Tytuł oryginału: MAMA SARAH OBAMA. OUR DREAMS & ROOTS

Tłumaczenie: JACEK SIKORA

Redakcja: KATARZYNA SZCZYPKA

Redaktor prowadząca: MAŁGORZATA ZEMSTA

Korekta: DOROTA SIDEROPULU

Okładka: MACIEJ SZYMANOWICZ / www.maszynowicz.com

Zdjęcia: DAPHNE BARAK, prywatne archiwum Mamy Sarah Obamy, (okładka) Radu Sigheti/Reuters/FORUM

Redakcja techniczna: MARIUSZ TELER

Skład i łamanie: KATARZYNA SZCZYPKA, JACEK SIKORA

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Text & images © 2013 Daphne Barak. All rights reserved.
Copyright for the Polish Edition © 2013 G + J

ISBN 978-83-7778-524-9

Gruner + Jahr Polska Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa
ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa
Dział handlowy: tel. 22 360 38 41–42, faks 22 360 38 49
Sprzedaż wysyłkowa:
Dział Obsługi Klienta, tel. 22 360 37 77
www.gjksiazki.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dani, chcę kandydować na prezydenta...

– Barack Obama

O Autorce

Daphne Barak, dziennikarka i producentka (pracowała dla wydawców i stacji telewizyjnych w Europie, Azji, Australii, Nowej Zelandii, państwach arabskich, Turcji, Pakistanie, Federacji Rosyjskiej i Stanach Zjednoczonych), wyspecjalizowała się w przeprowadzaniu rozmów, które ukazują się zarówno drukiem, jak też na ekranach telewizorów. Odniosła wielkie sukcesy, zyskując uznanie czytelników i widzów na całym świecie.

W dorobku ma wywiady z kilkudziesięcioma politykami (m.in. Fidelem Castro, Benazir Bhutto, Hillary Clinton, François Mitterandem, Nelsonem i Winnie Mandelami, Graçą Machel, Alem Gorem, Tonym Blairem, Ehudem Barakiem, Szymonem Peresem, Madeline Allbright, Robertem G. Mugabe czy Segolene Royal), przedstawicielami kilku domów panujących (w tym z księciem Karolem, księżną Yorku, księciem Monako, królową Jordanii i belgijskim następcą tronu), niezliczonymi gwiazdami ekranu, estrady i sportu (Anthonym Quinnem, Yoko Ono, Johnnym Deppem, Oliverem Stone’em, B. B. Kingiem, Muhammedem Ali i jego żoną Loni, Andreą Bocellim, Naomi Campbell, Quincy Jonesem, Rayem Charlesem, Robertem De Niro, Stingiem, Andre Agassim, Biancą Jagger czy Rogerem Federerem, by wymienić tylko niektórych).

Mama Sarah Obama. Nasze marzenia i korzenie jest trzecią książką Daphne Barak. Dwie poprzednie to My Benazir i Saving Amy. Pierwsza opowiada o ostatnich dwóch burzliwych latach życia Benazir Bhutto, jedynej – jak dotąd – kobiecie na stanowisku premiera Pakistanu.

Przedmowa

Każdym odwiedzinom Sarah Obamy w jej kenijskim domu towarzyszyły nieoczekiwane przygody. Powodem była budząca grozę rzeczywistość, wykraczająca poza najkoszmarniejsze mary. Ale Kenia ma i takie oblicze. Same spotkania z Mamą Sarah, już po przebyciu niebezpiecznie wyboistych traktów, pozwalały lepiej zrozumieć, ile osiągnęła ta kobieta.

Przeszkody, które pokonywałam po drodze, niewiele mówią o tym, czego Sarah doświadczała dniem i nocą. Nie wspierały ją żadne media, tak jak mnie. Nie miała też towarzysza życia czy przyjaciela, na którego mogłaby liczyć. Na życiowym szlaku była osamotniona. Mogła polegać tylko na własnym instynkcie... Instynkcie przetrwania. Ale było coś jeszcze, coś, co odcisnęło się piętnem na jej frapującym życiorysie – miała marzenie.

* * *

Po raz pierwszy odwiedziłam Sarah w 2008 roku. Przyjechałam do Kenii w tygodniu, w którym zaprzysiężono koalicyjny rząd. Akuszerami międzypartyjnego porozumienia byli Kofi Annan (były Sekretarz Generalny ONZ), Graça Machel (żona Nelsona Mandeli, wdowa po prezydencie Mozambiku Samorze Machelu) i kilku innych afrykańskich polityków. Ugoda kończyła rozruchy w Kisumu, które wybuchły po ogłoszeniu wyników wyborów. Dane, którymi dysponował Raila Odinga, wskazywały, że to on zdobył większość głosów. Ale zwycięzcą ogłosił się urzędujący prezydent Kibaki. W Kisumu – bastionie Odingi – zawrzało. Porozumienie zawarte przez strony konfliktu pozwoliło Kibakiemu kontynuować prezydenturę, a Odingę wyniosło na fotel premiera.

