Dla Artura Hajzera
z podziękowaniem za wszystko,
co dla mnie zrobił.

Wstęp

Właśnie mija 10 lat, odkąd stanęłam na szczycie Everestu. Czy to coś zmieniło w moim życiu? Wszystko. Nie, to nie jest tak, że wystarczyło zdobyć wierzchołek i nagle coś się dokonało. To był po prostu dobry wstęp do zmian.

Zmieniły się też same góry, a raczej podejście do wspinaczki. Dzisiaj himalajskie szczyty są bardziej dostępne, a wyprawy – skomercjalizowane. Zresztą były już 10 lat temu, ale ja szczęśliwie jeszcze nie stałam w kolejce na szczyt Everestu, a z grani schodziłam sama, ciesząc się w duchu sukcesem. Dziś to podobno już niemożliwe. Jednak mimo postępu techniki nie zmieniło się jedno – w górach nadal giną ludzie. Łącznie Góra Gór pochłonęła życie 283 osób (do maja 2015 roku). Bo góry są nieczułe na nasze marzenia, na wdzięki, popularność, na doświadczenie górskie i życiowe.

Największą motywacją do zorganizowania tej wyprawy i wszystkiego, co nastąpiło po niej, był wypadek na Islandii, w którym złamałam kręgosłup. Mój operator i przyjaciel stracił życie. Ja – nadzieję. Postanowiłam jednak nadać sens śmierci Rafała, przeżyć dwa życia – Jego i swoje. I od tamtej pory nie straciłam w życiu już ani chwili.

Klamrą zamykającą tę historię stała się kolejna śmierć. 7 lipca 2013 roku podczas odwrotu ze szczytu Gasherbrum w Karakorum zginął mój mentor, trener, najlepszy przyjaciel, bez którego pewnie nie zdobyłabym Everestu ani Korony Ziemi. Bez Artura Hajzera nie wyobrażałam sobie życia.

Nie jest to jednak książka tylko o górach ani tym bardziej o umieraniu! Raczej o celebracji życia, o radości każdego dnia. Przed wypadkiem miewałam „problemy” i zły nastrój. Dziś mam wyłącznie wyzwania, nie ośmielam się narzekać. Przez te ostatnie 10 lat urodziłam moją ukochaną córkę Marysię, choć zdaniem lekarzy dzieci mieć nie mogę, okrążyłam kilka razy kulę ziemską z programem „Kobieta na krańcu świata”, zdobyłam Koronę Ziemi, czyli najwyższe szczyty wszystkich kontynentów. I wiem, że przede mną wciąż wszystko, co najlepsze.

Tylko dlaczego góry? – ktoś mógłby zapytać. W górach liczy się tylko tu i teraz, a ja czuję, że z każdym krokiem przekraczam granicę swoich możliwości. Wiesz, co widać ze szczytu Everestu? Inne góry do zdobycia, i to dopiero uświadamia, ile jeszcze jest do zrobienia. Góry to także metafora życia – na szczycie nie można być długo, a kiedy stoisz na samej górze, to wiesz, że najgorsze dopiero przed tobą, bo zejście z wierzchołka jest dużo trudniejsze. Wiele osób o tym zapomina, padają ofiarą własnego sukcesu. Ja zyskałam pokorę.

Kiedy na początku wspinaczki patrzę na potężną górę, czuję się przytłoczona. Kiedy widzę tę samą górę już po zejściu – czuję wyłącznie dumę i wiem, że mogę wszystko. Bo niemożliwe nie istnieje.

ARTUR HAJZER
28 czerwca 1962 – 7 lipca 2013

„Jestem człowiekiem od gór” – mówił o sobie, twierdząc, że każdy z nas jest człowiekiem „od czegoś”, trybikiem w wielkiej machinie naszej ludzkości. A On się na górach znał jak mało kto i traktowany był w Polsce jak chodząca górska encyklopedia. Jednak przede wszystkim czynnie się wspinał od ponad 30 lat i zarażał tą pasją innych. Zdobył siedem ośmiotysięczników, w tym trzy nowymi drogami, razem z Jerzym Kukuczką byli pierwszymi ludźmi na świecie, którzy stanęli na wierzchołku Annapurny zimą.

Wizjoner. Stworzył projekt Polski Himalaizm Zimowy 2010–2015, który po śmierci przyjął Jego imię. Bo marzył, żeby Polacy znów udowodnili swoją pozycję w górach najwyższych. Tym samym stał się łącznikiem pomiędzy pokoleniem „złotych lat 80. polskiego himalaizmu” a młodym pokoleniem wspinaczy, którym pomagał, których szkolił i wspierał w projektach górskich. I był w tym absolutnie bezinteresowny, choć nie każdy chciał w to wierzyć. „Poczułem, że nie muszę stać na szczycie, żeby czuć się zwycięzcą” – powiedział mi po zakończonej sukcesem wyprawie na Gasherbrum I, kiedy kierowany przez Niego zespół zdobył tę górę zimą i znów zapisał się na kartach historii światowego himalaizmu. Ta wyprawa została uznana za osiągnięcie większe w dziedzinie eksploracji niż skok Felixa Baumgartnera ze stratosfery. Okazało się, że nie trzeba latać w kosmos, żeby dokonać czegoś niezwykłego w XXI wieku.

