MARYLA RODOWICZ

WARIATKA TAŃCZY

Rozmawiał
Jarosław Szubrycht

Redakcja: ZOFIA ROKITA

Korekta: Redaktornia.com, JADWIGA PILLER

Okładka: MACIEJ SZYMANOWICZ / www.maszynowicz.com

Zdjęcie na okładce: FOTOLIA

Redaktor techniczny: MARIUSZ TELER

Redaktor prowadząca: AGNIESZKA RADZIKOWSKA

Skład i łamanie: BEATA RUKAT / KATKA

Zdjęcia: (okładka) Hanna Prus,
(wkładka) archiwum prywatne Maryli Rodowicz, zdjęcie Krzysztofa Jasińskiego z małym Jaśkiem Renata Pajchel, zdjęcie z sesji do płyty „Marysia biesiadna” Aleksandra Laska

Tytuł książki „Wariatka tańczy” to tytuł piosenki autorstwa Agnieszki Osieckiej.

Copyright for the Polish edition © 2013 G+J Gruner + Jahr Polska Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa.
Copyright © 2013 by Maryla Rodowicz
Copyright © 2013 by Jarosław Szubrycht

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie, w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

ISBN 978-83-7778-634-5

G + J Gruner + Jahr Polska Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa
02-674 Warszawa, ul. Marynarska 15
Dział handlowy:
tel. (48 22) 360 38 38
fax (48 22) 360 38 49
Sprzedaż wysyłkowa:
Dział Obsługi Klienta, tel. (48 22) 360 37 77
www.gjksiazki.pl

Konwersja: eLitera s.c.

1

Dokąd Wariatko chcesz wyruszyć?

Rozmowa o wojnie i Ziemiach Odzyskanych, o sukcesach sportowych, dzięki którym Maryla nie została dinozaurem, i liczeniu guzików, które opóźniło jej karierę.

Zacznijmy od apteki w Wilnie, tej przy Ostrej Bramie.

Apteka „Pod Łabędziem”. Należała do brata mojego dziadka. Rodzina dziadka to aptekarze, farmaceuci, ludzie wykształceni. Dziadek, Władysław Rodowicz, był wysokim, dwumetrowym Żmudzinem o niebieskich oczach. Mojego ojca brat, Wacław, doszedł z armią Andersa do Iraku, tam umarł. Niewiele więcej wiem o linii ze strony ojca, bo rodzice wcześnie się rozstali, właściwie tuż po wojnie, kiedy jeszcze byłam małym dzieckiem. Pamiętam tylko listy, które przychodziły do dziadka z Filadelfii od jego brata. Mam kontakt z ciocią Cecylią, od niej wiem o rodzinnej kapeli rockowej The Roddies – od nazwiska Rodowicz. Grają wieczorami po klubach Filadelfii. Niektórzy wpisują się na mojego Facebooka.

Ta apteka wciąż istnieje?

Jeszcze niedawno istniała. Na wystawie stał taki ogromny porcelanowy biały łabędź. Postanowiłam tam pójść przy okazji koncertu w Wilnie. Weszłam do środka i spytałam, czy mogę kupić tego łabędzia. Zrobiło się zamieszanie. Powiedziano mi, że to jest teraz państwowa litewska apteka i że nie ma mowy. Kilka lat później, już po roku 2000, znowu byłam w Wilnie i opowiedziałam tę historię w polskim radiu Znad Wilii. Apteki już wtedy nie było, została zamknięta. Po tej audycji ktoś zadzwonił do radia i powiedział, że łabędź jest u optyka, w bocznej uliczce. No więc wsiadłam w taksówkę i pojechałam odszukać tego optyka. Rzeczywiście, łabędź stał u niego na wystawie! Ale facet powiedział, że to nie ten, że to tylko kopia. Potem okazało się, że oryginał został wywieziony do Niemiec i sprzedany na aukcji.

A rodzina twojej mamy?

