudi, 1985

Chisholm Kitty, Ferguson John, Rome, the Augustan Age: a Source Book, Nowy Jork: Oxford University Press, 1992

Christiansen Keith, The Critical Fortunes of Poussin’s Landscapes, w: Poussin and Nature, „Journal of Art History”, t. 4, 2007

Cicero, De Oratore II, 55 p.n.e.

—––, De Provinciis Consularibus, 52 p.n.e.

—––, Ad Familiares, 55 p.n.e.

Cipriani Giovanni, Gli obelischi egizi: politica e cultura nella Roma barocca, Florencja: Leo S. Olschki, 1993

Clark Martin, The Italian Risorgimento, Nowy Jork: Longman Publishing, 1998

—––, Mussolini, Londyn: Pearson, 2005

Clarke Georgia, Roman House – Renaissance Palaces: Inventing Antiquity in Fifteenth-century Italy, Cambridge: Cambridge University Press, 2003

Clementi Filippo, Il carnevale romano: nelle cronache contemporanee, t. 1–2, Città di Castello (PG): Edizioni RORE-NIRUF, 1938–1939

Clements Robert J., Michelangelo’s Theory of Art, Nowy Jork: New York University Press, 1963

Cochrane Eric, Historians and Historiography in the Italian Renaissance, Chicago, Londyn: University of Chicago Press, 1981

Condivi Asciano, Life of Michelangelo, trans. Alice Wohl, Pensylwania: University of Pennsylvania State Press, 1969 [wyd. pol.: Żywot Michała Anioła, przeł. Władysław Jabłonowski, Warszawa: PIW, 1960]

Connolly Peter, Greece and Rome at War, Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1981

Connors Joseph, Borromini Francesco, w: Macmillan Encyclopedia of Architects, t. 1, Nowy Jork, Londyn, 1982

Cowling Elizabeth, Mundy Jennifer, On Classic Ground: Picasso, Léger, de Chirico and the New Classicism, 1910–1930, Londyn: Tate Gallery, 1990

Croon J.H. (ed.), The Encyclopedia of the Classical World, Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1965

Cunliffe Barry, Rome and Her Empire, Nowy Jork: McGraw-Hill, 1978

Daly Gregory, Cannae: The Experience of Battle in the Second Punic War, Londyn: Routledge, 2002

D’Annunzio Gabriele, Le cronache della tribuna, Bolonia, 1992

D’Arrigo Giuseppe, Roma: miti, riti, siti, tipi, Rzym: New Sword Publishing, 1962

—––, Uomini, cose, fatti e leggende di Roma, Rzym, 1964

Davey Peter, Outrage – the Vittorio Emmanuele II Monument in Rome, „Architectural Review”, październik 1996

Della Pergola P., Villa Borghese, Rzym: Istituto Poligrafico dello Stato, 1962

De Santis Leonella, Le catacombe di Roma, Rzym: Newton Compton, 1997

De Tuddo Italo, I Diavoli nel Pantheon, 1969

Di Castro Eugenio, Trastevere, 1962

Dio Cassius, History of Rome, 200 n.e. [wyd. pol.: Kasjusz Dion, Historia rzymska, Wrocław, Warszawa 2005]

D’Onofrio Cesare, Le fontane di Roma, Rzym: Staderini Editore 1962

—––, Roma vista da Roma, Rzym: Liber, 1967

—––, Gli obelischi di Roma, Rzym: Bulzoni, 1967

––—, Visitiamo Roma mille anni fa: la città dei mirabilia, Rzym: Romana società editrice, 1968

––—, Il tevere e Roma, Rzym: Ugo Bozzi, 1970

—––, Renovatio Romae: storia e urbanistica dal Campidoglio all’EUR, Rzym: Edizioni Mediterranee, 1973

—––, Scalinate di Roma, Rzym: Stadineri, 1974

––—, Castel d’Angelo e Borgo tra Roma e Papato, Rzym: Ugo Bozzi, 1978

–—–, Il Trevere: l’Isola Tiberina, le inondazione..., Rzym: Cremonese 1980

—––, Visitiamo Roma del quattrocento: La città degli umanisti, Rzym: Romana società editrice, 1989

Duff J.Wight, A Literary History of Rome from the Origins to the Close of the Golden Age, Charleston, SC: BiblioBazaar LLC, 1960

Duffy Eamon, Saints and Sinners: A History of the Popes, New Haven: Yale University Press, 1997

Dumézil Georges, Archaic Roman Religion, with an Appendix on the Religion of the Etruscans, Chicago, Londyn: University of Chicago Press, 1970

Earl Donald Charles, The Age of Augustus, Nowy Jork: Exeter Books, 1980

Ellis Peter Beresford, Caesar’s Invasion of Britain, Nowy Jork: New York University Press, 1980

Ellis Simon P., Roman Housing, Londyn: Duckworth, 2000

Ettlinger Leopold David, The Sistine Chapel before Michelangelo, Londyn: Oxford University Press, 1965

Eutropius, Breviarium ab Urbe condita, t. 1–10 [wyd. pol.: Eutropiusz, Brewiarium od założenia miasta, w: Brewiaria dziejów rzymskich, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2010]

Everitt Anthony, Cicero: The Life and Times of Rome’s Greatest Politician, Nowy Jork: Random House, 2003

—––, Augustus: The Life of the Rome’s First Emperor, Nowy Jork: Random House, 2006

Fagiolo dell’Arco Mauricio, Carandini Silvia, L’Effimero Barocco, t. 1–2, Rzym: Bulzoni, 1977–1978

Favoretto Irene, Reflections on Canova and the Art of Antiquity, w: Antonio Canova, Wenecja: Marsilio, 1992

Ficacci Luigi, Piranesi: the Complete Etchings, Kolonia: Taschen, 2000

Fichera Filippo, Il Duce e il fascismo nei canti dialettali d’Italia, Mediolan: Edizione del Convivo, 1937

Finley Moses I. (ed.), Slavery in Classical Antiquity, Nowy Jork: Penguin Books, 1968

—––, Classical Slavery, Londyn: Frank Cass, 1987

Fontana Domenico, Della trasportazione dell’Obelisco Vaticano, Rzym, 1590

Fossier Robert (ed.), The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages, 1250–1520, Cambridge: Cambridge University Press, 1986 (reprint)

Fowler William Warde, The Religious Experience of the Roman People, Londyn: Macmillan, 1911

Frontinus, The Water Supply of Ancient Rome, 97 n.e. [wyd. pol.: O akweduktach miasta Rzymu, przeł. Cezary Kunderewicz, Warszawa: Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, 1961]

Fronto Marcus Cornelius, Elements of History, 150 n.e.

Futurist Manifesto, The Futurist Sensibility, 1913

Gabucci Ada, Ancient Rome: Art, Architecture and History, trans. T.M. Hartmann, Los Angeles: Getty Trade Publications, 2002

Galassi Paluzzi C., La Basilica di San Pietro, Bolonia: Cappelli, 1975

Gianeri Enrico, Il Cesare di cartapesta: Mussolini nella caricatura, Turyn, 1945

Gillespie Stuart, The Poets on the Classics: an Anthology of English Poets’ Writings on the Classical Poets and Dramatists, Londyn: Routledge, 1988

Giusto Gerolamo, La marcia su Roma, Mediolan, 1933

Gnoli Umberto, Alberghi e osterie romane della rinascenza, Rzym: Spoleto, 1935

—––, Cortigiane della rinascenza, 1940

Goethe Johann Wolfgang von, Italian Journey, 1786–1788, trans. W.H. Auden, Elizabeth Meyer, Nowy Jork: Penguin Classics, 1982 [wyd. pol.: Podróż włoska, przeł. Henryk Krzeczkowski, Warszawa: PIW, 1980]

—––, Conversations with Eckermann, 1823–1832, April 14 1829, San Francisco: North Point Press, 1984 [wyd. pol.: Johann Peter Eckermann, Rozmowy z Goethem, t. 1–2, Warszawa: PIW, 1960]

[–—–, Winckelmann, przeł. Tadeusz Namowicz, w: tenże, Wybór pism estetycznych, Warszawa: PWN, 1981]

Gooch John, The Unification of Italy, Londyn: Methuen, 1986

Goodman Martin, The Roman World, 44 BC–AD 180, Londyn: Routledge, 1997

Grafton Anthony (ed.), Rome Reborn: The Vatican Library and Renaissance Culture, New Haven: Yale University Press, 1993

Grant Frederic Clifton, Ancient Roman Religion, Londyn, Nowy Jork: Macmillan General Reference, 1957

Grant Michael, The Climax of Rome, Nowy Jork: Plume Publishing, 1970

—––, The Army of the Caesars, Londyn: Weidenfeld and Nicolson, 1974

––—, The History of Rome, Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1978

–—–, The Roman Emperors: a Biographical Guide to the Rulers of Imperial Rome, Nowy Jork: Charles Scribner’s Sons, 1985

Greenhalgh Michael, The Survival of Roman Antiquities in the Middle Ages, Londyn: Duckworth, 1989

Gregorius Magister, The Marvels of Rome, trans. John Osborne, Toronto, 1987

Gregorovius Ferdinand, Storia della citta di Roma nel medioevo, t. 1–6, Rzym: Newton Compton, 1972 [wyd.pol.: Historia miasta Rzymu w średniowieczu, t. 1–4, Zgorzelec: Henryk Pietruszczak, 2009]

Gregory Timothy, A History of Byzantium, Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell, 2005

Gulisano Paolo, O Roma morte! Pio IX e il risorgimento, Rimini: Il Cerchio, 2000

Gutman Daniel, El amor judio de Mussolini: Margherita Sarfatti. Del Fascismo al exilio, Buenos Aires: Lumiere Publishing, 2006

Hager June, Pilgrimage: a Chronicle of Christianity through the Churches of Rome, Londyn: Weidenfeld and Nicolson, 1999

Hammond Nicholas Geoffrey L., Scullard Howard Hayes, The Oxford Classical Dictionary, Nowy Jork: Oxford University Press, 1970

Haskell Francis, Penny Nicolas, Taste and the Antique, New Haven: Yale University Press, 1981

Hayter Alethea, Opium and the Romantic Imagination, Berkeley: University of California Press, 1968

[Henryk Suzo, Życie, przeł. Wiesław Szymona, Poznań: W drodze, 1990]

Hibbard Howard, Bernini, Gian Lorenzo, w: Macmillan Encyclopedia of Architects, t. 1, Nowy Jork, Londyn: Free Press, Collier Macmillan, 1982

—––, Michelangelo, 1974

Hibbert Christopher, The Grand Tour, Londyn: Putnam, 1987

Hobhouse Penelope, The Story of Gardening, Londyn: Dorling Kindersley, 2002

Hodge A. Trevor, Roman Aqueducts and Water Supply, Londyn: Duckworth, 1992

Holt Elizabeth, A Documentary History of Art, t. 2, Princeton: Princeton University Press, 1982

Horace, Odes I. III, 23 p.n.e., trans. J. Michie, Londyn: Penguin, 1965 [wyd. pol.: Horacy, Dzieła, t. 1–2, przeł. Stefan Gołębiowski, Warszawa: LSW, 1980]

[Horacy, Listy, w: Kwintus Horacjusz Flakkus, Gawędy; Listy; Sztuka poetycka, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Warszawa: PWN, 2000]

Howatson Margret C. (ed.), The Oxford Companion to Classical Literature, Nowy Jork: Oxford University Press, 1989

Hulten Pontus (ed.), Futurismo & Futurismi, Nowy Jork: Abbeville Press, 1986

Jannattoni Livio, Roma intima e sconosciuta, Rzym: Newton Compton, 1990

Jenkyns Richard (ed.), The Legacy of Rome, a New Appraisal, Nowy Jork: Oxford University Press, 1992

Johns Christopher, The Entrepot of Europe: Rome in the Eighteenth Century. Katalog do Art in Rome in the Eighteenth Century, Pennsylvania: Philadelphia Museum of Art, 2000

Jones Frederick Lafayette (ed.), The Letters of Percy Bysshe Shelley, Londyn: Oxford University Press, 1964

Julian, Letter XL, Loeb Classical Library, 332–363 n.e. [wyd. pol.: Listy, przeł. Witold Klinger, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1962]

Justynian, Digest, 529–534 n.e.

Juvenal, Book III, pocz. II wieku [wyd. pol.: Juwenalis, Satyry, przeł. Jan Sękowski, w: Trzej satyrycy rzymscy, Warszawa: PIW, 1959]

Kagan Donald, Decline and Fall of the Roman Empire: Why Did It Collapse?, Boston: Heath, 1962

Keegan John, History of Warfare, Nowy Jork: Vintage, 1994 [wyd. pol.: Historia wojen, Warszawa: KiW, 1998]

Kinney Dale, Roman Architectural Spolia, w: „Proceedings of the American Philosophical Society”, t. 145, nr 2, czerwiec 2001

Krautheimer Richard, Rome, Profile of a City, Princeton: Princeton University Press, 1980

Lactantius, On the Death of the Persecutors [wyd. pol.: Laktancjusz, O śmierci prześladowców, w: Pisma wybrane, Poznań: J. Jachowski, 1933]

La Stella M., Antichi mestiere di Roma, Rzym: Newton Compton, 1982

Lebreton Jules, Zeiller Jacques, The History of the Primitive Church, t. 1–2, Nowy Jork: Macmillan, 1949

Lechtman H., Hobbs L., Roman Concrete and the Roman Architectural Revolution, w: High Technology Ceramics: Past, Present and Future, ed. W.D. Kingery, Esther Lense, Westerville, OH: American Ceramic Society, 1986

Leeds Christopher, The Unification of Italy, Nowy Jork: Putnam, 1974

Legge Francis, Forerunners and Rivals of Christianity, t. 1–2, Cambridge: Cambridge University Press, 1915

[Leopardi Giacomo, Do Italii, w: Wybór pism wierszem i prozą, przeł. Edward Porębowicz, Warszawa: S. Lewental, 1887]

Leppmann Wolfgang, Winckelmann, Nowy Jork: Knopf, 1970

Levi Peter, Virgil, His Life and Times, Nowy Jork: St Martin’s Press, 1998

Lewis D.B Wyndham, Lee Charles, The Stuffed Owl: an Anthology of Bad Verse, Londyn: J.M. Dent, 1960

Lewis Naphtali, Meyer Reinhold, Roman Civilization, Selected Readings: The Republic and the Augustan Age, t. 1–2, Nowy Jork: Columbia University Press, 1990

[Libanios, Wybór mów, przeł. Leokadia Małunowiczówna, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1953]

Livy, The History of Early Rome, trans. Aubrey de Sélincourt, Las Vegas: Heritage Press, 1972 [wyd. pol.: Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, t. 1–7, przeł. Andrzej Kościółek, Mieczysław Brożek, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968–1982]

Longhitano Rino, La politica religiosa di Mussolini, Rzym: Cremonese, 1938

[Loyola Ignacy, Opowieść pielgrzyma: autobiografia, przeł. Mieczysław Bednarz, Kraków, WAM, 2002]

Lugli Giuseppe, Roma antica, il centro monumentale, Rzym: G. Bardi, 1946

McDonald Alexander Hugh, The Rise of Roman Imperialism, Sydney: Australasian Medical Publishing Company, 1940

MacDonald William Lloyd, The Pantheon: Design, Meaning and Progeny, Londyn, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1976

—––, The Architecture of the Roman Empire, I. An Introductory Study, New Haven: Yale University Press, 1982

MacDougall Elizabeth B. (ed.), Ancient Roman Gardens, Waszyngton: Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 1981

—––, Ancient Roman Villa Gardens, Waszyngton: Dumbarton Oaks Colloquium, 1987

Mack Smith Denis, Garibaldi, New Jersey: Prentice-Hall, 1969

—––, Mussolini, New Jork: Knopf, 1981 [wyd. pol.: Mussolini, Warszawa: Wydawnictwo Michał Urbański, 1994]

—––, Cavour, Nowy Jork: Knopf, 1985

––—, The Making of Italy, 1796–1870, Nowy Jork: Palgrave Macmillan, 1988

McKay Alexander Gordon, Houses, Villas and Palaces in the Roman World, Londyn: Thames and Hudson, 1975

McManners John (ed.), The Oxford Illustrated History of Christianity, Nowy Jork: Oxford University Press, 1990

MacMullen Ramsay, Paganism in the Roman Empire, Cambridge: Yale University Press, 1981

—––, Christianizing the Roman Empire, Cambridge: Yale University Press, 1984

Madonna Maria Luisa (ed.), Roma di Sisto V, Rzym: Edizioni de Luca, 1993

Magnuson Torgil, Rome in the Age of Bernini, New Jersey: Humanities Press International, 1986

Malizia Giuliano, Le statue di Roma, Rzym: Newton Compton, 1990

—––, Gli archi di Roma, Rzym: Newton Compton, 1994

Mandowsky Erna, Mitchell Charles, Pirro Ligorio’s Roman Antiquities, Londyn: Warburg Institute, University of London, 1963

Marchetti Longhi Giuseppe, L’area sacra del Largo argentina, Rzym: Istituto Poligrafico dell Stato, Libreria dello Stato, 1960

Marinetti Filippo Tomasso, The Futurist Cookbook, San Franscisco: Chronicle Books, 1991

—––, Selected Writings, ed. and trans. R.W. Flint, Los Angeles: Sun and Moon Press, 1992

Mariotti Bianchi Umberto, I molini del Tevere, Rzym: Newton Compton, 1977

—––, Perche a Roma si Dice..., t. 1–3, 1978–1983

Martial, Epigrams, II, 103 n.e., Loeb Classical Library [wyd. pol.: Marcjalis, Epigramy: wybór, przeł. Stanisław Kołodziejczyk, Warszawa: Czytelnik, 1998]

The Marvels of Rome (Mirabilia Urbis Romae), ed. and trans. Nichols Francis Morgan, Nowy Jork: Italica Press, 1986

Masson Georgina, The Companion Guide to Rome, Londyn: Collins, 1972

Mastrigli Federico, Acque, acquedotti e fontane di Roma, t. 1–2, Rzym: Enzio Pinci, 1928

Mazzini Giuseppe, Italy, Austria and the Papacy, Londyn 1845

Meissner William W., Ignatius of Loyola: The Psychology of a Saint, New Haven: Yale University Press, 1994

Melani Vasco, Itinerari Etruschi, Pistoia: Tellini, 1979, wyd. popr.

Menen Aubrey, Rome for Ourselves, Nowy Jork: McGraw-Hill, 1960

[Minucjusz Feliks, Octavius, przeł. Jan Sajdak, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wydział Teologiczny, 2001]

Mollat Guillaume, The Popes at Avignon 1305–1378, trans. Janet Love, Londyn: Nelson, 1949

Momigliano Arnaldo (ed.), The Conflict between Paganism and Christianity in the Fourth Century, Oxford: Clarendon Press, 1963

Moore John, A View of Society and Manners in Italy, with Anecdotes relating to some Eminent Characters, Londyn: A. Strahan and T. Cadell, 1792

Morgan Philip, The Fall of Mussolini: Italy, the Italians and the Second World War, Oxford: Oxford University Press, 2007

Morrogh Michael, The Unification of Italy, Nowy Jork: Palgrave Macmillan, 1991

Murray Peter, Donato Bramante, Nowy Jork: Praeger, 1963

Mussolini Benito, Opera Omnia, Florencja: La Fenice, 1951–1962

Nicholas Barry, An Introduction to Roman Law, Oxford: Clarendon Press, 1962

Nicoloso Paolo, Mussolini architetto: propaganda e paesaggio urbano nell’Italia fascista, Turyn: Giulio Einaudi, 2008

Ogilvie Robert Maxwell, Early Rome and the Etruscans, Atlantic Highlands, NJ: Humanities Press International, 1976

Oldenbourg Zoé, Massacre at Montségur, New Haven: Phoenix Press, 1998

Onians John, Bearers of Meaning: the Classical Orders in Antiquity, the Middle Ages and the Renaissance, Princeton: Princeton University Press, 1988

Ovid, Metamorphoses, trans. Rolfe Humphries, Bloomington: Indiana University Press, 1954 [wyd. pol.: Owidiusz, Przemiany, przeł. Bruno Kiciński, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1953]

—––, The Loves, trans. Rolfe Humphries, Bloomington: Indiana University Press, 1957 [wyd. pol.: Owidyusza Nazona Elegii miłosnych tłomaczenie: xiąg trzy, przeł. Benedykt Hulewicz, Warszawa: Drukarnia Ragoczy, 1810; inne wyd. pol.: Owidiusz, Pieśni miłosne, w: Rzymska elegia miłosna: (wybór), przeł. Anna Świderkówna, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1955]

—––, Tristia, trans. J. Ferguson, 1980 [wyd. pol. fragmentów: Owidiusz, Żale: wybór, Poznań: Wydaw. Ars Nova, 2002]

Oxford Classical Dictionary, II wyd., 1970

Painter Borden W., Mussolini’s Rome: Rebuilding the Eternal City, Nowy Jork: Palgrave Macmillan, 2005

Palladio Andrea, The Four Books of Architecture, Cambridge: MIT Press, 1997

Parks George B., The English Traveller to Italy, t. 1–2, Palo Alto: Stanford University Press, 1954

Pepper Stephen D. et. al., Guido Reni, 1575–1642, Navora: Istituto Geografico de Agostini, 1988

Perowne Stewart, The End of the Roman World, Londyn: Hodder and Stoughton, 1966

Petrie Alexander, An Introduction to Roman History, Literature and Antiquities, Londyn, 1961

[Petroniusz, Satyryki, przeł. Mieczysław Brożek, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968]

Pietrangeli Carlo et. al., The Sistine Chapel, a Glorious Restoration, Nowy Jork: Abrams, 1992

Pliny, Natural History, 77 n.e. [Pliniusz, Historia naturalna: (wybór), przeł. Irena i Tadeusz Zawadzcy, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961]

Plutarch, Life of Aemilius Paullus, 75 n.e.

—––, Life of Cato the Elder, 75 n.e. [wyd. pol.: Żywoty równoległe, t. 3, przeł. Lech Trzcionkowski, Aleksander Wolicki, Warszawa: Prószyński i Ska, 2008]

–—–, Life of Crassus, 75 n.e. [wyd. pol.: Plutarch z Cheronei, Żywoty sławnych mężów (Z żywotów równoległych), przeł. Mieczysław Brożek, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976]

Polybius, Histories I, III.xx; VI.li–lii, xix–xlii [wyd. pol.: Polibiusz, Dzieje, t. 1–2, przeł. Seweryn Hammer, Mieczysław Brożek, Warszawa 1957–1962]

Pomeroy Sara, Goddesses, Whores, Wives and Slaves: Women in Classical Antiquity, Nowy Jork: Schocken, 1975

Pontiggia Elena (ed.), Da Boccioni a Sironi: il mondo di Margherita Sarfatti, Mediolan: Skira, 1997

Pound Ezra, Fascism as I Have Seen It, Nowy Jork: Stanley Nott, 1935

Propertius, Elegiae, 15 n.e.

Rawson Elizabeth (ed.), Intellectual Life in the Late Roman Republic, Baltimore, Md: Johns Hopkins University Press, 1985

Rendina Claudio, I papi: storia e segreti, Rzym: Grandi Tascabili Economici Newton, 1984

—––, Il Vaticano: storia e segreti, Rzym: Grandi Tascabili Economici Newton, 1987

––—, Pasquino, statua parlante, Rzym: Grandi Tascabili Economici Newton, 1991

–—–, Guida insolita ai misteri... di Roma, Rzym: Grandi Tascabili Economici Newton, 2006

Riall Lucy, The Italian Risorgimento: State, Society and National Unification, Londyn: Routledge, 1994

—––, Garibaldi: Invention of a Hero, New Haven: Yale University Press, 2007

Richardson Emeline Hill, The Etruscans, Their Art and Civilization, Chicago: University of Chicago Press, 1976

Richardson Lawrence, A New Topographical Dictionary of Ancient Rome, Baltimore, Md: Johns Hopkins University Press, 1992

Rizzo Maria Antonietta (ed.), Pittura etrusca al Museo di Villa Giulia, Rzym: De Luca Edizioni d’Arte, 1989

Robinson James Harvey, Readings in European History, Boston, Nowy Jork: Ginn & Co., 1904

Rose H.J., Ancient Roman Religion, Londyn: Hutchinson University Library, 1948

Rosenberg Pierre, Christiansen Keith, Poussin and Nature: Arcadian Visions, New Haven: Yale University Press, 2008

Rostovtzeff Michael, Rome, Nowy Jork: Oxford University Press, 1960

Savona Antonio Virgilio, Straniero Michele L., Canti dell’Italia Fascista, Mediolan: Garzanti, 1979

Schiavo Alberto, Futurismo e fascismo, Rzym: Giovanni Volpe, 1981

Seltzer Robert M., Religions of Antiquity, Nowy Jork: Macmillan, 1987

Seneca, Moral Epistles, 3 p.n.e.–65 n.e. [wyd. pol.: Seneka, Listy moralne do Lucyliusza, przeł. Wiktor Kornatowski, Warszawa: PWN, 1961]

Sozomen, Ecclesiastical History, 440–443 n.e. [wyd. pol.: Hermiasz Sozomen, Historia Kościoła, przeł. Stefan Kazikowski, Warszawa: Pax, 1980]

Stack Franck, Pope and Horace: Studies in Imitation, Cambridge: Cambridge University Press, 1985

Starr Chester G., The Roman Empire 27 BC – AD 476, Nowy Jork: Oxford University Press, 1982

Statius, Silvae, 40–95 n.e. [wyd. pol.: Stacjusz, Sylwy, przeł. Mieczysław Brożek, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1996]

Stockton D.L., The Gracchi, Nowy Jork: Oxford University Press, 1979

Suetonius, The Life of Caligula, trans. J.C. Rolfe, Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1902

—––, Claudius, trans. J.C. Rolfe, Nowy Jork: Macmillan Co., 1914

–—–, Augustus, trans. R. Graves, Nowy Jork: Penguin Classics, 2003

[wyd. pol.: Gajusz Swetoniusz Trankwillus, Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, wyd. VI]

Tacitus, Annals, 109 n.e. [wyd. pol.: Roczniki, w: Tacyt, Dzieła, t. 1–2, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa: Czytelnik, 1957]

[Teresa od Jezusa, Księga życia, przeł. Henryk Piotr Kossowski, Warszawa: De Agostini, Altaya, 2001]

Thompson David (ed.), The Idea of Rome from Antiquity to the Renaissance, Albuquerque: University of New Mexico Press, 1971

Tinniswood Adrian, Visions of Power: Ambition and Architecture from Ancient Rome to Modern Paris, Londyn: Mitchell Beazley, 1998

Tinterow Gary, Conisbee Peter (ed.), Portraits by Ingres: Image of an Epoch, Nowy Jork: Metropolitan Art Museum, 1999

Torselli Giorgio (ed.), Trastevere, Rzym: Multigrafica, 1981

Toynbee Arnold, Hannibal’s Legacy: the Hannibalic War’s Effect on Roman Life, Londyn: Oxford University Press, 1965

Ullman Walter, The Growth of Papal Government in the Middle Ages, Londyn: Meuthen, 1955

Valerio Anthony, Anita Garibaldi: a Biography, Westport: Praeger, 2001

Valla Lorenzo, De falso credita et ementita Constantini donatione declamatio, Moguncja, 1518

Varro, De lingua Latina. V.143

Vasari Giorgio, Le Vite, Rzym, Florencja, 1550 [wyd. pol.: Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, t. 1–9, przeł. Karol Estreicher, Warszawa: PIW, 1985–1990]

Virgil, Aeneid, trans. C. Day Lewis, Londyn: Oxford University Press, 1952 [wyd. pol.: Publiusz Wergiliusz Maro, Eneida, przeł. Tadeusz Karyłowski, Warszawa 1980, wyd. III, zm.]

—––, Georgics II, 29 p.n.e. [wyd. pol.: Georgiki, w: Wergiliusz, Bukoliki i Georgiki: (wybór), przeł. Zofia Abramowiczówna, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1953]

—––, Fourth Eclogue, trans. C. Day Lewis, Londyn: Oxford University Press, 1962

Vitruvius, De architectura libri decem, ed. F. Gragner, t. 1–2, Londyn 1970 [wyd. pol.: Witruwiusz, O architekturze ksiąg dziesięć, przeł. Kazimierz Kumaniecki, Warszawa: PWN, 1956]

Walpole Horace, Anecdotes of Painting in England, IX, Londyn, 1786

Wardman Alan, Rome’s Debt to Greece, Londyn: Paul Elek, 1976

Weiss Roberto, The Renaissance Discovery of Classical Antiquity, Oksford: Basil Blackwell, 1969

Westermann William Linn, The Slave Systems of Greek and Roman Antiquity, Filadelfia: American Philosophical Society, 1955

Westfall Carroll William, In This Most Perfect Paradise: Alberti, Nicholas V and the Invention of Conscious Urban Planning in Rome 1447–55, University Park: Pennsylvania State University Press, 1974

Wheeler R.E., Roman Art and Architecture, Nowy Jork: Praeger, 1964

Wilken Robert Louis, The Christians as the Romans Saw Them, New Haven: Yale University Press, 1984

Wilkinson L.P., Horace and His Lyric Poetry, Cambridge: Cambridge University Press, 1968

Wilton-Ely John, The Mind and Art of Giovanni Battista Piranesi, Londyn: Thames and Hudson, 1978

Wittkower Rudolf, Architectural Principles in the Age of Humanism, Londyn, Nowy Jork: St Martin’s Press, 1988

Zanker Paul, The Power of Images in the Age of Augustus, Ann Arbor: University of Michigan Press, 1988

Zonaras, Epitome, VII, XI/XII wiek

PRZYPISY

ROZDZIAŁ 12

[1] Ammianus Marcellinus, op. cit., XVI, 10, 13–15