Tak, przyznaję, że zawsze traktowałam Go jak bohatera. Ale przecież to Artur Hajzer przeprowadził najbardziej brawurową akcję ratunkową w dziejach światowego himalaizmu. W 1989 roku sprowadził z Everestu Andrzeja Marciniaka, jedynego, który ocalał z polskiej ekipy po zejściu lawiny. Po tym wydarzeniu sam przestał się wspinać na wiele lat, twierdząc, że nie chce już więcej oglądać śmierci przyjaciół, że sam też nie chce zginąć.

Imponował mi i był dla mnie mentorem w górach, a właściwie trenerem, jak lubił o sobie mawiać. Nasza przyjaźń zaczęła się jednak nietypowo. Przed moją wyprawą na Everest na początku 2006 roku dostałam od Niego odręcznie napisany list, w którym życzliwie zadeklarował swoją pomoc i radę. Od tego momentu towarzyszył mi każdego dnia podczas wspinaczki na Dach Świata. Niemal każdą decyzję konsultowałam z Nim przez telefon satelitarny i dawało mi to niezwykłe poczucie bezpieczeństwa. Nie sądzę też, żebym zdobyła Koronę Ziemi bez Artura. Bez tej motywacji, wsparcia, nieraz totalnego opieprzania. Z czasem nie umiałam się bez Niego obejść także w życiu codziennym, bo wyjątkowo ceniłam Jego mądrość, doświadczenie i opanowanie.

Przez ostatnie siedem lat życia Artura przeszliśmy razem wiele kilometrów w górach i na nizinach, przegadaliśmy wiele godzin. Bywał oschły i wymagający, czym skutecznie ukrywał swoją w sumie wrażliwą naturę. Ale też zawsze potrafił mnie zdyscyplinować i zmusić do wysiłku. „To idziemy od teraz przez 12 godzin” – mówił podczas jednego z wielu naszych wspólnych zimowych treningów w Beskidach. I zawsze słowa dotrzymywał. Ale ta sumienność i drobiazgowość mnie denerwowała, próbowałam więc się stawiać i walczyć o swoje. Zwykle okazywało się, że miał rację, więc w końcu przestałam się głupio upierać. W sytuacjach, kiedy się waliło i paliło, także w moim życiu osobistym, mówił spokojnym, monotonnym głosem: „Nie ma bezpośredniego zagrożenia życia. Panika jest niewskazana”. I miał rację. Zresztą do dziś stosuję tę zasadę.

7 lipca 2013 roku świat stracił wybitnego himalaistę, Polska straciła wyjątkowego Człowieka, ja straciłam najlepszego Przyjaciela. Ale, choć bardzo bym chciała, nie potrafię się na góry obrazić. Bo Artur także, jak mało kto, zdawał sobie sprawę z zagrożeń, jakie wiążą się z tym sportem, który nie jest i nigdy nie będzie całkowicie przewidywalny. I na tym polega jego piękno w tych czasach, w których przyszło nam żyć. Śmierć towarzyszyła mu nieustannie, stracił wielu partnerów w górach. Ale też wiele razy upominała się o Niego, jak choćby w 2005 roku, kiedy podczas próby wejścia na ośmiotysięcznik Broad Peak na wysokości 7900 metrów złamał nogę i sam potrzebował pomocy. Trzy lata później cudem przeżył wypadek w Tatrach Zachodnich. Wtedy po oberwaniu nawisu śnieżnego na grani Ciemniaka został porwany przez lawinę. I znów wyszedł z tego cało.

„Himalaizm jest na tyle niebezpiecznym sportem, że to tylko kwestia czasu, kiedy się życie w Himalajach traci” – mówił, a ja nadal sądziłam, i może On też w to nawet wierzył, że jest nieśmiertelny. Zresztą doświadczenie popierał wyjątkową dbałością o bezpieczeństwo. Dbałością, która bywała irytująca i doprowadzała do kłótni między nami, bo ja do tego tematu, przyznaję, podchodziłam bardzo nonszalancko. Dziś wiem, że jest potrzebna, żeby w górach przeżyć, choć i to nie zawsze wystarcza. Tym razem to Jemu zabrakło szczęścia.

Artur, dziękuję Ci za Wszystko. Miałam wiele szczęścia, że pojawiłeś się w moim życiu i że byłeś moim Przyjacielem. I tylko trudno mi zrozumieć, że świat może się nadal kręcić… Bez Ciebie. Trzymaj się tam ciepło w naszych górach. Żegnaj.