Babcia pochodziła z Możejkowa koło Lidy. Teraz to Białoruś, wtedy oczywiście była Polska. Jako młoda dziewczyna pojechała do Wilna, do większego miasta, tak jak wszyscy, za chlebem. Umiała szyć i z tego szycia się utrzymywała. Do dziś mam jej maszynę Singera. W Wilnie poznała swojego męża. Był charakteryzatorem w teatrze muzycznym Lutnia i w Teatrze na Pohulance. Mama opowiadała mi, że jako mała dziewczynka biegała do tego teatru i tam spędzała całe dnie. Poznawała życie teatralne od kulis, spotykała wielkie gwiazdy. Wilno, podobnie jak Lwów, było przed wojną centrum kultury. Działały tam znakomite teatry, był świetny Uniwersytet Stefana Batorego. Mama uczyła się w gimnazjum, dość drogim, prowadzonym przez siostry nazaretanki, ale przyszła wojna i szkoła została zamknięta. Nie wiem, czy przez Rosjan, czy Niemców, bo Wilno przechodziło z rąk do rąk. Wtedy mama zaczęła chodzić na tak zwane tajne komplety, które były oczywiście zabronione. Ale młodzi ludzie specjalnie, na przekór zakazom, czytali na tych spotkaniach Mickiewicza, Słowackiego, te wszystkie ogniste, patriotyczne wiersze. I właśnie wtedy pojawił się w jej życiu mój ojciec. Miał na imię Wiktor, był od niej starszy o 17 lat, prowadził Klub Aktora razem z Ludwikiem Sempolińskim. Przed wojną pracował naukowo na uniwersytecie, co pewnie mamie zaimponowało.

Na tych kompletach się poznali?

Nie wiem, gdzie się spotkali, ale opowiadała, jak kiedyś szli razem ulicą i miała na głowie beret gimnazjalny, który wiatr zrzucił do kałuży. Mój przyszły ojciec, widząc to, powiedział: „Nie podnoś, ja ci kupię sto takich beretów”. A obok stała kobiecina z wiadrem pełnym konwalii i on kupił mamie wszystkie te konwalie. Wystarczyły te dwa gesty, żeby w wieku 17 lat wyszła za niego za mąż. Wersja oficjalna była jednak taka, że mama zdecydowała się na tak szybkie zamążpójście, bo w czasie okupacji panny wywożono na roboty do Niemiec. W ten sposób wywinęła się z wywózki.

Ale kilka lat później i tak trafiła w tamte strony, przesiedlona wraz z rodziną na Ziemie Odzyskane.

Kiedy Rosjanie odbili Wilno z rąk niemieckich, powiedzieli, że tu już nie będzie Polski i ci, co chcą wyjechać, mogą to zrobić. Tysiące Polaków zostawiło wtedy swoje domy, cały dobytek. Wśród nich była także moja rodzina. Pierwszym transportem wyjechał ojciec ze swoimi rodzicami, z matką mojej mamy oraz moim małym dwuletnim bratem. Mamy z nimi nie było, bo siedziała w więzieniu, podejrzana o konspirowanie przeciwko nowej władzy. To były ostatnie miesiące wojny. Pamięta nazwisko majora, który ją przesłuchiwał i w końcu wypuścił. Major Kozłow. Wezwał ją kiedyś do siebie, a kiedy weszła zapłakana, po prostu powiedział: „Jesteś wolna”. Wybiegła. Miała na sobie tylko letnią sukienkę, a była wczesna wiosna...

Wróciła do domu, ale tam już nikogo nie było. Liczyła na to, że w skrytce za obrazem zostały kosztowności, dzięki którym utrzyma się przy życiu, ale skrytka też była pusta. Wyjechała więc z Wilna następnym transportem. Jechała dwa miesiące w bydlęcych wagonach, bez jedzenia. Zdarzało się, że pociąg stawał w szczerym polu i stał tydzień. Wtedy wszyscy jakoś się organizowali. Ktoś znalazł pompę, inni szli do wsi po coś do jedzenia. Po dwóch miesiącach podróży mama wysiadła w nocy w Świebodzinie, na tak zwanych Ziemiach Odzyskanych.

Niemcy uciekali w popłochu, a Rosjanie plądrowali ich mieszkania. Na ulicach walały się stosy niemieckich książek, szkło z powybijanych szyb, gdzieś tam w oknie fortepian ze strunami zwisającymi niczym flaki... Takie opowieści bardzo działały na moją wyobraźnię. Niemal widziałam, jak mama idzie po tych książkach, po tym szkle. I nagle słyszy stuk, stuk, stuk... Zza rogu wyłania się bryczka, a woźnica na jej widok mówi: „Nina, co ty tu robisz?”. To był znajomy z Wilna! „Jak to co robię? Szukam Wiktora, rodziny” – odpowiada mama. I słyszy: „Oni są w Zielonej Górze”. Podwiózł ją na dworzec kolejowy, 50 kilometrów dalej wysiadła z pociągu w Zielonej Górze. I znowu błąkała się po pustych ulicach, nie wiedząc, gdzie ich szukać. I wiesz co? Nagle zobaczyła swoją matkę! Stała na drabinie i zrywała wiśnie. Krzyknęła: „Mamusiu!”. Moja babcia, jak to usłyszała, niemal spadła z drabiny. Szok, że w ten sposób odnalazła swoją rodzinę.