Przeprowadziłam z nim wywiad w dniu mianowania na urząd. A nim dzień się skończył, wzięłam udział w ceremoniach, zostałam też zaproszona na drinka.

Jakby mimochodem Odinga zasugerował, że powinnam odwiedzić „babkę Baracka Obamy we wsi, gdzie mieszka...”. Nowy premier wiedział, że przyjaźniłam się z Hillary Clinton i pomagałam jej, gdy rywalizowała z Obamą o nominację Partii Demokratycznej na kandydata na prezydenta USA. Byłam nawet gospodynią jednego z przyjęć zasilających jej fundusz wyborczy. Pomyślałam, że Odinga się ze mną droczy. Okazało się, że nie. Mówił serio. Sięgnął po telefon i w ciągu kilku minut wszystko ustalił.

Wkrótce dołączył do nas wysoki Murzyn. „Daphne, poznaj Nicolasa – zwrócił się do mnie Odinga. – Jutro pojedzie z tobą do Kisumu. Tam poznasz Saida, wuja Baracka Obamy. Zabierze cię do domu Mamy Sarah. Ona z ciekawością czeka na to spotkanie...”. Nicolas zaproponował wynajęcie samolotu: „To najszybszy sposób dotarcia na miejsce”.

Przekazałam tę sugestię dwóm urzędnikom Ministerstwa Spraw Zagranicznych, którzy asystowali mi 24 godziny na dobę. Z przyjemnością podjęli się zadania. Było tylko jedno ale – w Kenii, jak przekonywali, nie ufa się kartom kredytowym. Obaj urzędnicy nie mieli w tej materii żadnych złudzeń. „Za samolot trzeba będzie zapłacić gotówką”.

Kiedy w hotelu, w którym kwaterowałam, wspomniałam, że potrzebuję żywej gotówki, i zapytałam, czy mi wypłacą i obciążą kartę Visa, nie widzieli przeszkód. „Ile?” – spytali. „3500 dolarów” – odparłam. Mężczyzna za kontuarem omal nie padł z wrażenia. „W hotelowej kasie mamy teraz 400. Jeśli pani sobie życzy, może uda się zebrać 500?”

Objazd bankomatów w Nairobi okazał się nie lada wyzwaniem. W niektórych nie było pieniędzy, inne wypłacały kwoty w ograniczonej wysokości. To był baaardzo długi wieczór, ale w końcu zebrałam potrzebną sumę.

Zaprosiłam obu urzędników MSZ do udziału w podróży na spotkanie z Mamą Sarah Obamą. Bardzo się ucieszyli. Nie wiedziałam, niestety, że pracowali dla wiceprezydenta Kalonza Stephena Musyoki, politycznego wroga Odingi. Skrupulatnie rejestrowali, ile czasu poświęcałam Odindze, i porównywali to z czasem przeznaczonym dla wiceprezydenta.

* * *

Stawiliśmy się na prywatnym lądowisku w Nairobi. Zostaliśmy poczęstowani kawą, której sączeniu towarzyszyła niezobowiązująca rozmowa. Poproszono nas o wpis do księgi gości. Obaj ministerialni urzędnicy przeciągali spotkanie. Ucięłam rozmowy, oznajmiając: „Spóźnimy się do Mamy Sarah!”. Po starcie jeden z pilotów zwrócił się do mnie: „Gdzie pani bagaż?”. Jaki bagaż, żachnęłam się. Przecież wieczorem wracamy do Nairobi. Nazajutrz miałam jechać do Rwandy na spotkanie z prezydentem Paulem Kagame. Pilot kiwnął głową ze zrozumieniem. Kontynuował lot, o nic więcej nie pytał.

Po wylądowaniu przywitał mnie szczupły mężczyzna w białym T- -shircie z niebiesko-zielonym emblematem VA (Voice of America): „Witaj, Daphne, nazywam się Said Obama, jestem wujem Baracka Obamy. Miło panią widzieć w Kisumu!”. Jeszcze na lotnisku zrobiłam z nim krótki wywiad. Urzędnicy znów zwlekali. Przed wyruszeniem w drogę do wioski Mamy Sarah zaproponowali objazd miasta, by „obejrzeć zniszczenia spowodowane rozruchami”. Przystałam na to.