I 
W poszukiwaniu elfów

Islandczycy wierzą w istnienie elfów. Jeśli w Polsce zapytasz kogoś, czy wierzy w krasnoludki, popuka się w czoło. Na Islandii pytam o to 50 osób po kolei i wszyscy doskonale bawią się tym tematem.

– Gdzie znajdę elfy? – zadaję pytanie.

– O tam, za wzgórzem – brzmi jedna z odpowiedzi. – Moja żona jest elfem – stwierdza z uśmiechem mężczyzna w wielkiej czapce. Ktoś inny mówi, że właśnie minął jednego z nich.

To ma być ostatni, ósmy odcinek programu „Misja Martyna” pod tytułem „Odnaleźć elfy”.

Ostatnie pół roku spędziliśmy razem, często w ekstremalnych sytuacjach. Cholernie się cieszymy na ten wyjazd. Ja, bo to mój pierwszy raz na Islandii, Rafał, bo to dla niego szczególne miejsce – zna ten kraj, wcześniej był tu na zdjęciach. Jesteśmy ze sobą bardzo zżyci. Zresztą operator kamery to dla reportera szczególna osoba – jest lustrem, pierwszym cenzorem, pomysły na kolejne ujęcia tworzy się razem, choć bywa burzliwie. Dla mnie ważne jest, że podobnie patrzymy na świat, mamy takie samo zdanie na temat etyki w mediach i tak po ludzku bardzo się lubimy.

– Chciałbym tu zostać – powiedział mi zaraz po wylądowaniu w Rejkiawiku, co później nabierze szczególnego znaczenia.

Myślał o tym, by wyemigrować i zamieszkać na Islandii – pamiętam, że użył właśnie tego sformułowania: „Chciałbym tu zostać”.

Ten dzień jest bardzo pracowity, od rana siedzę za kierownicą nissana terrano, pędzimy z jednego planu zdjęciowego na drugi. Pokonujemy duże odległości. Na jednej z farm uczę się strzyc owce, zdjęcia wychodzą świetnie. Jestem brudna, wszyscy są zmęczeni, ale decydujemy, że zrobimy jeszcze jeden materiał.

– Tak tu pięknie, a czasu tak mało – rzuca Rafał z uśmiechem, składając kamerę i statyw.

Ruszamy więc na południe, do miejsca, gdzie przygotowuje się mięso rekina, lokalny rarytas. Łowi się rekina wielorybiego, kroi na kawałki, układa je w skrzyniach i czeka, aż zaczną gnić. Mięso pokrywa się śliskim nalotem, robi się białe, potem zielone, zaczyna śmierdzieć – cały proces trwa jakieś trzy miesiące. Potem wystarczy wywiesić je w bardziej przewiewnym miejscu, podsuszyć, by znów pokryło się warstwą cuchnącego nalotu. A Islandczycy się tym zajadają.

Materiał kręcimy cholernie długo. Cała jestem przemarznięta, głodna, przesiąknięta smrodem psującej się ryby. Pogoda się pogarsza – wieje silny wiatr, zacina deszcz ze śniegiem. Ogarnia mnie złość, że to jeszcze nie koniec dnia.

Kiedy wsiadamy do samochodu, widoczność sięga zaledwie paru metrów i Witek, drugi operator, mówi:

– Martyna, tobie już wystarczy. Cały dzień prowadziłaś.

– Pojadę – upieram się, choć bez przekonania. Faktycznie mam już dość.

– Wskakuj do tyłu, to prześpimy się w drodze – dodaje, zatrzaskując drzwi.

Od początku mam złe przeczucia. Zwykle inaczej siadamy w samochodzie. Niemal zawsze Rafał zajmuje miejsce obok kierowcy, bo tam najlepszy widok i możliwość filmowania przez okno, dużo miejsca na nogi i na kamerę. Tym razem siada z tyłu, ze mną. Za kierownicą nasz polski kierowca – jego imienia nawet nie pamiętam. Jesteśmy zmęczeni, mamy kawał drogi do przejechania, pogoda jest fatalna. Nie zapinam pasów, bo leżę zwinięta w kłębek z głową na kolanach Rafała. Witek drzemie na miejscu pasażera z przodu. W końcu wszyscy przysypiamy.

Budzi mnie potworny huk i ból.

Witek jest w stanie ciężkim. Połamane żebra przebiły płuca, lekarze walczą o jego życie. Kierowcy nic się nie stało, ma zaledwie kilka zadrapań. Ja mam złamany kręgosłup, pękniętą kość łonową, ponadrywane przyczepy mięśnia dwugłowego i czworogłowego wyszarpały mi kawałki kości ze stawu biodrowego, choć o tym wszystkim dowiem się później. W cienkiej bluzie czołgam się w śniegu do Rafała, mówię do niego, w końcu głaszczę, prosząc, żeby się ocknął. Ktoś mnie stamtąd zabiera i mówi, że wszystko będzie dobrze.

Z pobytu w szpitalu właściwie nic nie pamiętam, cały czas jestem na środkach uspokajających. Podobno kiedy ktoś w końcu mówi mi, że Rafał nie żyje, krzyczę i błagam, żeby to nie była prawda. Dostaję środek nasenny i zasypiam.

Dopiero w Polsce następuje bolesne zderzenie z rzeczywistością – jeżdżę na wózku inwalidzkim, nie mogę się sama wysikać ani sama ubrać. Nic nie mogę sama zrobić. Jestem poturbowana, psychicznie i fizycznie. Leżę i wegetuję. Oglądam filmy na DVD i nafaszerowana tabletkami nasennymi co chwilę zasypiam, żeby nie czuć, żeby zapomnieć, żeby się okazało, że to wszystko się nie wydarzyło. Nie chcę nawet iść na kontrolę do lekarza.

Na pogrzeb Rafała na podwrocławskim cmentarzu zostaję zawieziona na wózku inwalidzkim. Potem narzeczony niemal siłą zabiera mnie do szpitala na badania kontrolne. Chirurg ortopeda łapie się za głowę, po czym zatrzaskuje mnie w metalowym gorsecie ortopedycznym sięgającym niemal od szyi do spojenia łonowego. Mówi, że trzeba być cierpliwym, pociesza, że to tylko trzy tygodnie, najwyżej trzy miesiące. Nie ma mowy o ośmiu.

No więc mam na sobie ten cholerny gorset, ale leżę dalej. I znów patrzę w sufit. Mama prosi, tłumaczy, nie płacze, bo ona nigdy nie płacze, kiedy trzeba działać.

– Zobaczysz, że w Ciechocinku ci pomogą, mają tam dobrych rehabilitantów – zachęca, bo wie, że najbardziej potrzebuję zmiany miejsca.

Ja? Do sanatorium? Chcę leżeć. Chcę, żeby wszyscy dali mi święty spokój! Chcę umrzeć zamiast Rafała! – mam ochotę krzyczeć. Jestem obrażona, opryskliwa, nie odzywam się do nikogo, płaczę całe noce.

Ale w sanatorium spotykam niezwykłych ludzi, którzy z dużym zrozumieniem i ciepłem podchodzą do tak poturbowanych ciał i dusz jak moje. Nie chcę jednak ćwiczyć, nie znajduję żadnej motywacji do życia. Konieczność otworzenia rano oczu jest dla mnie największym nieszczęściem. Mimo to pewnego dnia zaczynam ściskać i rozluźniać pięść. I tak przez kilka godzin dziennie. Żeby tylko obudzić mięśnie.

I w końcu, po raz pierwszy od dawna, uśmiecham się. Zaczynam dostrzegać, że czuję się lepiej, że schodzi opuchlizna i ustępują obszerne wylewy. Leżę w łóżku, kiedy dzwoni telefon.

– Jak się czujesz? – przyjaciółka zadaje mi banalne pytanie.

– Dziękuję, beznadziejnie – odpowiadam.

– Włącz telewizor – mówi niezrażona. – Robię „Fakty”, będzie materiał jakby specjalnie dla ciebie, na pewno cię ucieszy.

No więc włączam te „Fakty” o 19. Piotr Morawski i Simone Moro zdobyli właśnie, w środku zimy, szczyt ośmiotysięcznika Shishapangma. Zimowa wspinaczka to jedno z największych wyzwań eksploracyjnych tego wieku – zaledwie kilka osób dokonało czegoś tak trudnego. I nagle włoski wspinacz jako pierwszy obcokrajowiec przełamał nasz monopol w tej dyscyplinie, którą tak naprawdę wymyślili i stworzyli właśnie Polacy[1].

To, co widzę, jest niesamowite. Cała ta sytuacja – zmaganie się z trudnymi warunkami, huraganowy wiatr, temperatury spadające do –50 stopni Celsjusza, a w końcu szczęście wspinaczy, radość ze zdobycia szczytu. I wtedy przypominam sobie, jak bardzo kocham góry. W mojej głowie pojawia się myśl, że tylko to może mnie wyciągnąć z dna.

Kilka dni później oglądam dwa filmy dokumentalne ze wspinaczki rosyjskich ekip na Lhotse i na Mount Everest. Ktoś ze znajomych mówił kiedyś, że zastanawiał się nad wejściem na Dach Świata, bo chyba nawet byłaby szansa, bo to może nie byłoby takie trudne, jak się wydaje, bo już rozmówił się z ludźmi. A na tych filmach kurzawa, że hej! W małym namiociku szarpanym podmuchami okrutnego wiatru siedzi chyba szóstka sinych z wyziębienia ludzi. Ten obraz sprawia, że aż wstrzymuję oddech. Ale ziarenko już kiełkuje w mojej głowie. Obrazy ze szczytu Shishapangmy i film o zmaganiu się Rosjan z siłami natury na Evereście uzmysławiają mi, że dla mnie to jedyna droga. Nie chcę nieśmiało zerkać na jutrzejszy dzień i myśleć, że znowu trzeba poddawać się tej cholernie nudnej, żmudnej rehabilitacji. Czuję, że właśnie dlatego, że jest tak źle, muszę przesunąć swój horyzont. Żeby odzyskanie sprawności było tylko nic nieznaczącym etapem. Bo prawdziwy cel leży przecież dużo, dużo dalej. A w zasadzie – wyżej.

Kiedy ta myśl na dobre mieszka już w mojej głowie, zaczynam ćwiczyć, trenować, koncentrować się na tym, by niechcący, niejako przy okazji, dojść do siebie, ale tak naprawdę – żeby przygotowywać się do wyprawy na Everest. Zupełnie inaczej wykonuje się te same ćwiczenia z myślą o Najwyższej Górze Świata.

* * *

Gdy w grudniu 1978 roku nadeszła zima stulecia, miałam cztery lata. Jako zdrowe, zahartowane dziecko wybrałam się z cioteczną siostrą Kasią na śnieżne szaleństwa. Lepienie bałwana, rzucanie śnieżkami i podobne zabawy szybko mi się znudziły. Nagle stanęłam jak zaczarowana – przede mną była wielka góra śniegu, znacznie wyższa od tych, które wcześniej widywałam w okolicy swojego domu. Urodziłam się i wychowałam w Warszawie, gdzie najwyższym wzniesieniem jest Górka Szczęśliwicka, i chociaż od wczesnego dzieciństwa rodzice zabierali mnie w góry, był to właśnie pierwszy „masyw górski”, jaki zapamiętałam.

Nie lubię zimna. Od dzieciństwa ubierałam się na cebulkę.

Trzy lata starsza Kasia próbowała przemówić mi do rozsądku, ale ja od razu postanowiłam wleźć na sam szczyt. A gdy w końcu mi się to udało, okazało się, że ta góra śniegu nie była ubita i stabilna. Wpadłam po pas. Siostra ciągnęła mnie za ręce tak zawzięcie, że moje nowe, piękne czerwone kozaki zostały w zaspie. Do domu wracałam na bosaka.

Wierzę, że w ludziach drzemie pierwotna potrzeba wchodzenia tam, gdzie jest najwyższy punkt na horyzoncie. I do dziś uważam, że każda góra na mojej drodze to wyzwanie, a nie przeszkoda.

Choć wychowałam się na nizinach, to zawsze ciągnęło mnie w góry, na południe Polski. Szczególnie lubiłam jeździć na nartach. To był mój ukochany sport, aż do dnia, gdy w czasach licealnych założyłam się z chłopakami, że zjadę po oblodzonej ściance w bardzo gęstej mgle na Kopie w Karpaczu. Już na drugim zakręcie wywróciłam się, uderzając podstawą czaszki w lód. W nocy poczułam ból, wydawało mi się, że zaczyna mi paraliżować nogi. Kiedy dotarłam do szpitala w Bierutowicach, lekarz od razu założył mi kołnierz ortopedyczny oraz poinformował, że mam pęknięty kręgosłup i jeśli do następnego dnia nie odzyskam pełnego czucia w nogach, to pewnie już nie będę chodzić. Doprawdy, mistrz dyplomacji.

Po kilku miesiącach rehabilitacji wróciłam jednak do pełnej sprawności. Wtedy odkryłam też, że góry są równie piękne i fascynujące, gdy się po nich wędruje i wspina, a nie tylko kiedy się z nich zjeżdża na złamanie karku.

Niestety urodziłam się dokładnie 10 lat po tym, jak ostatni z 14 himalajskich ośmiotysięczników, Shishapangma, został zdobyty. Teoretycznie nie można było już dokonać w górach niczego wielkiego, żadnych eksploracji ani odkryć. No może poza elitarną wspinaczką zimową, choć wtedy się to nikomu nawet nie śniło. Jednak jako młoda, dorastająca dziewczyna podziwiałam naszych himalaistów. Wyczyny Wandy Rutkiewicz, która zdobyła Everest w 1978 roku i stała się pierwszą Polką i pierwszą kobietą z Europy, która tego dokonała, ożywiały moją wyobraźnię w takim samym stopniu jak dzisiejszych młodych ludzi przygody Harry’ego Pottera. Osiągnięcia Jerzego Kukuczki, zdobycie zimą Everestu przez Krzysztofa Wielickiego i Leszka Cichego w 1980 roku napawały mnie dumą, ale i lękiem. Wydawało mi się wtedy, że trzeba mieć nadludzką siłę i wytrzymałość, żeby robić takie rzeczy. Postanowiłam jednak kontynuować rodzinną tradycję, czyli zająć się motocyklami i samochodami. Zamiast zgłębiać tajniki wspinaczki, zrobiłam licencję kierowcy wyścigowego, zresztą podobnie jak kiedyś Wanda Rutkiewicz. Ale przeznaczenie i tak miało się o mnie upomnieć.