Inni nie mieli tyle szczęścia. Czasami latami szukali swoich bliskich przez Czerwony Krzyż.

Pewnego poranka, kiedy jadłam śniadanie przed szkołą, usłyszałam w radiu komunikat Czerwonego Krzyża, że ktoś poszukuje Janiny Szymkowskiej. Mojej mamy! Natychmiast jej o tym powiedziałam. Okazało się, że poszukuje jej koleżanka z Wilna. Miała na imię Raśka i była Żydówką. Razem siedziały w ławce w szkole publicznej, do której mama chodziła, jak zamknęli gimnazjum nazaretanek. W czasie wojny Niemcy zamknęli Żydów w getcie, Raśka pewnej nocy stamtąd uciekła i przyszła do mojej babci. Jeden pokój zajmował esesman. W chwili kiedy Raśka stukała w nocy do drzwi, hitlerowiec spał za ścianą. Na szczęście niczego nie słyszał. To było bardzo ryzykowne, bo za pomoc Żydom groziło rozstrzelanie. Raśka spytała, czy babcia może jej dać dokumenty zmarłej córki, siostry mojej mamy. Całej jej rodzinie udało się uciec i po wojnie szukała mojej mamy, żeby odwdzięczyć się za uratowanie życia. W tej chwili mieszkają w Nowym Jorku, piszą do nas listy, zapraszają. Córka Raśki, Helen Mitsios, przysłała mi niedawno książkę „Waltzing with the Enemy”, którą napisała razem ze swoją mamą. Jest w niej historia okupacji, ucieczki. Są też dokumenty siostry mojej mamy, dzięki którym Raśka się uratowała. Zleciłam tłumaczenie tej książki i nagranie audiobooka dla mojej mamy. Już słabo widzi i sama nie przeczyta.

Mama opowiadała ci, jakie były ich pierwsze dni w Zielonej Górze?

Stalin przyłożył linijkę do mapy i zabrał wschód Polski, w zamian oddając ziemie zachodnie, które z kolei odebrał Niemcom. Polacy ze Wschodu jechali całymi tygodniami, w końcu wysadzano ich tam, gdzie zatrzymywał się pociąg. W przypadku mojej rodziny to była Zielona Góra. Oczywiście, mama opowiadała mi o tamtych dniach, bardzo mnie to fascynowało. Miasto było puste, opuszczone przez Niemców, którym kazano się wynosić, choć niektórzy długo jeszcze ukrywali się po piwnicach. Moja rodzina zajęła jeden z takich opuszczonych domów. Na noc trzeba było barykadować drzwi, bo grasowali szabrownicy. Kradli, co się dało, a było tego dużo, bo Niemcy w pośpiechu wszystko zostawiali – meble, porcelanę, sztućce, ubrania... A że nasze mieszkanie było już wcześniej okradzione, to moja rodzina również musiała w nocy szabrować, żeby znaleźć jakieś krzesła, cokolwiek, żeby żyć.

Mama była młoda, miała 20 lat, więc z innymi młodymi szukała mocnych wrażeń. Niemcy czasem straszyli nowych mieszkańców miasta, więc i oni chodzili ich straszyć. Kiedy dowiedzieli się na przykład, że Niemcy ukryli się w jakimś domu, to szli tam nocą, trzymając się ze strachu za ręce. Słyszeli, jak Niemcy przesuwają jakieś łańcuchy, robią hałas, palili też magnezję, więc były wybuchy – to musiało być fantastyczne przeżycie, jak w horrorze. Nagle usłyszeli kroki, więc zaczęli w popłochu uciekać. Wyskakiwali przez okno, niby na parterze, ktoś złamał nogę... Niezwykłe historie. Mama opowiadała mi też, że pod miastem było dużo podziemnych tuneli, które łączyły się z Berlinem. I oczywiście, pewnej nocy postanowili zwiedzić taki tunel. Weszli do niego, paląc gazety, żeby sobie oświetlić drogę, a tu... tory kolejowe, a na nich przewrócona lokomotywa. To była poważna sprawa, poważny transport. Nagle usłyszeli dźwięk jadącego tunelem motocykla i w panice chodu z powrotem do wyjścia! Tak wyglądały jej pierwsze miesiące na tych terenach. Przygody, które musiały być bardzo ekscytujące.

Niezłą przygodą musiały być też dla niej twoje narodziny.

Urodziłam się 8 grudnia 1945 roku, miesiąc przed terminem, na skutek niefortunnego upadku mamy ze schodów w magazynie księgarni. Następnego dnia mama miała ochotę na kołduny, zjadła ich 50 i ja się urodziłam. (śmiech) Swoją drogą, to ciekawe, że moja córka Kasia też urodziła się po zjedzeniu przeze mnie kołdunów... Kołduny to nasza kultowa, rodzinna potrawa. Ochrzcili mnie wiosną, kiedy wokół domu zakwitły magnolie. Matką chrzestną została panna Sołowiejówna, polonistka, nauczycielka mojej mamy z wileńskich nazaretanek, a ojcem chrzestnym matematyk, Albin Szymański. Do chrztu wiózł nas porucznik Krwawicz, przyjaciel rodziny, wojskową bryczką, zaprzężoną w dwa ogniste siwki. W pewnym momencie konie poniosły, spłoszone dźwiękiem silnika jedynego w mieście samochodu. Ucierpiał tylko porucznik, który rozbił głowę.

Co robił w Zielonej Górze twój ojciec?

Został prezydentem miasta, choć to była jeszcze mała społeczność, Polaków mogło tam być kilkuset zaledwie. Był też dyrektorem szkoły, pierwszego powojennego liceum w Zielonej Górze, oraz otworzył księgarnię. Ale w 1948 roku młode komunistyczne władze polskie wsadziły go do więzienia za wileńską działalność polityczną. Zapieczętowali cały dom, wszystko zabrali i mama została z dwójką małych dzieci.

Długo siedział?

Prawie osiem lat. Objęła go dopiero amnestia w 1956 roku, w ramach odwilży po śmierci Stalina. Pomimo że miał dwa fakultety, był prawnikiem i entomologiem, nie mógł znaleźć pracy. Jedyną propozycją, jaką dostał, było objęcie posady nocnego stróża na parkingu w Poznaniu. (śmiech) Żył więc z łapania motyli i innych owadów, które preparował i wsadzał do gablot – robił naukowe dla szkół. Wstrętne owady, nie cierpię ich do dzisiaj...

Po wyjściu z więzienia wrócił do was?

Wrócił, ale na moment. Rozwiedli się i ojciec zamieszkał ze swoimi rodzicami w Bydgoszczy. Podzielili też między siebie dzieci. Ja zostałam z mamą, a ojciec miał się zaopiekować Jurkiem, moim bratem. Tak się nim zaopiekował, że oddał go do szkoły rolniczej z internatem. Tam zaczęły się karty i różne inne sprawki... Przyznaję, że nie cierpiałam z powodu wyjazdu brata, bo, po pierwsze, mnie lał, a po drugie, miałam mu za złe, że nie zabiera mnie do parku we Włocławku, nad Zgłowiączkę, na ryby. Utrzymujemy z Jurkiem kontakt, ale słaby.

Kiedy jedyny żywiciel rodziny został uwięziony, mama musiała iść do pracy?

Jeszcze przed ojca aresztowaniem mama bardzo chciała w końcu zrobić maturę i studiować w Akademii Sztuk Pięknych. Chyba nawet zaczęła, z tego, co wiem, bo jeździła do Poznania. Była młodą, ładną kobietą i ojciec był o nią zazdrosny, dlatego jej edukacja bardzo szybko się skończyła. Jak go wsadzili i wszystko nam zabrali, mama dała ogłoszenie do gazety, że szuka pracy. Doświadczenia, poza tą księgarnią, nie miała, ale po wojnie brakowało rąk do wszystkiego i dostała bardzo dużo ofert. Pierwsza nadeszła z Włocławka i mama uznała, że musi ją przyjąć. Wsiedliśmy więc do pociągu – mój brat, mama, babcia i ja. Miałam trzy lata, ale pamiętam kilka obrazów z tej podróży. Teraz wiem, że jechaliśmy przez Wrocław. Pamiętam te straszne ruiny. Kiedy dotarliśmy wreszcie do Włocławka, okazało się, że jest problem z mieszkaniem. W końcu dostaliśmy kwaterunek – jeden pokój przy zamożnej żydowskiej rodzinie Gąsiorowskich. Widocznie państwo polskie uznało, że trzy pokoje to za dużo dla jednej rodziny, więc jeden im zabrali i nas tam wsadzili. Łazienka była wspólna, kuchnia też.

Jak państwo Gąsiorowscy was przyjęli?

Kolegowałam się z ich córką Fredzią. Pamiętam, że ciągle mówili, że wyjeżdżają do Palestyny, i w końcu tak się stało, choć Fredzia podobno później zamieszkała w Nowym Jorku. Pamiętam też, że zapraszali nas na czerninę, ale w życiu nie wzięłabym tego do ust. To jest taka czarna zupa z krwi kaczki, jak dla wampira. U Gąsiorowskich stał fortepian, obok duże palmy – marzenie mojego życia: mieć fortepian i palmy. Zrealizowałam je niedawno! Kupiliśmy synowi fortepian, stary, który bez przerwy trzeba stroić, i dwie ogromne palmy, które koty czasem podgryzają.

Oni mieli tę swoją czerninę, a wy? Przywieźliście z Wilna jakieś kulinarne tradycje?

Oczywiście. Gotowała babcia i była w tym świetna, fantastyczna. Wychowałam się na jej zupach i dlatego dla mnie do tej pory zupa to podstawa. Zupy były codziennie. Często była też kiszka ziemniaczana. Kartofle ucierało się jak na placki kartoflane, dorzucało cebulę i boczek, a może słoninę, i tym nadzieniem napychało kiszkę, czyli kupione wcześniej naturalne jelita. Potem do piekarnika, żeby była rumiana i chrupiąca. Robiło się też babkę kartoflaną, czyli sam taki farsz wkładało się w formę i do piekarnika. Do dzisiaj takie potrawy można spotkać na wschodzie Polski. To wprawdzie prawdziwe bomby kaloryczne, ale taka jest wschodnia kuchnia. Pamiętam też cepeliny, czyli takie wielkie kluski z surowych kartofli nadziewane zmielonym, surowym mięsem wieprzowym z dużą ilością majeranku. Potem się to gotowało i polewało słoninką. Mniam!

A jakie zupy?

Przeróżne, wszystkie zupy świata. Nie, nie świata – polskie zupy! Krupnik, kapuśniak ze świeżej kapusty z pomidorami, rosół, pomidorowa, fasolowa, a na upały chłodnik. No i kołduny. Fantastyczne kołduny, które robiła moja babcia, pod warunkiem że dostała łój nerkowy, wołowy, który jest podstawą. To taki kruchy biały tłuszcz, który jest przy nerce. Bez łoju to nie kołduny, tylko amatorka. Łój mieli się razem z mięsem, najlepiej z polędwicą wołową, dodaje bardzo dużo majeranku, do smaku pieprz, sól, troszkę zimnej wody. A ciasto jak na pierogi. Kołduny były u nas zaledwie kilka razy w roku, bo to czasochłonne zajęcie – trzeba było ulepić 200 pierogów, po 50, 60 na głowę. Na kołduny przychodziła do nas przyjaciółka mojej mamy, pani Maria Potocka. Jej mąż był po wojnie wiceprezydentem rządu na uchodźstwie, w Londynie. Pani Maria miała na głowie beret, jak generał francuski, przechylony na bok, i męskie buty. Grała na skrzypcach i bardzo rubasznie się śmiała. I uczyła mnie francuskiego. Moja babcia jej nie lubiła, była zazdrosna o przyjaźń mamy z panią Marią. Mimo to pani Maria zawsze była zapraszana na kołduny. Do nich lubiła sobie wypić. Na Wschodzie robiono nawet zawody w jedzeniu kołdunów. Wańkowicz kiedyś opisywał takie polsko-litewskie zawody. Litwin zjadł 101, więc dopingują Polaka: „Zjedz jeszcze jednego, żeby przebić tego Litwina!”. A on na to: „Już nie mogę, na pierwszym siedzę”. Zawsze się u nas powtarzało ten dowcip. Ale też zawsze liczyło, ile się zjadło.

W waszym domu panował kult Wilna? Przekonanie, że tam było lepiej?

Nie lepiej, to po prostu tęsknota. Włocławek nie jest najpiękniejszym miastem, a Wilno to perełka z piękną architekturą. Dziś prawie na każdym budynku wisi tabliczka, że to zabytek klasy „0”. Jest w nim 40 kościołów, a wszystkie z charakterem, w większości barokowe i gotyckie. Są malownicze zaułki, sklepienia, łuki... Wilno to miasto z niesamowitym klimatem. Babcia całymi wieczorami mi o nim opowiadała, o wszystkich ulicach, którymi chodziła. Z jej opowieści poznałam całą topografię Wilna.

U Gąsiorowskich nie zagrzaliście długo miejsca.