Miasto wyglądało na wpół spalone. Było przykrym przypomnieniem okropności i gwałtów. Gwałtów, którym kres położyła zawarta umowa koalicyjna. Po chwili dotarło do mnie, że urzędnicy polecają kierowcom przedłużyć objazd. Zdecydowanie zaoponowałam:

„Hola! Jedziemy do Mamy Sarah, i to już!”. Said, wsiadając do auta, dodał, że już dwa razy telefonowała i pytała, dlaczego się spóźniamy. Podczas jazdy wyboistą drogą do Kogelo, gdzie mieszka Sarah, obaj urzędnicy nieustannie telefonowali. W pewnej chwili ni stąd, ni zowąd oznajmili: „Rozmawialiśmy z pilotami. Utrzymują, że jest już zbyt późno na powrotny lot do Nairobi. Że musimy zanocować”. Towarzyszący mi producent polecił im się zamknąć, jednocześnie przypomniał: „To samolot Daphne. Ona go wynajęła. Nie macie prawa bezpośrednio komunikować się z naszymi pilotami”. Działo się coś dziwnego.

Zdaniem Saida dojeżdżaliśmy do domu Mamy Sarah. Auta wpadały na kolejne, wielkie wyboje. Obawiałam się jakiejś awarii. Said jakby czytał w mych myślach. „Mam nadzieję – odezwał się – że jeśli Barack zwycięży, rząd utwardzi drogę do domu Sarah. To przyda się wszystkim mieszkańcom”.

* * *

I wreszcie ona. Zażywna kobieta w tradycyjnej pomarańczowej sukni z szalem w tym samym kolorze. Z twarzy wyglądała na młodszą. Szelmowsko się uśmiechała. Padłyśmy sobie w objęcia. Przedstawiła mnie córce Marsat. Weszłyśmy do domu. Na dawno nieodświeżanych ścianach widniało mnóstwo rodzinnych fotografii: jej, jej zmarłego męża, a także amerykańskiego wnuka, który kandyduje na prezydenta USA. Moją uwagę przykuło czarno-białe zdjęcie. Wyglądało na pamiątkę ze studiów. „To ojciec Baracka – wskazała na jedynego Murzyna w grupie mężczyzn o jaśniejszych twarzach. – To jego grupa studencka z Harvardu. Był na tej uczelni pierwszym Afrykaninem”. Wyprowadziła mnie przed dom. „Tu leży”. Stałam przy grobie. Na tabliczce wyryto wielkimi literami:

BARACK HUSSEIN OBAMA
URODZONY 1936 – ZMARŁ 1982
IBED GI KWE

Tak blisko domu! „Jak umarł?” – zapytałam. „Wypadek...” – odparła ze smutkiem Sarah. Objęłam ją: „Nie chciałaś, by odszedł... Chciałaś go mieć przy sobie”. Spojrzała na mnie zdziwiona, jakby dopiero teraz sobie to uświadomiła. „Tak! Tak...”

Marsat przyniosła album z rodzinnymi zdjęciami. Zaczęliśmy je przeglądać pod okiem kamer. Sarah, Marsat i Said opowiadali rodzinne anegdoty. Zaczęli się spierać, gdy zapytałam o wyznanie Baracka. „Tak – wyjaśniali – jesteśmy muzułmanami. Jego ojciec też był muzułmaninem. Ale senator Barack jest chrześcijaninem”. Godni, zacni ludzie, na których tego wieczoru skupiła się uwaga świata. Z miejsca ich polubiłam. Doceniłam tę życiową mądrość Sarah. Wyczułam, że za jej uroczym śmiechem kryje się głęboki smutek. Czy ma coś wspólnego ze śmiercią Baracka seniora?

Krowa dojona w pobliżu zdaje się dość miała postronka – zerwała się z uwięzi i zaszarżowała na kamerzystów. Więcej z tego było śmiechu niż szkód. Sarah wzięła mnie pod rękę, by pokazać resztę krów i byków. Z oddali usłyszałam mojego producenta wrzeszczącego na dwóch urzędników: „Nie, nie zostajemy i nie zapłacimy więcej pieniędzy”. Najwyraźniej ta dwójka upierała się, że nie możemy dziś już odlecieć, a ja muszę pokryć dodatkowe koszty, drugą dniówkę pilotów i... „Dość! Gdybyście celowo nie zmarnowali 4 godzin, wywiad z Mamą Sarah byłby dawno skończony” – grzmiał wściekle. Interweniowałam: „Tak, to wy obaj zmarnowaliście nasz czas. I mam zamiar się dowiedzieć, dlaczego! Nie zapłacę ani grosza. Ani za dodatkową dniówkę, ani za nic. Jeśli będzie trzeba, wynajmę samochód i pojadę te 9 godzin do Nairobi. I jeszcze jedno – teraz zadzwonię do Odingi!”. Nie dawali za wygraną: „Tu nie ma zasięgu”. Sarah, która śledziła rozwój wydarzeń, podała mi własny telefon komórkowy. Przed chwilą wybrała numer premiera. Był na linii. Chwilę wcześniej usłyszał od niej: „Odinga! Zrób coś z tym!”. Ze słuchawki dobiegło: „Jedźcie wprost na lotnisko. To nieprawda, że obszar powietrzny Nairobi jest zamknięty. Powiedzcie, że polecam lądowanie na lotnisku im. Kenyatty. Działa do późnych godzin nocnych

[...] Ci urzędnicy próbują się wzbogacić. To codzienność. Są funkcjonariuszami rządu. To się nazywa »korupcja«. Jedźcie na lotnisko, stamtąd zatelefonujcie do mnie. Zanotujcie nazwiska pilotów i zróbcie im zdjęcia. Powinni wiedzieć, że łamią prawo...”. Pakowaliśmy w pośpiechu sprzęt, a Mama Sarah w tym czasie dokończyła rozmowę z premierem i coś szeptała Saidowi do ucha. Uściski na do widzenia i słowa Marsat: „Mama Sarah uważa, że jesteś dzielna. Lubi cię. Poleciła Saidowi, by towarzyszył ci w locie do Nairobi”.

Piloci czekający na lotnisku w Kisumu odmówili startu. Uparcie twierdzili, że lotnisko w Nairobi jest zamknięte. Zażądałam spotkania z kimkolwiek, kto jest na służbie. Niedługo pojawił się jakiś inny pilot. „Odlatujemy. Teraz, zgodnie z planem. Nie powinien pan brać udziału w takim korumpowaniu! Chce pan porozmawiać telefonicznie ze swoim premierem...?” Próbował dyskutować, cały czas zerkając podejrzliwie na jednego z urzędników. Ten chciał coś powiedzieć, ale Nicolas go zastopował, wrzeszcząc: „Pani wam nic nie zapłaci! Wie, o co wam chodzi! Pojedzie do Nairobi samochodem. Nic nie zyskacie. Napiszę raport dla Odingi. Wiem, że nie możecie tego strawić, ale teraz to on jest nowym premierem”. Mój producent cały czas robił pilotom zdjęcia. Przybyły funkcjonariusz ocenił sytuację i polecił pilotom: „Do samolotu! To pani samolot. Zapłaciła za wynajęcie! Zabierzecie ją do Nairobi! Dopilnujcie bezpieczeństwa!!!”. Uścisnął mi dłoń, mamrocząc słowa przeprosin.

Piloci bez zwłoki wystartowali. Rozległy się owacje. Zaczęłam liczyć, czy wszyscy są na pokładzie. Mój producent, kamerzyści, Nicolas, Said, rzecznik prasowy z ramienia rządu, który cały czas nam towarzyszył... Nicolas pospieszył z wyjaśnieniem: „Nie wpuściłem na pokład tamtych dwóch. Zostali, bo przecież chcieli zanocować...”. Wybuchła powszechna wesołość. Odezwał się rzecznik prasowy: „Nie miałem z tym nic wspólnego. Gdy zaczęli mnożyć trudności, powiedziałem, by się uspokoili”. Następni w kolejce byli piloci. Pierwszy zaczął: „Nie wiedzieliśmy, że to pani samolot. Że to pani opłaciła lot... Powiedziano nam...”. Drugi wszedł mu w słowo i dokończył:

„Ci dwaj powiedzieli, że będzie pani nocować, że za ekstra dzień otrzymamy dodatkowe wynagrodzenie. A tu zobaczyliśmy, że wsiada pani tylko z torebką. Zaczęliśmy się zastanawiać, jak ona ma zamiar zanocować?”. Nim samolot wylądował na lotnisku im. Kenyatty, obaj zapewnili: „Nie mamy z tym nic wspólnego. Pani to powie premierowi Odindze. I że głosowaliśmy na niego”.

Gdy robiliśmy sobie zdjęcia z uszczęśliwionymi pilotami, zadźwięczała moja komórka. Telefonowała Marsat. „Mama Sarah chce wiedzieć, czy dotarłaś do Nairobi... Tak mamo, jest na miejscu”. Uradowana dalej tłumaczyła: „Mama jest szczęśliwa, że jesteś bezpieczna. Próbowali zrobić coś brzydkiego. Zaraz zatelefonuje do Odingi”.

Następnego ranka usłyszałam od premiera: „Mam zamiar zwalczać korupcję. Kwota, którą od pani zainkasowali, była i tak za wysoka. Zażądałem szczegółowego raportu. Ten incydent wystawia złe świadectwo krajowi. Cieszę się, że Mama Sarah starała się do mnie dodzwonić. Wciąż na wyświetlaczu pojawiał się jej numer. Pomyślałem, że to coś pilnego, przerwałem konferencję i oddzwoniłem”.

Ponowne odwiedziny u Mamy Sarah miały nastąpić za kilka miesięcy. Od tamtego pełnego emocji dnia w Kogelo pozostawałyśmy w kontakcie. Nawet wysłała Marsat do Nairobi, by mnie pożegnała przed odlotem z Kenii. Zaprzyjaźniłyśmy się. Powtórne odwiedziny wyglądały jak celebrowanie starej przyjaźni. A było co celebrować...

* * *

Druga wizyta odbyła się w styczniu 2009 r., kilka dni przed zaprzysiężeniem Baracka Obamy na czterdziestego czwartego prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki. Sarah i Marsat codziennie telefonowały. Zastanawiały się, co Sarah powinna włożyć z okazji tak wielkiego wydarzenia. W końcu była już od jakiegoś czasu Pierwszą Babcią kraju.

Zaproponowałam, że poproszę któregoś z czołowych europejskich projektantów mody o stworzenie kreacji dla Sarah. Kreacji jedynej i królewskiej. Była tym bardzo podekscytowana... Ciągle się przy tym dopytywała: „Czy naprawdę przyjeżdżasz?”.

Po wylądowaniu w Nairobi zgodnie z planem, zatelefonowałam do niej. W tle słychać było wiwaty rodziny. Obiecałam przyjechać nazajutrz. „Mama Sarah chce cię widzieć na lunchu” – usłyszałam od rozradowanej Marsat. Nicolas ze swej strony – tak jak poprzednio – żądał zakwaterowania w drogim hotelu w Nairobi. „Trzeba panią ochraniać”. Oznajmił też, że tym razem on sam zajmie się wynajęciem maszyny, którą odlecimy do Kogelo. „Odinga wypoczywa, ale polecił mi troszczyć się o panią”.

Tymczasem jakimś cudem cena wynajęcia samolotu wzrosła do 6000 dolarów – w Kenii to niebotyczna kwota! Odinga ma wakacje. A Nicolas apelował: „Proszę zostawić to mnie”. Ruszyliśmy na lotnisko. Zapowiedziałam Nicolasowi, że nie życzę sobie w Kisumu żadnej zwłoki. W końcu Said Obama wraz z Mamą Sarah i siostrą Marsat czekali w Kogelo. Sarah nawet powiedziała, że powinniśmy wylądować koło jej domu.

Przez następne kilka godzin Nicolas miotał się jak opętany, pot po nim spływał... W końcu zapytałam: „O co chodzi? Dostałeś gotówkę na samolot. To gdzie piloci?”. Nie przestawał się pocić. Kręcił się w kółko, mamrocząc: „Jeszcze pół godziny, pertraktuję z szefami firmy lotniczej. Będzie samolot, będzie”. W którymś momencie pojawiła się jakaś kobieta, coś wykrzykiwała, zrobiło się zamieszanie. Nagle padli sobie w objęcia z Nicolasem. „Daphne, poznaj moją siostrę! – powiedział zdenerwowany. – Objechała wszystkich za to, że zawyżają cenę. Powiedziała, że chciwość jest niedobra dla Kenii...”. Tymczasem telefonowała Mama Sarah, dopytując, o której przybędziemy na lunch. „Gotuje i podaje wszystko świeże” – wyjaśniła Marsat. Powiedziała też, że po wylądowaniu zajmie się nami komisarz policji z Siaya.

Sytuacja się zmieniła, gdy Nicolas usłyszał, że odwołuję prywatny przelot i nakazuję zwrot pieniędzy. Okazało się, że właśnie otrzymał dobrą wiadomość. „Wynajęty samolot czeka na panią. Chodźmy!” Ruszyliśmy wzdłuż asfaltu, mijając większe i mniejsze samoloty, większość do wynajęcia. Nagle Nicolas stanął: „To pani samolot!”. Producent i kamerzyści rozejrzeli się wokoło. „Gdzie?” – zapytałam. „Tutaj...” – wskazał na „ptaszynę”. Sam był znacznie wyższy niż maszyna, którą pokazał. Nim zdołałam cokolwiek powiedzieć, przystojny starszy pan podał mi rękę: „Miło mi widzieć panią, pani Barak. Jestem pilotem, mam nadzieję, że podoba się pani mój samolocik... Sam go zbudowałem...”. Zaczęłam się naradzać z ekipą, co robić. Przyłączył się ktoś z załogi lotniska: „Wynajęcie takiego samolotu nie kosztuje 6000 dolarów. Najwyżej 600. Ktoś chce panią złupić”. Nicolas nie przestawał nalegać, by jednak wsiąść do samolotu. Kolejny telefon od niecierpliwiącej się Mamy Sarah skłonił mnie do podjęcia decyzji. „OK, lecimy”. Tylko jak mamy się w tym pomieścić? To zabawka najwyżej dla pilota i trójki pasażerów. Nas było pięcioro plus ciężki sprzęt. A sam rosły Nicolas to już była waga ciężka.

Jakoś się wcisnęliśmy. Nicolas wpadł na genialny pomysł, by sprzęt przymocować na zewnątrz maszyny. Przelot miał zająć niespełna godzinę – czas w znacznej mierze zadecydował o wynajęciu samolotu. O tej niespełna godzinie poinformowałam Mamę Sarah. Tymczasem upłynęło półtorej godziny, w dole Jezioro Wiktorii, a mnie robiło się niedobrze. Kręciło mi się w głowie z powodu duchoty i niespokojnego lotu.

Chciałam dać znać producentowi, że lada moment zwymiotuję, ale był pochłonięty sympatycznym dziadkiem siedzącym za sterami. Zachęcał, bym także go poobserwowała. Z przerażeniem dostrzegłam, że siedzący obok pilota Nicolas zasnął. A ilekroć długą nogą bezwiednie dotykał jakiejś manetki, samolot natychmiast nurkował. Leciwy pilot robił, co mógł, by pasażer obok nie zasypiał i by nas bezpiecznie dostarczyć na miejsce. Minęło jeszcze pół godziny, nim w końcu zobaczyłam ląd. Nudziło mnie już tak, że gotowa byłam na lądowanie gdziekolwiek. „Wkrótce będziemy na miejscu” – usłyszałam. Zauważyliśmy, że zwierzęta na ziemi poruszają się szybciej niż samolot. „Będziemy lądować” – brzmiała radosna zapowiedź. „Gdzie?” – zapytałam. Najwyraźniej nasz miły pilot też zadawał sobie to pytanie. Kimkolwiek była osoba wynajmująca samolot, kasując przy okazji pokaźną marżę, zapomniała o uzgodnieniu kilku drobiazgów. Nasz pilot nie był więc pewien, czy potrafi wylądować w zagonie bananowców, na którym czekał oficer policji. Maszyna zatoczyła kilka kręgów. Nisko, bo mężczyzna za sterami chciał się upewnić, czy nie ma żadnych przeszkód. Po polu biegała dzieciarnia. W końcu usłyszałam: „Pani Barak, sądzę, że możemy tu wylądować”. W głowie mi była tylko toaleta, gdzie mogłabym zwymiotować. Reszta ekipy też miała już dość. „Tylko jak najbliżej toalety...” – zdobyłam się na odpowiedź. Zamknęłam oczy i zaczęłam się modlić.

* * *

„Witam, pani Barak! Jestem komisarzem policji w Siaya. Mama Sarah oczekuje. Zawiozę panią na miejsce”. Rozejrzałam się. Komisarzowi towarzyszyli żołnierze uzbrojeni w broń maszynową. Kamery telewizyjne miały zarejestrować moje spotkanie z babką nowego amerykańskiego prezydenta elekta.

Na polu roiło się od śpiewających i wiwatujących dzieci. Mój producent poinformował komisarza, że zanim zacznie się ceremoniał powitalny i włączone zostaną kamery, muszą pilnie zaprowadzić mnie do toalety. Policjant przywołał jednego z tubylców: „To najbogatszy facet w okolicy. Jedyny, jaki ma toaletę”. Dzieciom nakazano uciszenie się, mnie – w asyście delegacji miejscowych i uzbrojonych żołnierzy – poprowadzono przez zarośla na sąsiednie pole. Wkrótce po minięciu jakiegoś osła wskazano mi dziurę wykopaną w ziemi... Producent, który był ze mną, wyjaśnił zebranym, że nic z tego. Po tak koszmarnym przelocie jestem poważnie niedysponowana. Zabrano nas więc wojskowymi autami do najbliższego odpowiedniego miejsca. Była to Siaya, odległa o 45 minut jazdy.