Czasami zastanawiam się, dlaczego zamiast leżeć w spa lub uczestniczyć w rautach, wolę się taplać w błocie, marznąć, znosić niewygody? Chyba po prostu to jest moja droga do szczęścia. Tylko skrajne zmęczenie, pokonanie własnych słabości i sił natury dają mi radość i zadowolenie. Możemy przejść przez życie, nie zaznając krańcowego wyczerpania. Jestem zmęczona w pracy – robię sobie przerwę na kawę. Biegam, uprawiam sport – kiedy mam dość, mogę się po prostu zatrzymać. W górach można się zmęczyć do granic wytrzymałości albo wręcz je przekroczyć i wtedy może już nie wystarczyć sił na zejście do bazy. I właśnie to jest tak fascynujące. Zmobilizowanie organizmu do wysiłku, o który nigdy bym siebie nie podejrzewała. Gdzie leży granica moich możliwości? Kiedy nadejdzie ten moment, gdy nie wystarczy mi już sił na drogę powrotną? Wierzę, że tylko w sytuacji ekstremalnej, ostatecznej, można poznać prawdę o sobie, dotknąć czegoś niebanalnego, potęgi drzemiącej w każdym człowieku. Żeby jednak tak się stało, trzeba w tę potęgę uwierzyć właśnie wtedy, kiedy się jest na samym dnie. Kiedy wydaje się, że to już koniec, że pomiędzy mną a moimi marzeniami rozciąga się przepaść nie do przebycia.

Dziennik z gór

Prawie trzy lata przed wypadkiem na Islandii, latem 2002 roku, trafiłam na oddział zakaźny w Instytucie Chorób Morskich i Tropikalnych w Gdyni. Okazało się, że podczas Rajdu Dakar zaatakował mnie jakiś bardzo uciążliwy pierwotniak. Miałam gorączkę, byłam bardzo osłabiona, wymiotowałam, pojawiły się też inne komplikacje. Byłam mocno podłamana ponadpółrocznym bezowocnym włóczeniem się po szpitalach. Oddział chorób zakaźnych ma to do siebie, że można się tam zetknąć z bardzo nietypowymi chorobami: malarią, bilharcjozą, żółtaczką; są też chorzy z zagnieżdżonymi pod skórą robakami. A wszyscy żyją tylko swoim własnym problemem. Wpatrywałam się ponuro w sufit pomiędzy kolejnymi badaniami, kiedy zadzwonił telefon:

– Chcesz jechać na Mont Blanc? – głos kumpla z Warszawy wyrwał mnie z letargu.

– Jasne, pojechałabym, ale leżę w szpitalu i… A tak właściwie to kiedy jedziecie? – Gdy tylko słyszę o jakiejś wyprawie, moja niespokojna natura nie pozwala mi nie zareagować.

– Za tydzień, może dwa. Jeśli chcesz, poczekamy na ciebie. Zabieraj tyłek z tego szpitala i kup sobie trochę sprzętu.

Sprzęt nabyłam przez telefon – moja przyjaciółka chodziła do sklepów i odbierała zamówienia. Część wybrała sama, konsultując się ze mną telefonicznie. Zupełne wariactwo! Po tygodniu stałam się posiadaczką sterty sprzętu potrzebnego i niepotrzebnego na taki wyjazd. Na wszelki wypadek spakowałam wszystko do wielkiego plecaka i pod koniec sierpnia ruszyłam z trójką przyjaciół w stronę Alp, do Chamonix. Na miejscu dołączyła do nas ekipa młodych wspinaczy z klubu wysokogórskiego.

Po całonocnej jeździe samochodem z Polski do Francji i krótkim noclegu na parkingu w Chamonix dotarliśmy kolejką, Tramway du Mont-Blanc, do stacji końcowej. Czułam się podle, że wybrałam dość łatwą drogę, ale z założenia wyjazd miał być krótki, bo przecież każdy spieszył się do pracy zaraz po weekendzie. Od razu pożałowałam, że nie przyjechaliśmy na dłużej.

Szczyt Mont Blanc (4807 metrów n.p.m.), 28 sierpnia 2002 roku.

– Pewnie jeszcze kiedyś wrócę na „Blanka”, więc nic straconego – pomyślałam.

Pogoda nam nie dopisywała – wiał silny wiatr, padało. Byłam zmęczona i spocona jak mysz. Tuż przed schroniskiem Tête Rousse zastanawiałam się, czy moja kiepska forma to efekt niedawno przebytej choroby, czy też ogólnie słabej kondycji.

– Jak ja, do cholery, mam tam wleźć? – zadawałam sobie w duchu pytanie, pokonując 800 metrów przewyższenia.

Wspinałam się na różne góry, choćby w Tatrach, ale nie na tak wysokie. No cóż, nie miałam pojęcia o aklimatyzacji. Wydawało mi się, że na wysokości 3000 metrów powinnam funkcjonować tak samo jak na nizinach. Byłam więc zdziwiona nagłym bólem głowy, mdłościami i problemami z zaśnięciem już pierwszej nocy, ale stwierdziłam, że widocznie dopadło mnie przeziębienie. Następnego dnia, po nieprzespanej nocy, wcześnie rano wyruszyliśmy w stronę szczytu.

Droga z Tête Rousse wiedzie kamienistym Kuluarem Rolling Stones, czyli „spadających kamieni”, nazywanym też Kuluarem Śmierci. Łatwo tu odpaść od ściany, która ma nachylenie prawie 50 stopni, a kawałki skał faktycznie potrafią spadać na głowę i dotkliwie ranić. Niedoceniany przez większość ignorantów, takich jak ja wtedy, Mont Blanc pochłonął już wiele istnień ludzkich. Każdego roku średnio 50–60 osób zostaje tu na zawsze.

Naszym celem na kolejny dzień było schronisko Vallot. Choć „schronisko” to za dużo powiedziane – to raczej awaryjny schron. Wielki blaszak wypełniony górą śmieci i bandą wykończonych, rzygających, walczących z objawami choroby wysokościowej alpinistów. Ja też nie czułam się zaadaptowana do przebywania na wysokości prawie 4,5 kilometra. Nieustające zawroty głowy, mdłości i wymioty, które tylko wtedy, raz towarzyszyły mi w górach. W takim stanie, niemal bez odpoczynku ruszyłam zdobywać Mont Blanc.

28 sierpnia 2002 roku o godzinie 9.45 stanęłam na najwyższej górze Alp. Całą Europę miałam pod stopami, bo wyżej już się wejść nie dało – 4807 metrów nad poziomem morza, widok dalej niż horyzont, inne białe szczyty dookoła. W górach liczy się tylko tu i teraz, zapomina się o codziennych problemach. Dla umysłu to absolutne oczyszczenie. Już wtedy zaczęłam myśleć o kolejnych górach do zdobycia.

– Mam pokorę, szybko się uczę, jestem uparta – pomyślałam. – Jeszcze nie teraz, może za kilka lat, może po wielu żmudnych przygotowaniach, może kiedyś wejdę jeszcze wyżej. Może.

Słońce właśnie wyszło nad Chamonix, oświetlając całą dolinę. A mnie czekała długa droga ze szczytu na sam dół.

1 Kiedy pisałam tę książkę, Piotrek Morawski właśnie planował kolejne wyprawy. Zaprzyjaźniliśmy się i często rozmawialiśmy nie tylko o górach, ale też o życiu, o jego żonie i dwójce ich dzieci. Jeden z najlepszych himalaistów młodego pokolenia, zdobywca sześciu ośmiotysięczników. Zginął cztery lata później, 9 kwietnia 2009 roku, na ośmiotysięczniku Dhaulagiri.

II
Kamienny Strażnik

Mallory wiedział, iż droga jest ważniejsza niż cel, jako że prócz tego, co osiągnięte, zawiera się w niej to, co możliwe i zamyślane, upragnione. Cel jest skończony, droga nie i dlatego nie można jej oceniać ze względu na jej koniec. Ona prowadzi wciąż dalej.

Reinhold Messner

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

III
Pod górę

Na wyprawę większość jedzie po to, by wejść na szczyt. Dla jednych jest to zaspokojenie własnych ambicji, dla innych przeżycie wielkiej przygody, ale dla każdego przygotowanie wyprawy to ogromny wysiłek finansowy i organizacyjny. Nie tak łatwo z tego wszystkiego zrezygnować.

Jerzy Kukuczka

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

IV
Tyle wiemy o sobie, ile nas sprawdzono

Widziałem w górach ludzi, którzy nigdy nie chodzą do kościoła. A tam się modlili.

Jerzy Kukuczka

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

V
Między nami egoistami

Byliśmy więc zdani na własne siły, a na dobrą sprawę każdy z nas mógł liczyć tylko na siebie samego. Partner mógł torować drogę, mógł dźwigać większość bagażu, ale nie był w stanie znieść drugiego ani nawet pomóc mu w schodzeniu. Samotność alpinisty rośnie proporcjonalnie do wysokości i trudów marszu. W bazie można liczyć na wszystkich kolegów, na ministerstwo turystyki, nawet na ambasadora, na lodowcu na wszystkich, którzy tam są, na Przełęczy Południowej pomoże partner, ale na grani jesteś już zupełnie sam.

Krzysztof Wielicki

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

VI
Wysoko, coraz wyżej

Nie. Droga wspinaczki ma kres na wierzchołku i wszelkie spekulacje, że chociaż nie udało się wejść, to przecież pierwsi byliśmy tak wysoko, są tylko dorabianiem teorii do własnej słabości. To zresztą bardzo rozpowszechniona praktyka. Ja nie uznaję półzwycięstw.

Jerzy Kukuczka

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

VII
Śmierć w białych dekoracjach

Prawdę powiedziawszy, wspinanie na Everest zawsze było przedsięwzięciem niezwykle niebezpiecznym i bez wątpienia zawsze takim będzie, niezależnie od tego, czy ludzie w to zaangażowani będą himalajskimi neofitami, zdobywającymi górę pod opieką przewodnika, czy też alpinistami światowej klasy, wspinającymi się z równymi sobie.

Jon Krakauer

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

VIII
Cień Wielkiej Góry

Człowiek jest taką dziwną istotą, która zawsze chce czegoś więcej. Nie wystarcza mu to, że ma gdzie spać i co jeść, kochającą rodzinę i uporządkowane życie. Myśli, marzy i biegnie do czegoś nie do końca określonego. Chce odkrywać, poznawać, zdobywać cele jawiące się w jego wyobraźni. Nie wie do końca, po co i dlaczego.

Marek Kamiński

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

IX
Dlatego że jest

Gdybym na przykład miał pójść w góry trzynastego i miał jakiś wybór, to nie poszedłbym.

Jerzy Kukuczka

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Epilog

Ludzie myślą, że szliśmy na Everest tylko po sławę. Nie rozumieją, że to był po prostu jeden z etapów naszej pasji, która się na Evereście ani nie zaczyna, ani nie kończy.

Leszek Cichy

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Projekt Korona Ziemi

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Mount Everest
Góra Gór, Trzeci Biegun, Dach Świata

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Historia wypraw na Mount Everest

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Informacje medyczne

Jeszcze się nie zdarzyło, bym w czasie pobytu w bazie pod Everestem nie zetknął się choćby z jedną osobą cierpiącą na obrzęk mózgu lub płuc.

Dr Kenneth Kamler

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

RAFAŁ ŁUKASZEWICZ
4 maja 1970 – 17/18 października 2004

Rafi, dziękuję Ci za to, że zawsze w nowym miejscu na drugim krańcu świata patrzyłeś z politowaniem, jak biegam podekscytowana, wołając: „Kręćmy to koniecznie! Kręćmy wszystko! Natychmiast!”. Ty siadałeś, leniwie patrzyłeś, podnosiłeś kamerę i mówiłeś: „Nie sztuka filmować wszystko. Sztuką jest wiedzieć, co się chce pokazać, co jest najważniejsze”.

Wydawnictwo Burda NG Polska Sp. z o.o. Sp. Komandytowa
Licencjobiorca National Geographic Society, ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

© Copyright for the edition branded National Geographic Society
© 2015 National Geographic. All rights reserved
© Copyright for the text by Martyna Wojciechowska

Dział handlowy: tel. (48) 22 360 38 38; fax (48) 22 360 38 49

Sprzedaż wysyłkowa: Dział Obsługi Klienta, tel. (48) 22 360 37 77

Konsultacja merytoryczna: śp. Artur Hajzer
Redakcja: Barbara Żukowska
Korekta: Tomasz Cholaś
Współpraca redakcyjna: Julia Lachowicz, Maciej Wesołowski
Opracowanie materiałów: Anna Wróblewska
Projekt graficzny, skład i łamanie: Krzysztof Stypułkowski
Projekt okładki: Ewa Borowska, Kasia Frydrych
Koordynacja projektu: Agnieszka Radzikowska

Fotoedycja: Magdalena Rudzka
Fotografia na pierwszej stronie okładki: Dariusz Załuski

Zdjęcia: Wojciech Trzcionka str.: wstęp,7,41,44,60,68,71-72,73-74,75, 77,78,80,81-82,83,95-96,97(2),99,105-106,122,124,139-140,161-162,166,171-172,175-176,177,180,181,185-186,187(2),191-192,193-194,197,199-200,223(2),224,225-226| Dariusz Prosiński str.: 18,19,21 | Dariusz Załuski str.: 88,91,102,103,104,107,116,119,141,145,148,152,156,158,159,207,216,217,219-220,233,241-242,250,251 | Martyna Wojciechowska str.: 127,153,168,213,221-222,229-230 | Robert Zalewski str.: 52,56 | Małgorzata Łupina str.: 254 | Małgorzata Jędrzejczyk str.: 62 | Z archiwum autorki str.: 3, 14,15,26,27,30,34,35,37,53,114 | AWL/Bew str.: wstęp,131,203-204 | Corbis/Profimedia str.: 117-118 | Gettyimages str.: 163 | 4Corners/Free str.: 69 | Shutterstock str.: 195 | M.Bugała-Azarko/Dziennik Zachodni str.: 6

ISBN: 978-83-7596-686-2

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej: pan@drewnianyrower.com