Wiecznie się przeprowadzaliśmy. Wszędzie panowały siermiężne warunki. Bez łazienki, z zimną wodą w kranie. Od rana paliło się w piecu. Rano było tak zimno, że ubierałam się pod kołdrą. Kiedy moja mama po raz drugi wyszła za mąż, za inżyniera z Włocławka, kupili mieszkanie spółdzielcze: dwa pokoje, przedpokój i łazienka. To był raj. Bieżąca, gorąca woda, wanna! Mimo że mieszkałam w jednym pokoju z babcią i spałam na polówce, to jednak było coś.

Z pracy, za którą przejechaliście pół Polski, mama szybko zrezygnowała, prawda?

Po pracy w księgarni mama znalazła zajęcie w pracowni dekoratorskiej Państwowej Spółdzielni Spożywców. Tu mogła wykorzystać swoje zdolności plastyczne. Urządzała witryny sklepowe, co w czasach, kiedy półki świeciły pustkami, stanowiło nie lada wyzwanie. Musiała jakoś wyeksponować towar, chociaż go wewnątrz nie było. Musiała też pilnować kalendarza świąt państwowych. Należało inaczej udekorować wystawę na 1 Maja, a inaczej na Dzień Zwycięstwa... Była utalentowana, ciągle wygrywała jakieś konkursy. Jeździła też na kursy dekoratorskie, np. na miesiąc do Karpacza, a więc bardzo daleko, gdzie uczyła się papieroplastyki i liternictwa. Pamiętam też, jak malowała ogromne głowy – Marksa, Engelsa, Lenina, Stalina, które potem wisiały na kamienicach. Malowała również obrazy – miała nawet swoje wystawy we włocławskim muzeum. Mama ciężko pracowała, nocami długo paliło się światło, mama dorabiała, malując ręcznie pocztówki świąteczne.

Kto w tym czasie się tobą zajmował?

Babcia. Chodziłam do przedszkola prowadzonego przez siostry zakonne. Inne przedszkola podlegały Towarzystwu Przyjaciół Dzieci i były komunistyczne, świeckie. W moim przedszkolu panował prawdziwy reżim, zakonnice były niedobre – biły nas po łapach, stawiały w kącie, mnie szczególnie często, bo już wtedy byłam straszną śmieszką. Wiecznie musiałam za karę klęczeć przodem do ściany, z rękami podniesionymi do góry. Ale ja też wymyśliłam dla nich karę. Każde dziecko w przedszkolu miało swoją szafkę. Do swojej codziennie wkładałam deser, na przykład jabłko. One tam widocznie nie zaglądały, bo kiedy ostatniego dnia zajęć przed wakacjami otworzyłam swoją szafkę, wyleciał z niej rój much. Z drugiej strony, miałam fazę, żeby zostać zakonnicą. Miały takie fajne kostiumy – długie, fruwające szaty, w których wyglądały bardzo tajemniczo, no i te łabędzie nakrycia głowy... Na szczęście ta fascynacja trwała krótko.

Jak wspominasz szkołę podstawową?

Z powodu przeprowadzek ciągle zmieniałam szkołę. Pamiętam, że do jednej z nich chodziła taka dziewczynka, która była gamoniem z WF-u. I ja ją za to biłam skakanką. Uciekała do łazienki, ja ją goniłam i łubudu. Biłam ją, bo nie mogłam znieść, że jest taka niekumata, taka tępa. Moi muzycy powiedzieliby ci, że zostało mi to do dzisiaj. Nie znoszę przeciętniactwa, nie znoszę, jak ktoś jest gorszy ode mnie, nie mogę zrozumieć, dlaczego ja coś łapię, a ktoś nie nadąża.

Naprawdę byłaś łobuziarą.

Oj, tak. Wiesz, wtedy nie było telewizorów, komputerów, życie toczyło się na podwórku. Bawiliśmy się, urządzaliśmy sobie różne zawody banda kontra banda. Ja byłam hersztem jednej z band. Pamiętam zawody we wchodzeniu po rusztowaniach na czwarte piętro. Tak się złożyło, że w tym czasie moja babcia robiła nieopodal zakupy, na rynku, przy którym mieszkaliśmy. W pewnej chwili ktoś jej pokazał, jak się wspinam. Zamarła. Oczywiście, opowiedziała o tym mamie i była afera.

Zabawy mieliśmy dzikie. Na pierwszym miejscu było drażnienie dozorcy. Wystarczyło podbiec pod jego okno, a potem wskoczyć na obudowaną deskami pompę i potupać. Ganialiśmy również za dorożkami i czepialiśmy się ich z tyłu. Trzeba było tylko uważać, żeby nie oberwać batem od woźnicy i nie wpaść pod samochód. Moją ulubioną była dorożka z numerem 17.

Po lekcjach chodziliśmy z kolei na skałki. We Włocławku jest słynna fabryka celulozy, gdzie był zresztą kręcony film „Celuloza” według Newerlego. Wszystkie ścieki fabryczne wpuszczali do Wisły, one kamieniały przy brzegu i tworzyły się takie sztuczne rude skałki. Były kruche i dziwne, taki pejzaż księżycowy. Skakaliśmy po nich, oczywiście czasem wpadając do wody. Była tam też przycumowana łódka jakiegoś wędkarza. Wchodziliśmy na tę łódkę, stawaliśmy na jej brzegach i zaczynaliśmy się kołysać. Niezłą zabawą było też chodzenie po przęsłach wysokiego mostu, górą. Albo wagary po drugiej stronie Wisły. A rzeka we Włocławku jest bardzo szeroka i wartka. No więc tam były z kolei tak zwane główki wędkarskie, usypane z kamieni. Pamiętam, że kiedyś po zimie odkryliśmy, że jedna z główek jest przerwana, i od razu zaczęła się zabawa, czyli przeskakiwanie z jednej połówki na drugą. Niezła frajda! Ale niebezpieczne to było, bo kamienie śliskie, a nurt wartki i wiry tuż obok.

Zimą natomiast chodziliśmy na lodowisko. Na jednym z placów wylewano wodę, w mroźne dni zamarzała, wtedy włączano głośnik z muzyką, stawiano jakiegoś ciecia i wszystkie dzieci szalały na łyżwach. Pożyczało się je u tego ciecia i przykręcało kluczykiem do butów, na żabki. Ja takich butów nie miałam, więc brałam za duże mamy i hopla na lód. Bardzo chciałam też jeździć konno. No ale gdzie znaleźć konie? Kiedy byłam przedszkolakiem, jeździłam z babcią do Mysłakowic pod Jelenią Górę. Tam mieszkał jej brat, który wrócił ze zsyłki na Syberię. Z jednego wyjazdu do wujka Stasia mam zdjęcie – siedzę na koniu. (śmiech) Matka mojej koleżanki Hani wyszła za mąż za weterynarza z Kowala pod Włocławkiem i oni też mieli konia. Dojeżdżałam do nich autobusem.

Sport był dobrym pomysłem na skanalizowanie twojego temperamentu.

Na zajęcia baletowe zostałam zapisana w wieku sześciu lat, do tego grałam w teatrzyku dziecięcym, tańczyłam. Sport zaczęłam uprawiać już w piątej klasie podstawówki. Lekkoatletykę. To był tani sport i przez to masowy. Zrobili nam dzień wolny w szkole, wszystkich spędzili na boisko i urządzili sprawdzian. Trójbój: rzut piłeczką palantową, bieg na 40 metrów i skok w dal. Cała szkoła musiała przejść ten test. Rzucanie piłeczką mi nie szło, ale i tak się zakwalifikowałam i zaczęłam ćwiczyć w Szkolnym Klubie Sportowym. Stamtąd trafiłam do MKS-u, czyli Międzyszkolnego Klubu Sportowego. Wtedy zaczęły się obozy sportowe, wyjazdy na zawody. Później, chyba w siódmej klasie, należałam już do Włocławskiego Klubu Sportowego „Kujawiak” – treningi na stadionie, właściwie codziennie. W pierwszej klasie liceum jako 14-latka wygrałam pierwsze poważne zawody w Olsztynie, Mistrzostwa Polski Północnej. Zostałam mistrzynią w biegu przez płotki! Jednak potem, z powodu dużych problemów z matematyką, dali mi szlaban na treningi, no i nie mogłam poprawić wyniku. Tak więc matematyka przeszkodziła mi w karierze sportowej. (śmiech)

Co dawał ci sport? Rywalizacja sprawiała ci przyjemność?

Kiedy masz sukcesy, sport wciąga. Bardzo lubiłam te codzienne treningi. Dwa razy w tygodniu były tak zwane zabawy biegowe, duże i małe, czyli szlifowanie kondycji. Wokół Włocławka są piękne lasy i biegaliśmy po tych lasach. Zima, nie zima, a my w dresach i trampkach 20 kilometrów po lesie. W takich tanich, polskich trampkach – płótno i cieniutka gumowa podeszwa – zwanych też pepegami. Nazwa stąd, że produkowały je zakłady, które nazywały się Polski Przemysł Gumowy. No więc, jak się biegło w tych pepegach po śniegu, to po minucie były mokre na wylot. Dresy z kolei były ohydnymi brązowymi więziennymi worami. Dostawaliśmy je od klubu. A ponieważ chciałam dobrze wyglądać, sama robiłam sobie „dół” do biegania. To znaczy kupowałam męskie kalesony, zaszywałam rozporek, farbowałam na czarno i legginsy gotowe. Potem wszystkie dziewczyny w klubie tak robiły. Tylko że ta farba puszczała. Wystarczyło trochę wilgoci i wszystko pod spodem miałam czarne, łącznie z nogami. Na zawody kostium szyła mi babcia, pod moje dyktando – białe spodenki z paskami z boku. Dobrze to wyglądało, jak obecny Adidas.

A jak wyglądało zaplecze klubu?

Warunki w „Kujawiaku” były dość siermiężne: w szatni wybite szyby, strasznie zimno, kibelek bez zamykanych drzwi, oczywiście z gazetą na gwoździu. Ale to w ogóle nie miało znaczenia, ważne było tylko to, żeby pobiegać... Poza tym podkochiwałam się w trenerze i byłam jego pupilką. Nazywał się Wiesław Augsburg i miał nowatorskie metody szkoleniowe.

Na czym polegały?

Już na początku lat 60. wprowadził w klubie bieg przez płotki, ćwiczenia techniczne, profesjonalną rozgrzewkę, rozciąganie. Ciągle uczestniczył w różnych kursach trenerskich i przywoził z nich nowinki, na przykład biegi w terenie: 20 kilometrów z elementami skoku w dal z wysokiej skarpy w lesie. To był długi lot i można było w powietrzu ćwiczyć różne elementy. No i miałyśmy wyniki. Ja na przykład, po miesięcznym zaledwie obozie, wygrałam bieg na 80 metrów przez płotki na Mistrzostwach Polski Północnej w Olsztynie.

A więc już wiemy, skąd się wziął w twoim życiu sport. A śpiewanie?

Tradycja rodzinna. Babcia śpiewała w chórze w kościele Świętego Ducha w Wilnie. Pamiętam też wspólne, wieczorne śpiewanie w domu. Miałam ze cztery lata, może pięć. Śpiewałyśmy na głosy kolędy i takie pieśni jak „Hej, sokoły” czy „Przybyli ułani pod okienko”. Dlatego wiele lat później wydałam „Marysię biesiadną”, przez sentyment do tamtych lat. Mama śpiewała też w chórze działającym przy PSS-ie, zabierała mnie na próby. Stamtąd pamiętam między innymi „Suliko”, ulubioną pieśń Stalina, „Klon zielony”, „Mołdawiankę”... Słuchałam tych pieśni z zapartym tchem, aż w końcu pozwolono mi zaśpiewać na jakiejś akademii „Malagueñę”.

Pierwszy sukces?

Niezupełnie. Wszyscy byli oburzeni, jak taka mała dziewczynka może śpiewać damsko-męski tekst, w którym... „twój cień już mój cień całuje”. Jak moja matka mogła do tego dopuścić? Skandal w PSS-ie!

To był twój publiczny debiut?

Zaczęłam śpiewać na koloniach letnich PSS-u. Mama nie miała pomysłu, co ze mną zrobić, więc kiedy skończyłam sześć lat, zaczęła mnie wysyłać na te kolonie. Wsadzali nas na odkrytą pakę ciężarówki i wywozili do wsi Smulnik koło Włocławka. Mieszkaliśmy w szkole, w każdej klasie stało 20 łóżek. Myliśmy się w miskach w zimnej wodzie, a toaleta była na zewnątrz. Toaleta to za dużo powiedziane. To była murowana wiata, bez drzwi, w środku dziura w podłodze, a na ścianie gazety na gwoździu. Wyjście tam w nocy to była masakra. Tym bardziej że w nocy zamykali nas na klucz. Pamiętam też, że cienko nas karmili, ciągle chodziliśmy głodni. No i na tych koloniach opiekunki musiały nas czymś zająć. Graliśmy w kamienie, chodziliśmy do lasu, były jakieś zawody sportowe, ale też występy. Polegało to na tym, że dzieci się zbierały, a ja się popisywałam. (śmiech)

Co śpiewałaś?

Wtedy śpiewało się piosenki ludowe, z repertuaru Śląska czy Mazowsza. Zresztą mniej więcej w tamtym czasie któryś z tych zespołów, chyba Mazowsze, przyjechał do Włocławka. Robili nabór małych dzieci, były przesłuchania i zakwalifikowałam się, ale mama doszła do wniosku, że jestem za młoda na mieszkanie w internacie, miałam sześć lat. Chyba miała rację.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki