Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

© Copyright for the edition branded National Geographic Society

© 2012 National Geographic. All rights reserved

© 2012 Copyright for the text and photos Anna Olej-Kobus, Krzysztof Kobus

Dział handlowy: tel. (48 22) 360 38 38, 360 38 42; fax ( 48 22) 360 38 49

Sprzedaż wysyłkowa: Dział Obsługi Klienta, tel. (48 22) 360 37 77

Redakcja: Iwona Karwacka

Korekta: Maria Talar, Katarzyna Szajowska

Projekt graficzny i okładka: Natalia Baranowska

Redaktor prowadzący: Agnieszka Radzikowska

ISBN: 978-83-7596-568-1

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie, w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o. o.

Spis treści

- Prolog

- Tajlandia

- Miasto zmęczonych aniołów

- Królewski spacer

- Zapomniana stolica

- Czyściec w raju

- Informacje praktyczne

- Birma

- Lekcja numerologii

- Chiński Nowy Rok

- Górskie wędrówki

- Dzieci jeziora

- Klasztor na wakacje

- Święty, pusty Pagan

- Informacje praktyczne

- Kambodża

- Kres legendy

- Przedwieczny Angkor

- Turystyczne BHP

- Sekrety jeziora

- Góra Pani Penh

- Kurort towarzysza króla

- Epilog

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Kiedy miałam pięć lat, dostałam od taty pocztówkę z afrykańskimi dziećmi zbierającymi kwiaty. Na odwrocie – poza napomnieniami, bym była grzeczna – obiecywał, że przywiezie mi z rejsu gadającą papugę. Papuga nigdy do naszego domu nie trafiła, ale zyskałam coś znacznie cenniejszego: świadomość, że świat jest w zasięgu ręki; że jeśli się marzy o jakimś miejscu na mapie – można tam dotrzeć. Wystarczy tego naprawdę chcieć.

Kiedy na świecie pojawiły się dzieci, wiedziałam, że wyruszymy wraz z nimi. Z czterotygodniowym Michasiem pojechaliśmy do Lipnicy Murowanej, odkrywając przy okazji, że podróże z niemowlakiem są proste. Do szczęścia wystarczy mu bufet mamy, sucha pieluszka i rodzice obok. W pierwszym roku życia zrobił po Polsce 35 tysięcy km. Boczne drogi, urokliwe miejsca, czyste powietrze i nieskażona przyroda to była jego codzienność. Gdy pojawił się Staś, sytuacja się nieco skomplikowała, bo teraz uwagę trzeba było dzielić na dwoje dzieci, a półtoraroczny Michaś zaczynał mieć już swoje zdanie na każdy temat, lecz wspólne wyjazdy nadal były jak najbardziej możliwe.

Po czterech latach robienia bez przerwy zdjęć w Polsce egzotyka kusiła coraz bardziej. Najwyższa pora wyruszyć w świat, bo Michał to już kawał dwuletniego faceta, a przy Stasiu procentuje doświadczenie nabyte przy Michałku. Dokąd? Do Azji, którą znam na tyle dobrze, by czuć się tam jak u siebie w domu. Czy to dobry pomysł?

– Bez sensu, umęczycie się, a dzieciaki nic nie będą pamiętać, poza tym mogą wam zachorować! – przestrzegali ci, którzy mają dzieci, lecz z nimi nie podróżują.

– Niebezpiecznie, niezdrowo, kiepski pomysł. Zamiast cieszyć się światem, będziecie ciągle zaabsorbowani dziećmi, lepiej zostawcie je dziadkom – radzili ci, którzy podróżują, lecz dzieci nie mają.

– Będzie genialnie, czasem ciężko, ale na pewno warto. Musicie się tylko dobrze przygotować, no i pamiętajcie, że odtąd wasze podróżowanie już nie będzie takie samo – mówili ci, którzy wyruszyli na szlak całą rodziną.

W powszechnym polskim mniemaniu wyjazd z małymi dziećmi do krajów egzotycznych jest dla nich śmiertelnym zagrożeniem. „Lepiej już zabij maleństwa, niż masz je włóczyć po świecie” – padają skrajne opinie na rodzicielskich forach pod adresem tych, którzy ośmielają się pisać, że zamierzają zabrać pociechę do Indii, Kenii czy Meksyku. Tam brud, smród i zarazki na każdym kroku, a ci nieodpowiedzialni rodzice ciągają bezbronne dzieciąteczka na zatracenie! Horror!

Też mam masę obaw, czy taki wyjazd ma sens, ale z drugiej strony posiadłam wiedzę niedostępną większości rodziców. Michaś nie jest naszym pierwszym dzieckiem. Przed nim była nasza córeczka, która urodziła się ze śmiertelnymi wadami wrodzonymi i zmarła dzień po porodzie. Wtedy dowiedziałam się, że w podręcznikach medycyny opisano ponad 11 tysięcy wad, z jakimi rodzą się dzieci, a kolejne spotkania z rodzicami w żałobie otwierały mi oczy na to, że dziecko można stracić w każdej chwili. Także w domu. Pewnego dnia poznałam historię trzyletniego chłopca. Mimo że był wcześniakiem, cudownie się rozwijał. Idylla i sielanka. Wieczorem dostał temperatury i kataru. Rano nie żył. Sekcja wykazała, że w nocy udławił się wymiocinami…

„Boże, a ja chcę zabrać dzieci do Azji” – myśl o podróży wydała mi się w tym momencie szalona. Po chwili jednak dotarło do mnie, że tamto dziecko nie zmarło w podróży. Ono odeszło w najbezpieczniejszym miejscu na ziemi: w swoim własnym łóżeczku, tuż obok rodziców.

Nie mamy wpływu na to, co nas czeka. Mogę całe życie starać się chronić moich chłopców przed wypadkami, a na koniec, niczym w greckiej tragedii, co nam przeznaczone, to nas nie minie. Ostatnia strzała wypuszczona po podpisaniu pokoju zabiła bohatera, który już wracał szczęśliwie z wojny. Zrozumiałam, że mogę całe życie się bać i czekać na dogodny moment do wspólnego wyruszenia, tyle tylko że on nigdy nie nadejdzie. Czy będę się bać mniej, gdy dzieci będą miały trzy latka? Pięć? Dwadzieścia? Przecież do końca życia będę ich mamą i do ostatniego dnia oni będą moimi synkami. Moją miłością, której stratę zawsze się opłakuje. Tego dnia zrozumiałam, że nasza decyzja o podróży nie jest szaleństwem.

Jedziemy zatem do Tajlandii, Birmy i Kambodży z prawie dwuletnim Michasiem i pięciomiesięcznym Stasiem. Wraz z nami wyrusza Ola, pełnoletnia córka Krzysia z poprzedniego małżeństwa, bo dla niej to ostatnia szansa na podróż z tatą – za chwilę rozwinie skrzydła i sama wyleci w świat. Już teraz zresztą wyjazd na obóz bębniarski w Bieszczady czy wypad z rówieśnikami do Gołdapi jest znacznie bardziej atrakcyjny niż rodzinne podróże. A przecież ta wyprawa będzie też dla niej świetną szkołą życia w podróży.

Przed wyprawą dziesiątki godzin spędzamy na zbieraniu informacji. Gdybyśmy wyruszali sami, wiele rzeczy zostawilibyśmy improwizacji. Przejazd nocą po wybojach w najtańszym autobusie? Czemu nie! Hotelik za 2 USD? Proszę bardzo! Ale jadąc z maluchami (Olę traktowaliśmy jako dorosłego partnera wyjazdu), trzeba zrezygnować z podróżowania w stylu „im taniej, tym ciekawiej”. Na takie wyjazdy pewnie przyjdzie czas, jak dzieci nam podrosną, na razie trzeba zmienić swoje przyzwyczajenia. Przygotowania przypominają manewry wojenne. Zawieszam na drzwiach naszego biura wielką kartkę z rozpisanymi kolejnymi zadaniami: szczepienia, skompletowanie apteczki, wynajem auta na miejscu, adresy sprawdzonych hoteli…

– Córeczko, ale nie boisz się? – Moja mama, choć ma masę wątpliwości, jest bardzo dzielna i (podobnie jak rodzice Krzysia) stara się nie dać poznać po sobie, jak bardzo się o nas martwi. Do późna w nocy rozmawiamy o życiu, podróżach, marzeniach i dzieciach. W pewnym momencie mówię:

– Mamo, wiesz co, przecież ty pojechałaś z nami do Nigerii. Afryka Równikowa z przedszkolakami, sorry, ja bym w życiu tego z dziećmi nie zrobiła!

To prawda, gdy miałam siedem lat, mama zabrała mnie i o rok młodszego brata i pojechaliśmy do taty, który był tam na rocznym kontrakcie.

– Wiesz, ja wtedy nawet nie myślałam, że to może być niebezpieczne, to była taka przygoda!

Przytulamy się mocno. Jesteśmy kobietami, które mają marzenia, i szczęśliwie udaje się nam je spełniać. A zatem…

Czy wszyscy gotowi do drogi? Proszę zapiąć pasy – samolot startuje!

KRÓLESTWO TAJLANDII

Do roku 1949 oficjalną nazwą państwa był Syjam.

Słowo thai po tajsku znaczy „wolny”

Powierzchnia: 514 000 km2

Linia brzegowa: ponad 2600 km Ludność: 65 mln

Stolica: Bangkok

Ustrój polityczny: monarchia konstytucyjna

Flaga Królestwa Tajlandii została oficjalnie ustanowiona w 1917 roku przez króla Vajiravudha. Składa się z pięciu poziomo ułożonych pasów w kolorach czerwonym, białym i niebieskim, co symbolizuje kolejno: naród tajski, buddyzm (oficjalną religię kraju) oraz monarchię

Czas: w stosunku do Polski +5 godzin do czasu letniego (+6 godzin do czasu zimowego)

Waluta: 1 baht (THB) = 100 satangów, 1 zł = 8,9 THB (kurs ze stycznia 2012 roku)

Języki: urzędowy tajski (Tajowie stanowią około 75% ludności), poza tym w użyciu lokalnie jest język chiński, malajski oraz liczne języki grup etnicznych plemion górskich mieszkających na północy kraju, do których należą m.in. Karenowie, Miao (Hmong), Lahu, Akha, Mien i Lisu

Tajlandia jest jednym z bogatszych krajów Azji z wartością PKB 9221 USD na jedneho mieszkańca rocznie

Religia: główną religią kraju jest buddyzm wyznawany przez 92% ludności, islam wyznaje około 5%, a chrześcijaństwo – mniej niż 3%.

Miasto zmęczonych aniołów

Kolejne bagaże lądują przy kontuarze odpraw na lotnisku Okęcie.

Zastanawiam się po raz nie wiadomo który, czy te wszystkie klamoty naprawdę są nam potrzebne? Stara zasada podróżników brzmi: spakuj plecak, a potem wyrzuć z niego połowę rzeczy. Ale z małymi dziećmi bagażowy minimalizm się nie uda.

Podzieliliśmy się z Krzysiem sprawiedliwie. On odpowiada za sprzęt fotograficzny i wszelkie z tym związane akcesoria, a ja za potomstwo. Co jakiś czas każde z nas robi szybkie sprawdzenie powierzonych mu rzeczy: dzieci, sztuk dwoje – są. Torba foto, torba foto Ani, skrzynia Peli, sztuk trzy – są! By sobie ułatwić życie, Michasia wiozę w wózku, a Stasia niosę w chuście, dzięki czemu czuję się jak matka Polka, ale za to jestem w pełni mobilna. Szczęśliwie możemy też wózek mieć jako bagaż podręczny, przemieszczanie się więc po lotnisku jest całkiem proste.

Pierwszy start gwarantuje emocje. Naczytawszy się wcześniej o problemach dzieci przy zmianie ciśnienia, usiłuję wcisnąć pierś w buzię śpiącego Stasia. Przełykanie pomaga odblokować uszka, więc picie powinno pomóc. Staś kuli się w sobie, odwraca główkę, jakby chciał powiedzieć: daj spokój mamo! Nie widzisz, że śpię? Ale synku, przecież trzeba… Guzik tam trzeba. Trzeba – to patrzeć na maluszka i uczyć się rozumieć, co do ciebie mówi. A ten jasno daje do zrozumienia, bym się od niego odczepiła. To może uratuję starszego? A gdzie tam! Michaś na kolanach taty jest tak przejęty, że zmiana ciśnienia zupełnie nie robi na nim wrażenia. Za to rozpiera go energia. Najpierw spaceruje po samolocie, zaglądając ludziom w oczy, potem kładzie się w przejściu, by zobaczyć, co też ciekawego jest pod fotelami.

– Insekty – słyszę uwagę rzuconą znad Bardzo Poważnej Biznesowej Gazety.

Przez chwilę mam ochotę zareagować, ale odpuszczam. Pewnie zaraz usłyszałabym komentarz o wychowaniu bezstresowym. Po co mi to? W sumie doskonale faceta rozumiem. Dopóki nie miałam dzieci, ja też byłam ekspertem w ich wychowywaniu.

Do samolotu na lot międzykontynentalny wnosimy śpiące maluszki.

Stasiowi jako niemowlakowi przysługuje powietrzna kołyska, czyli łóżeczko doczepione do ścianki działowej z poduszeczką i kołderką. Prawie jak w domu! Delikatnie i cichutko, z wprawą partyzanta podchodzącego wroga, przekładam do niego Stasia. Widzę otwarte oczko, natychmiast podaję ulubioną przytulankę i smoczek, oczko się zamyka. Nareszcie mogę się przeciągnąć bez słodkiego ciężaru.

– Dwa razy dżin z tonikiem, poprosimy – konspiracyjnym szeptem zwracam się do stewardesy, a ta z uśmiechem zrozumienia daje nam drinki.

Stukamy się z Krzysiem szklaneczkami. Za powodzenie wyprawy! Gdy dzieci śpią, życie nabiera nowych barw!

Na lotnisku w Bangkoku spotykamy nieoczekiwaną delegację powitalną: dwa komary! Uwaga! Niebezpieczeństwo! Malaria i denga czyhają! Błyskawicznie z podręcznego plecaczka wyjmuję bluzki z długimi rękawkami i długie spodnie. Wychodzimy z klimatyzowanego lotniska na ulicę i… ratunku! Jak można nosić długie ubrania w tym piekarniku! Szybko rozbieram dzieci, a Staś rzuca mi pełne wyrzutów spojrzenie, że on nie po to jechał na drugi koniec świata w ciepełko, by mama co chwilę go tak przebierała. Przepraszam, synku, postaram się na przyszłość być bardziej rozsądna, ale to pierwsza egzotyczna wyprawa i ja też się uczę!

Łapiemy dużą taksówkę (znalezienie jej przy naszej liczbie osób i bagażu nie jest łatwe) i ruszamy na Khao San Road. Ponieważ jedziemy z dziećmi, pan kierowca czuje się w obowiązku zrekompensować nam koszmarny upał za oknem. Klimatyzator mało się nie ukręci, usiłując zrobić wewnątrz auta Arktykę, więc czym prędzej opatulam Stasia pareo, a Michaś… Michaś macha do ludzi jadących motorikszami obok nas, posyłając im promienne uśmiechy, co oni z rozbawieniem uwieczniają, robiąc zdjęcia komórkami.

Bangkok to miasto, które albo się kocha, albo nienawidzi. Oficjalnie nazywane jest Krung Thep – Miastem Aniołów. Ale anioły od sprawnej komunikacji chyba już dawno opuściły to miejsce, bo praktycznie przez całą dobę wszędzie grzęźnie się w korkach, nawet o czwartej nad ranem można nagle utknąć w zastygłej lawinie samochodów.

Ośmiopasmowe jezdnie mają zmienne kierunki ruchu: rano siedem pasów wiedzie do miasta, po południu tyle samo kieruje na jego obrzeża. Ale to wciąż mało: nawet drogi szybkiego ruchu budowane dla oszczędności miejsca na estakadach nad naziemnymi drogami lokalnymi nie są w stanie rozładować ciągnących się bez końca sznurów aut. Pewnego razu w autobusie spotkałam Tajkę, która do pracy dojeżdżała… cztery godziny w jedną stronę. Jej życie towarzyskie praktycznie toczyło się w autobusie: pogaduszki przez telefon z przyjaciółkami; SMS do znajomych; czasem coś sobie poczyta. I to wszystko, bo jak dojeżdża do domu, to pada nieprzytomna spać, by rano znowu wyruszyć w swą niekończącą się odyseję.

Khao San Road to miasto w mieście. Mekka turystów ze skromnym budżetem i wszelkiego rodzaju luzaków szukających sensu życia. Także tych, którzy chcą być w miejscu, gdzie życie aż kipi. Ta ulica to niekończący się ciąg sklepików, knajpek, hoteli i punktów usługowych.

Bangkok

Stolica kraju zwana przez turystów popularnie Bangkokiem, a przez Tajów Krung Thep oficjalnie ma znacznie dłuższe miano. Brzmi ono (weź dług wdech, jeśli chcesz to przeczytać na głos):

Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Ma-hadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Maha-sathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit. Ufff! W tłumaczeniu znaczy to:

Miasto aniołów, wielkie miasto, wieczny klejnot, niezdobywalne miasto boga Indry, wspaniała stolica świata wspomaganego przez dziewięć pięknych skarbów, miasto szczęśliwe, obfitujące w ogromny pałac królewski, który przypomina niebiańskie miejsce, gdzie rządzi zreinkarnowany bóg, to miasto dane przez Indrę, zbudowane przez Wisznu.

Nic dziwnego, że nazwa ta trafiła do Księgi rekordów Guinnessa jako najdłuższa nazwa geograficzna na świecie! I choć historycy twierdzą, że do połowy XVIII wieku była to zwykła wioska zwana Bang Makok (Wieś Drzewek Oliwnych), to świadomość, iż założyli ją bogowie, napawa Tajów uzasadnioną dumą. Dzisiejszy Bangkok (pozostańmy proszę przy uproszczonej nazwie!) to mieszanka piorunująca. Zachwycająca tempem rozwoju i przerażająca wielkością, korkami i tłumem. Każdy znajdzie tu coś dla siebie: luksusowe hotele lub pokój za kilka dolarów, wielopasmowe drogi lub stare zaułki, targowiska i świątynie, slumsy i nowoczesne drapacze chmur, kursy masażu, gotowania, boksu tajskiego i zabytki o światowej sławie.

Spełnimy każde twoje marzenie: nowa fryzura, używany przewodnik, garnitur od Hugo Bossa, srebrna biżuteria, legitymacja studencka… Potrzebujesz za chwilę czy za godzinę? Cokolwiek zechcesz – stanie się. Masaże, agenci biur podróży i egzotycznie ubrane kobiety. Te ostatnie przybyły z dalekiej północy, by sprzedawać pamiątki, a że jakoś trzeba się wyróżnić, zakładają tradycyjne stroje górskich plemion i wędrując między stolikami, namawiają do zakupu.

– Kup pamiątki, kup tanio – powtarzają niczym mantrę, akompaniując sobie drewnianymi żabami. Gdy potrzeć pałeczką o występy na grzbiecie, wydają charakterystyczny grzechot. Monotonne głosy i stuk drewienek splatają się z międzynarodowym ulicznym gwarem. Bez cienia protestu znoszą nasze ciekawskie obiektywy i oganianie się zmęczonym ruchem dłoni. Który to już sprzedawca w ciągu ostatnich dziesięciu minut? Gdy dojdą do końca ulicy, zaczną z powrotem swój niekończący się marsz. Może jednak się namyśliłeś? Może jednak chcesz pamiątkę, zabawkę, mapę, zapalniczkę, hamak, cokolwiek?

Jedna ze sprzedawczyń przystanęła przy naszym stoliku z synkiem w chuście na plecach. Widok białego niemowlaka jest dla niej na tyle nieoczekiwany, że uśmiecha się, daje mu małą żabkę i odchodzi dalej szukać klientów. Nie mogę jej na to pozwolić. Doganiam ją po chwili i za jedyne 50 bahtów (5 zł) kupuję od niej haftowaną torebkę. Wiem, że zadziałał tu klasyczny odruch reguły wzajemności (dostając coś, czujemy się zobowiązani), ale nic na to nie poradzę. Po prostu musiałam coś dla niej zrobić. Być może dlatego, że ona też była mamą.

Gdy po raz pierwszy byłam w Tajlandii w 1998 roku, Internet działał już w najlepsze. Patrzyłam wtedy ze zdumieniem na ludzi, którzy rano wysyłali mejle („wow, jestem w Bangkoku, ale czad, co u was, bo tu upał, idę na browsa!”), po południu wysyłali mejle („no to już po obiedzie: ryż z warzywami i smażone koniki polne, jest git, jaki wynik naszej drużyny w kosza?”) i wieczorem też rzecz jasna wysyłali mejle („Jezu, ale tu są korki, Manhattan to pikuś, lecę na film, umówiłem się z taką Koreanką, jutro ci napiszę, to nara”). Wpisy były dowodem niewątpliwej podróży ich ciał, jednak duchem nie opuścili domu, jakby przeżycia w drodze były coś warte tylko wtedy, gdy można się nimi podzielić. Prawie 10 lat później dołączyliśmy do tego grona, śląc relacje na stronę Małego Podróżnika i kojąc lęki dziadków co do stanu wnucząt. W takich chwilach Krzysiek zaszywał się w kawiarni internetowej, a ja zabierałam chłopców na spacer. I czasami z młodszym w chuście, a starszym w wózku czułam się jak milion dolarów. Co wy tam luzacy wiecie o życiu, to jest dopiero szczęście. Mam rodzinę, zdrowe i cudowne dzieci, jestem w podróży. Tylko to się teraz liczy, tylko to ma sens. Nirwana i spełnienie.

Bywało jednak i tak, że najchętniej bym synków zostawiła na pół dnia z jakaś nianią. Albo zapakowała do dźwiękoszczelnej kabiny, że też nikt jeszcze czegoś takiego nie opatentował, przecież to byłby murowany sukces handlowy. Bo oto Stasiowi jest smutno, a Michałkowi udziela się nastrój. Jeden chce pić, drugi ma mokrą pieluszkę, jeden chce na ręce i drugi też na ręce. Łomatko! – po co ja się pchałam z nimi na tę wyprawę…

Zmęczeni upałem wieczorami padamy w hoteliku Merry V Guest House. Gdy podróżowałam ze studenckim budżetem 5 USD na dzień, był on nieosiągalnym rajem, teraz postanowiłam rodzinie podarować odrobinę luksusu. Odrobinę, bo dopiero musiałam się psychicznie przestawić z backpackerskiego podróżowania na nieco wyższy standard. Na początek zatem chcę zobaczyć tani pokój. Gdy byłam sama, właśnie w takich się zatrzymywałam: rozmiar w sam raz, by zmieściło się łóżko; okna i łazienki brak; wiatrak leniwie mieli powietrze, dając iluzję chłodu.

– Ale ty nie myślisz o tym poważnie? – słyszę za sobą głos Krzysztofa.

No chyba, że nie, przecież na tej przestrzeni pozagryzamy się z dziećmi. No i ten brak łazienki… Nie żebym była bardzo wygodna, ale Michaś jest w wieku, kiedy to mamę chce mieć stale na oku. Nieraz bywa tak, że wyjście do toalety wymaga podchodów, by zająć jego uwagę. A jeśli się nie uda, cóż, kto powiedział, że nie można czasem siedzieć na sedesie i gadać z dzieckiem?

– To może obejrzymy teraz ten droższy pokój – proponuję recepcjoniście.

Na trzecim piętrze czeka na nas istne cudo: trzy duże materace, łazienka i klimatyzator. W Europie nie dostaliby za niego nawet ćwierć gwiazdki, dla mnie jest to szczyt marzeń. Bierzemy go za całe 600 bahtów. W nocy budzę się, szczękając z zimna. Klimatyzacja jest na 23° C – za zimno! Okrywam dzieci, wkładam im rajstopki i przełączam na 26° C. Od razu lepiej! Rankiem Staś budzi się pierwszy. Posyła mi uroczy uśmiech, a potem Michaś śpiący z nogami na tacie siada na łóżku i półprzytomny pokazuje na stolik koło Krzysia, wołając „Nie ma pyk-pyk! Nie świeci!”, co oznacza, że w ładowarce nic się już nie ładuje. Bardzo dobrze, synku, jeszcze trochę i będziesz mógł pomagać tacie w pracy!

Gdy wychodzę na ulice Bangkoku, od razu włącza mi się program „życzliwość dla świata”. Uśmiecham się do sprzedawcy owoców, kierowcy autobusu i pani sprzątającej chodnik. Zwykły odruch na widok drugiego człowieka, bo w Tajlandii uśmiechają się wszyscy. Nie dlatego, że tacy radośni z nich ludzie, ale to ich sposób na powiedzenie „dzień dobry”, „nie wiem” czy „przepraszam”. Istnieje nawet specjalny dla oznaczenia żalu, mówiący „uśmiechnąłbym się, ale mi smutno”. Natomiast zdarzyło mi się popełnić gafę, wyciągając na powitanie rękę, co jak się okazało, było nader niestosowne. Zamiast tego wypada złożyć razem dłonie i lekko się pochylić. Ten gest zwany wai spotkamy na każdym kroku. Natomiast gdy ktoś zaprosi nas do domu, broń Boże nie przynośmy gospodyni w prezencie kolczyków lub broszki! Oznaczają one bowiem, że chcemy ją zranić, jeśli zaś wręczymy lustro, będzie to znaczyć, iż obdarowywaną osobę uważamy za… brzydką! Najbezpieczniej zatem jest dać słodycze. Jednak wręczając je dziecku, nie wolno pogłaskać go po głowie. Jest ona uważana za świętą część ciała, jej dotykanie więc oznaczałoby skrajny brak szacunku i naruszenie prywatności. No i wreszcie bardzo ważne: nigdy, ale to przenigdy, nie wolno siadać tak, by stopami (są nieczyste przez to, że stąpają po ziemi) wskazywać na posąg Buddy lub gospodarza. Niełatwo być kulturalnym człowiekiem w innym kraju.

Jeszcze przed wylotem stanęłam w obliczu dramatycznego pytania: czym karmić dzieci w podróży? Bo coś jeść muszą. Sama wszak udzielałam dziesiątków dobrych rad, że do jedzenia nadaje się tylko to, co można sparzyć, ugotować lub obrać. Myj ręce i owoce przed jedzeniem, nie pij wody z lodem (mogą w nim być groźne bakterie!), słowem bardzo uważaj na to, co bierzesz do ust. W czasie mojej pierwszej egzotycznej podróży do Indii przez pierwsze trzy dni żywiłam się kanapkami z Polski, zapijając to kieliszkiem wódki, nim powoli oswoiłam się z miejscową kuchnią. No, ale z dzieckiem ten numer nie przejdzie. Może zatem płukać owoce w wodzie odkażonej nadmanganianem potasu? Jeszcze gorzej! Bo jeśli połkniemy go choć odrobinę (w owocu z uszkodzoną skórką to całkiem prawdopodobne), to zablokuje nam na kilka miesięcy działanie tarczycy. Jeść tylko rzeczy gotowane i smażone? Ależ dwuletni Michaś takiego reżimu nie zdzierży! Gosia Szumilas okazała się głosem rozsądku. Jako mama dwójki dzieci i autorka książki Z dziećmi przez świat miała w rodzinnym podróżowaniu spore doświadczenie. Wysłuchawszy gradu chaotycznych pytań, skwitowała je krótko: jak ci dzieci zjedzą wszystko, co im przygotowałaś, i będą głodne, to dasz im cokolwiek, byleby nie marudziły. Zapewne miała rację. I oto teraz byliśmy na ulicy w Bangkoku, a pan przed nami zachwalał nadziewane na patyczki świeże ananasy i arbuzy. Leżące w lodzie. Jadałam na ulicy takie rzeczy, ale to było, ZANIM zostałam mamą. Nie mogę przecież ryzykować zdrowia dzieci! Nie pierwszego dnia. Oraz przez pół drugiego, zanim Krzysiek przytomnie zauważył, że jedzą je wszyscy turyści dookoła. Widocznie nic im się nie dzieje, skoro właśnie mija nas kolejna turystka pałaszująca z apetytem owocowego szaszłyka na śniadanie.

– Bo gdyby lód był z bakteriami albo owoce z amebami, toby przecież nie jedli – argumentuje Krzyś i temu rozumowaniu nie sposób odmówić logiki. Zresztą świat się zmienia i czasem na lepsze. W Bangkoku lód brany jest z fabryk spełniających rygorystyczne normy higieniczne. To już nie jest lód robiony w szopie u wuja Hou z wody z rzeki.

W psychologii społecznej istnieje zjawisko opisane jako „społeczny dowód słuszności”. Naśladuj innych, a przetrwasz. Jeśli większość coś robi, podążaj za nią, bo stado (zwykle) ma rację. Kupiliśmy ananasy. Słodycz owocu zakazanego, nagle dostępnego, pamiętam do dziś. Oczywiście Michaś natychmiast wyciągnął łapki, że on też chce. Synku, poznaj smak raju, nie będziemy ci go żałować, zwłaszcza że jest w cenie 10 bahtów, czyli mniej więcej i złotego. Smak raju za złotówkę – to mogłoby być niezłe hasło reklamowe. Natomiast prażone koniki polne jakoś nas nie skusiły. Podobnie jak pieczone pająki, do których Staś wyciągał łapki, ale uznaliśmy, że nie można aż tak wykorzystywać dziecięcej nieświadomości. Za to pancake, czyli cienki naleśnik z czekoladą, wszedł na stałe do naszego menu.

Patrząc uważnie na sprzedawczynię z Khao San Road, mam déjà vu – ależ tak, to ta sama kobieta, która z szybkością karabinu maszynowego piskliwie zachwalała swe naleśniki, gdy byłam tu kilka lat temu. Przez ten czas rzuciłam pracę w agencji reklamowej, zostałam fotografką i dziennikarką, wyruszyłam w świat, znalazłam miłość, urodziły mi się dzieci… A ona wciąż tutaj, na środku ulicy, otoczona sosami i naleśnikami, niczym odwieczna bogini karmicielka. Chciałam spytać ją o życie i marzenia, ale jej angielski ograniczał się do kilku liczebników i pytania, czy chcę jeszcze jeden pancake z czekoladą? Tak, poproszę. Czasem zamiast popadać w niepotrzebny egzystencjalizm, najlepiej po prostu zjeść dobrego naleśnika. W ich przyrządzaniu była mistrzynią.

Bangkok jako nasza baza przesiadkowo-aklimatyzacyjno-odpoczynkowa był wspaniały. Po trzech dniach, kiedy już się odstresowaliśmy i poznaliśmy całą okolicę Khao San Road oraz brzeg rzeki, miasto okazało się nad wyraz miłe i proste „w obsłudze”. Wracaliśmy tu prawie jak do domu.

Królewski spacer

Zaletą hoteliku Merry V jest bliskie położenie przy rzece Menam (tajskie Chao Praya). Taka Wisła, po której co chwila krążą wodne taksówki. Przeciągły świst gwizdka cumowego daje znak, by przybijać lub odbijać od brzegu. Grzechotanie monet sprzedawcy biletów splatające się z warkotem motoru tworzy swoistą melodię towarzyszącą nam przy każdym rejsie rzeką.

Dopływamy do obowiązkowego punktu zwiedzania wszystkich wycieczek: królewskiego pałacu. To niezwykłe, że król Bhumibol Adulyadej panujący od 1946 roku (tak, tak, ponad 60 lat na tronie!) jest wciąż czczony i kochany przez poddanych. Jego wizerunek znajdziemy też na wszystkich monetach, gdy więc toczy ci się po chodniku reszta, broń Boże nie stawaj na niej butem! Byłaby to wielka obraza majestatu! A może miłość poddanych wcale nie jest niezwykła, bo król jako Rama IX jest symbolicznie ojcem wszystkich Tajów, a jego urodziny to wielkie narodowe święto i państwowy Dzień Ojca. W tym dniu miasta przystrajane są tysiącami światełek, zmieniając się w baśniowe krainy. Wszystko co wiąże się z osobą władcy jest ważne, wręcz święte, stąd już od rana do pałacu i otaczających go świątyń podążają tłumy. Przy wejściu każdy stosownie się ubiera: bezpłatnie są rozdawane szale i sarongi, by skryć dekolty i odsłonięte nogi. I już ludzka rzeka płynie do wnętrza królewskiej siedziby. Wszędzie ścisk i tłok, istna wieża Babel niebezpiecznie falująca na boki i rozlewająca się w masie turystów, pamiątek, pocztówek i przewodników nawołujących pogubione grupy. Olbrzymi kamienni strażnicy, strzegący pałacu przed złymi duchami, patrzą z pobłażaniem na ludzkie zbiegowisko u swych stóp.

Teraz już wiem, dlaczego zdecydowałam o przyjeździe do Azji. Ja to już widziałam, bez żalu zatem wysyłam Olę i Krzysia na zwiedzanie w upiorny skwar, a sama z chłopcami zasiadam w zacienionym pawilonie. Tajskie uczennice w mundurkach otaczają wianuszkiem Stasia i głaszcząc go, wołają zachwycone: Snow White! Coś w tym jest, bo o ile Michaś od urodzenia miał ciemną karnację, to Staś istotnie wygląda na Śnieżynka o porcelanowej cerze. Do końca wyprawy będzie swą egzotyczną urodą łamać niewieście serca. Tymczasem Michaś znalazł coś bardzo ciekawego: mrówki.

– Mama! – woła i szczerzy ząbki.