Tam towarzystwo zatrzymało się na posiłek, a mnie trochę ulżyło. Znów telefonowała Mama Sarah – lunch zbyt długo czeka na nasz przyjazd. Poinformowałam, że już pędzimy na spotkanie. Wyczerpanemu pilotowi zaproponowałam: „Czemu pan tu nie odpocznie? Zatelefonujemy godzinę przed przybyciem, spotkamy się przy samolocie”. Okazał wdzięczność. „Wie pani – zaczął – to dla mnie trudny dzień. Jestem w okresie rekonwalescencji po zawale...”. Odchodząc, usłyszałam, jak dopytuje uzbrojoną ochronę: „Czy to bezpiecznie zostawić samolot na środku tamtego pola?”.

Gnając do miejsca przeznaczenia, zatelefonowałam do Marsat: „Prawie jesteśmy”.

* * *

Nie poznawałam domu, który filmowaliśmy niecały rok wcześniej. Była też świeżo utwardzona droga. Wszędzie żołnierze. Na otoczone drutem kolczastym obejście Mamy Sarah prowadziły metalowe wrota. Wjeżdżając, minęliśmy tłumek z aparatami fotograficznymi, obserwujący z zewnątrz co się dzieje za ogrodzeniem. Sarah – w otoczeniu jakichś dygnitarzy – siedziała pod wielkim drzewem. Wyglądała na męża stanu wysłuchującego pochlebców. Miała na sobie biało-czerwoną suknię, na stopach dopasowane kolorem klapki. Na mój widok zapomniała o świeżo nabytych królewskich manierach. Popędziła w moją stronę i mnie objęła. Rozległy się wiwaty. Z zaciekawieniem zerknęła na torby z prezentami. Potem podeszła Marsat, szeroko otwierając ramiona. Zaraz po niej podbiegł Said, także nie szczędził nam uścisków.

Rozpakowano upominki. Sarah przymierzała wystrzałowe szal i chustę, które specjalnie dla niej zamówiłam u jednego z europejskich stylistów spod znaku haute couture. Wyglądała czarująco. Oczy miała pełne łez. Opodal płakał Said, trzymając w ręce okulary przeciwsłoneczne od Giorgia Armaniego, które mu ofiarowałam, by się dobrze zaprezentował podczas inauguracji. Sarah zabrała synowi okulary. Włożyła je, po czym zaczęła stroić się w szal i chustę na różne sposoby. Śmiała się przy tym i popłakiwała... Na koniec zostałam ucałowana i usłyszałam coś, czego nie zrozumiałam. Ale wiedziałam, że znaczyło „dziękuję”.

Przy pożegnaniu Marsat długo trzymała mnie w objęciach. Cicho powiedziała: „Mama Sarah płacze, gdyż wiele osób składało jej obietnice... Ty przyrzekłaś przyjechać aż do Kenii i przyjechałaś...”.

Sarah salutowała żołnierzom, słała w moim kierunku całusy. Ludzie stojący za ogrodzeniem błagali, by wpuszczono ich do środka. Samochód nagle zahamował. Sarah podeszła do mnie i raz jeszcze mocno objęła. Bardzo wzruszona. Zapraszała do zostania na wczesny obiad. Miałam jej powiedzieć, że ogarnia mnie strach na myśl o 2–3-godzinnej podróży do Nairobi? Awionetką, nad Jeziorem Wiktorii?

Pewnie bałam się na zapas, znacznie bardziej niż Sarah czasu, w którym nachodziły ją wspomnienia.

1

Przyjechał, by mnie odszukać

Szłam na bazar... Tak jak każdego ranka. Miałam zamiar coś kupić... Może rybę ze świeżego połowu. Potrzebne mi były też ziemniaki i jarzyny, których nie miałam w warzywniaku. Od lat przemierzałam tę samą trasę. Ni stąd, ni zowąd wspomniałam pasierba, Baracka seniora; a dokładniej – przyszły mi na myśl te wszystkie poranki, kiedy na rowerze odwoziłam go do szkoły.

Barack był bystry, inteligentny i taki ambitny... Zaszedł aż na Harvard, do Ameryki! Po powrocie do ojczyzny został jednym z najważniejszych ekonomistów w Kenii!

Kupił kawałek ziemi, na którym stanął mój nowy dom. Troszczył się o mnie. Byliśmy bardzo ze sobą związani. Potem... Po zamordowaniu jednego z jego przyjaciół kenijska scena polityczna się zmieniła. Barack stracił posadę i wielkie marzenia.

Kiedy powiedziano mi, że zginął w wypadku samochodowym – serce we mnie zamarło. Wcześniej już mu się zdarzały stłuczki, ale najgorszego do siebie nie dopuszczałam. W końcu zaczęłam przygotowania do pochówku. W tej samej ziemi, którą kupił dla mnie. Pragnęłam, by miał grób blisko mogiły ojca, blisko mnie...

Szłam i miałam przed oczyma Baracka. Ujmująco uśmiechniętego, budzącego zaufanie, czarującego.

Nagle obraz ożył. Zatrzymałam się na moment. Barack zbliżał się do mnie. Rozpostarł ramiona i objął. Skamieniałam.

Uśmiechnął się szeroko i zaczął: „Jak się masz, Dani...”. W oczach stanęły mi łzy. To nie był sen, lecz jawa. Miałam przed sobą Barry’ego, amerykańskiego syna Baracka, mojego wnuka. Przybył, by mnie odszukać. By poznać przeszłość i korzenie ojca.

* * *

O Barrym słyszałam od dawna. Barack przysyłał wieści o nim, zdjęcia... Zawsze podkreślał: „Mam syna w Ameryce. Ma na imię Barry”. Z bólem się z nim rozstawał, ilekroć musiał wracać do Kenii. Marzył o sprowadzeniu chłopca i jego matki – Ann – do Afryki.

Barry bardzo przypominał ojca. Z wyglądu, z chodu... nawet z głosu. Bardzo się wzruszyłam. Ubyło mi sił, ale Barry ruszył ze mną na targ. Wziął ode mnie torbę z ziemniakami, szedł obok, wolno, by babcia nadążała.

* * *

To był rok 1987; wiedziałam, że Barry zamierza przyjechać, nie wiedziałam jednak, kiedy. Gdy oboje wróciliśmy do domu, zbiegli się niektórzy moi wnukowie. Żartowali sobie ze mnie, zagadując, jak udało mi się znaleźć nowego, młodego męża do pomocy. Nie pozostawałam im dłużna – droczyłam się z nimi. Mówiłam, że z nami zostanie, będzie mi pomagał i zostanie moim nowym ulubieńcem. Wszyscy się śmiali. Sądzę, że bali się spotkania z bratem czy też kuzynem z Ameryki.

Barack (Barry) chciał odwiedzić grób ojca, wypytać o niego i o nas tutaj. Nie pytałam, jak długo zostanie. W naszej kulturze członek rodziny w odwiedzinach goszczony jest, jak długo zechce. Zaprowadziłam go do mogiły ojca. W milczeniu staliśmy oparci o siebie... Czas płynął.

Nazajutrz Barry towarzyszył mi w kuchni podczas gotowania. Rozmawialiśmy. Inni członkowie rodziny tłumaczyli. Chciałam go powitać specjalnie przygotowanym posiłkiem. Ale jak? Skoro nie znałam dnia przyjazdu? Teraz już był tu i to się liczyło. Przypatrywał się, jak łapię koguta, podrzynam mu gardło i przygotowuję lunch. Pomógł załatać dziurawe ogrodzenie. W trakcie gotowania dawałam mu do skosztowania różne potrawy. Notował przepisy, a także inne rzeczy, o których mówiłam. Z pewnością miał długą listę pytań... Potem powiedział: „Chcę poznać moje korzenie, dowiedzieć się wszystkiego o rodzinie...”.

Po kilku dniach wysłałam go na drugą stronę jeziora South Nyanza [zatoki Winam Jeziora Wiktorii – przyp. tłum.] do miejsca, gdzie pochowano jego pradziadka, Opiyo Obamę. Pomyślałam, że tam powinien zacząć poznawanie rodziny. Ta część zachodniej Kenii obecnie nazywa się okręgiem Homa Bay (Homa Bay County).

Barry przebywał tam ze swoimi krewnymi przez pewien czas. Wrócił z jeszcze mocniejszym pragnieniem poznania swego dziedzictwa. Chciał wiedzieć tyle, ile tylko się da. Pokazałam mu więc stalową kasetkę, w której od lat gromadzę rodzinne fotografie i dokumenty.

Zaskoczyła go fotografia z 1971 r. z matką i ojcem. Miał wówczas 10 lat. Były też zdjęcia ojca z prezydentem Lyndonem Johnsonem, zrobione na Uniwersytecie Hawajskim. Barack senior był pierwszym afrykańskim studentem tej uczelni. Później także pierwszym Afrykaninem na Uniwersytecie Harvarda.

Miałam też fotografie z Harvardu. Wnuk powoli przeglądał zdjęcia i dokumenty, nie spodziewał się, że je mamy. Nie wiedział, że dumny ojciec przysyłał nam fotografie i relacje o małym Barrym. Dłużej oglądał dokument tożsamości, jaki obowiązany był mieć każdy z tubylczych służących – należał do dziadka. Później studiował list, który napisała Betty Mooney, by ułatwić jego ojcu przyjęcie na amerykański uniwersytet.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki