Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Sudety Zachodnie

Pogórze i Góry Izerskie

Świeradów-Zdrój

Gryfów Śląski

Leśna

Lubomierz

Karkonosze

Karkonoski Park Narodowy

Szklarska Poręba

Karpacz

Kowary

Wsie letniskowe na Pogórzu Karkonoszy

Pogórze i Góry Kaczawskie

Park Krajobrazowy Chełmy

Złotoryja

Lwówek Śląski

Świerzawa

Bolków

Rudawy Janowickie

Rudawski Park Krajobrazowy

Janowice Wielkie

Karpniki

Kotlina Jeleniogórska

Jelenia Góra

Cieplice Śląskie-Zdrój

Dolina Pałaców i Ogrodów

Serce Sudetów

Góry Kamienne

Góry Krucze

Kamienna Góra

Lubawka

Chełmsko Śląskie

Krzeszów

Góry Suche

Sokołowsko

Góry i Pogórze Wałbrzyskie

Wałbrzych

Szczawno-Zdrój

Świebodzice

Książański Park Krajobrazowy

Książ

Jedlina-Zdrój

Góry Sowie

Zagórze Śląskie

Rzeczka i Sokolec

Jugów

Głuszyca

Nowa Ruda

Srebrna Góra

Wokół Kotliny Kłodzkiej

Kłodzko

Uzdrowiska Kotliny Kłodzkiej

Kudowa-Zdrój

Duszniki-Zdrój

Polanica-Zdrój

Góry Stołowe

Park Narodowy Gór Stołowych

Karłów

Wambierzyce

Radków

Góry Złote i Bialskie oraz Masyw Śnieżnika

Lądek-Zdrój

Góry Złote

Złoty Stok

Góry Bialskie

Stronie Śląskie

Masyw Śnieżnika

Międzygórze

Kletno

Sienna

Podsudeckie miasta

Świdnica

Jaworzyna Śląska

Dzierżoniów

Strzegom

Kamieniec Ząbkowicki

Paczków

Otmuchów

Nysa

Wrocław

Stare Miasto

Wyspy na Odrze

Poza obrębem murów miejskich

Ołbin

Wielka Wyspa

Południowe i zachodnie dzielnice

Weekend za miastem

Wrocławskie krasnale

Perły Opolszczyzny

Opole

Brzeg

Namysłów

Bory Stobrawskie

Pokój

Góra św. Anny

Wycieczka po Opolszczyźnie

Niemodlin

Moszna

Głogówek

Góry Opawskie

Głuchołazy

Pokrzywna i Jarnołtówek

Kominy, szyby i zabytki, czyli śląskie atrakcje

Katowice

Mysłowice

Chorzów

Bytom

Północ Wyżyny Śląskiej

Tarnowskie Góry

Koszęcin

Świerklaniec

Piekary Śląskie

Wycieczka przez Zagłębie Dąbrowskie

Będzin

Dąbrowa Górnicza

Siewierz

Sosnowiec

Od kopalni do opactwa

Między Odrą a Sołą

Kraków i okolice

Kraków

Stare Miasto

Droga Królewska

Dzielnica Uniwersytecka

Spacer wokół Starego Miasta

Wawel

Kazimierz

Podgórze

Dawne miasta i przedmieścia

To nie wszystko

Wyżyna Olkuska

Olkusz

Pustynia Błędowska

Ojcowski Park Narodowy

Ojców

Pieskowa Skała

Grodzisko

Dolinki Krakowskie

W Rowie i na Garbie

Krzeszowice

Rudno

Alwernia

Babice i Wygiełzów

Wyżyna Miechowska i Płaskowyż Proszowicki

Dłubniański Park Krajobrazowy

Miechów

Książ Wielki

Racławice

Prandocin

Niedźwiedź

Hebdów

Bejsce

Pogórze Wielickie

Kalwaria Zebrzydowska i Zebrzydowice

Lanckorona

Wadowice

Zator

Na solnym szlaku

Wieliczka

Bochnia

Niepołomice

Krakowskie imprezy

Między Niziną Nadwiślańską a Beskidami

Tarnów

Wokół Tarnowa

Breń

Olesno

Dąbrowa Tarnowska

Zalipie

Dołęga

Szczepanów

Brzesko

Dębno

Wierzchosławice

Pogórze Wiśnickie

Nowy Wiśnicz

Gosprzydowa

Lipnica Murowana

Rajbrot

Iwkowa

Czchów

Melsztyn

Pogórze Rożnowskie i Ciężkowickie

Zakliczyn

Tropie

Rożnów

Gródek nad Dunajcem

Krużlowa Wyżna

Kąśna Dolna

Ciężkowice

W dolinie Białej

Rzepiennik Biskupi

Biecz

Kraina Beskidów

Beskid Śląski

Bielsko-Biała

Ustroń

Wisła

Szczyrk

Brenna

Trójwieś Beskidzka – Koniaków, Istebna, Jaworzynka

Beskid Żywiecki

Żywiec

Zwardoń

Letniska w dorzeczu Górnej Soły

Korbielów

Babiogórski Park Narodowy

Zawoja

Stryszawa

Beskid Mały i Średni

Kaskada Soły

Międzybrodzie Żywieckie

Andrychów

Inwałd

Sucha Beskidzka

Myślenice

Beskid Wyspowy

Dobczyce

Szczyrzyc

Mszana Dolna

Kasina Wielka

Limanowa

Gorce

Rabka-Zdrój

Poręba Wielka, Niedźwiedź i Koninki

Nowy Targ

Ludźmierz

Łopuszna

Dębno

Kluszkowce

Szczawa

Rzeki

Beskid Sądecki

Nowy Sącz

Stary Sącz

Dolina Popradu i okolice

Krynica-Zdrój

Beskid Niski

Gorlice

Szymbark

Sękowa i Siary

Wysowa-Zdrój

Gładyszów

Kwiatoń

Bartne

Klimkówka

Łosie

Regietów Niżny i Wyżny

Zdynia

Magurski Park Narodowy

Krempna

Folusz

Świątkowa Mała i Wielka

Kotań

Żydowskie

Na południe od Beskidów

Tatry

Tatrzański Park Narodowy

Zakopane

Kościelisko

Bukowina Tatrzańska

Chochołów

Witów

Orawa

Orawka

Zubrzyca Górna

Spytkowice

Spisz

Nowa Biała

Krempachy

Frydman

Kacwin

Niedzica

Trybsz

Dolina Białki

Pieniny

Pieniński Park Narodowy

Czorsztyn

Sromowce Niżne

Krościenko nad Dunajcem

Szczawnica

Karpacki narożnik Polski

Podkarpackim gościńcem

Rzeszów

Łańcut

Przeworsk

Jarosław

Przemyśl

Pogórza i góry

Pogórze Przemyskie i północna część Gór Sanocko-Turczańskich

Krasiczyn

Kalwaria Pacławska

Posada Rybotycka

Pogórze Dynowskie

Krosno

Pogórze Bukowskie, Pasmo Bukowicy i Wzgórza Rymanowskie

Sanok

Iwonicz-Zdrój

Rymanów-Zdrój

Na pograniczu Bieszczadów i Gór Sanocko-Turczańskich

Jezioro Solińskie

Polańczyk

Solina

Bieszczady

Komańcza

Okolice Komańczy

Cisna

Bieszczadzki Park Narodowy

Ustrzyki Górne

Wołosate

Wetlina i Smerek

Zatwarnica

Muczne i Tarnawa Niżna

Źródła zdjęć

Okładka

Burda NG Polska Sp. z o.o. Spółka Komandytowa
Licencjobiorca National Geographic Society
ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 42
Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst i zdjęcia © 2014 Dariusz Jędrzejewski

Redakcja Anna Maria Thor
Korekta erte
Okładka, projekt graficzny, skład i łamanie Maciej Szymanowicz
Redaktor prowadzący Małgorzata Zemsta
Redaktor techniczny Mariusz Teler
Druk Białostockie Zakłady Graficzne SA

Copyright for Polish edition
© 2014 National Geographic Society. All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

ISBN 978-83-7596-494-3

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej pan@drewnianyrower.com

Od wydawcy
Z uwagi na ogromne tempo zmian, przed wyjazdem radzimy osobiście sprawdzić aktualność niektórych informacji podanych w przewodniku, takich jak daty, godziny otwarć, numery telefonów oraz ceny. Wszystkie dane zostały uważnie sprawdzone. Nie ponosimy jednak odpowiedzialności za ich zgodność z rzeczywistością i kompletność.

www.national-geographic.pl
www.burdaksiazki.pl

Śnieżne Kotły w Karkonoszach

Zwalisko w Górach Izerskich

Świątynia Ateny w parku krajobrazowym w Bukowcu

Stare Miasto w Jeleniej Górze

Sudety Zachodnie

Pogórze i Góry Izerskie

Pogórze Izerskie to płaskowyż urozmaicony wzgórzami o wysokości 400–500 m n.p.m. Wznoszą się one samotnie albo tworzą większe lub mniejsze pasma poprzecinane dolinami potoków. Do najbardziej interesujących należą wzgórza wulkaniczne z wychodniami skał wulkanicznych, między innymi Stożek Perkuna, Stożek Światowida z wychodniami skał bazaltowych czy też wzgórze koło wsi Augustów z bazaltowym ostańcem, który jest doskonałym punktem widokowym na Sudety Zachodnie. Przez środek Pogórza Izerskiego przepływa Kwisa, niegdyś zaliczana do najczystszych rzek w Polsce. Należała do ostatnich miejsc występowania na Dolnym Śląsku skójki perłorodnej, mięczaka słodkowodnego zdolnego do wytwarzania pereł. W środkowej części Pogórza Izerskiego pomiędzy Gryfowem Śląskim a Leśną zmienia kierunek biegu z północnego na zachodni, tworząc kilkunastokilometrowy przełom. W najwęższych miejscach przełomowej doliny w latach 1905 i 1924 koryto rzeki przegrodziły zapory, dzięki którym utworzyły się sztuczne jeziora: Leśniańskie i Złotnickie. Otaczający je obszar należy do najbardziej malowniczych na Pogórzu Izerskim. Początkowo miały one jedynie znaczenie gospodarcze, pełniąc funkcję przeciwpowodziową i napędową dla dwóch elektrowni wodnych. Po II wojnie światowej zaczęto je wykorzystywać także w rekreacji. Kwisa to łącznik pomiędzy Pogórzem a położonymi dalej na południe Górami Izerskimi. To najdalej na zachód wysunięte pasmo górskie polskich Sudetów. Do rozciętego granicą z Czechami łańcucha należą w Polsce tylko dwa pasma, Wysoki Grzbiet i Grzbiet Kamienicki, rozdzielone dolinami Kwisy i Małej Kamiennej. Jedną z charakterystycznych cech Gór Izerskich są wydłużone pasma o łagodnej linii grzbietowej urozmaiconej licznymi wychodniami skalnymi. Dodatkowo w centralnej części Gór Izerskich pasma łączą się ze sobą, tworząc na wysokości 800–1000 m n.p.m. pofałdowany płaskowyż urozmaicony kulminacjami o łagodnych stokach. Niegdyś góry w tej części urozmaicały liczne wioski, które w wyniku zmian granic po II wojnie światowej wysiedlono. Po wsiach pozostały łąki, pastwiska, fundamenty gospodarstw oraz liczne drogi. Pogórze i Góry Izerskie to kraina stworzona na wycieczki rowerowe. Cały obszar pokryły sieci znakowanych szlaków rowerowych, zarówno lokalnych, jak i regionalnych. Są one uzupełnieniem wytyczonych wcześniej szlaków pieszych.

Świeradów-Zdrój

Świeradów-Zdrój leży w dolinie Kwisy w Górach Izerskich. W 2. połowie XVIII w. za sprawą hrabiego Schaffgotscha, właściciela okolicznych dóbr, miejscowość zaczęła pełnić funkcję uzdrowiska. Już w 1739 r. świeradowskie wody doczekały się naukowego opisu. Za rozpoczęcie działalności uznaje się rok 1768, kiedy to wybudowano nieistniejący już, stary dom zdrojowy. W 1909 r. doprowadzono do miasta linię kolejową, obecnie nieużytkowaną. W latach 30. XX w. odkryto radoczynność niektórych tutejszych źródeł.

Zabudowa Świeradowa zajmuje północne stoki opadającego w dolinę Kwisy Stogu Izerskiego (1108 m n.p.m.). Amfiteatralnie położone miasto wymaga od mieszkańców i gości ciągłego pokonywania różnic wysokości. Tarasowo usytuowane główne arterie połączone są czasami dość stromymi krótkimi uliczkami, po pokonaniu których można dostać lekkiej zadyszki. Miastu, podobnie jak regionowi, udało się przetrwać bez większego szwanku II wojnę światową. Zachował się tu ładny zespół zabudowy wypoczynkowej z XIX i początku XX w. Wizytówką Świeradowa-Zdroju jest drewniana hala spacerowa o długości 80 m, największa na Dolnym Śląsku. Stanowi ona część Domu Zdrojowego oddanego do użytku w 1899 r. Charakterystycznym elementem budynku jest 50-metrowa wieża zegarowa. Cały ten piękny kompleks uzdrowiskowy ozdabiają tarasy spacerowe obsadzone krzewami i drzewami, skąd schodami można zejść do parku Zdrojowego. Działalność uzdrowiskową w ramach NFZ prowadzi Uzdrowisko „Świeradów-Czerniawa”. Na terenie miasta znajdują się również hotele oraz ośrodki SPA & wellness i medical SPA, w których również prowadzony jest szeroki zakres typowych zabiegów rehabilitacyjnych, leczniczych oraz odnowa biologiczna. Ozdobą dzielnicy uzdrowiskowej leżącej na stokach Stogu Izerskiego są wyremontowane ostatnio, piękne pensjonaty w stylu tyrolskim z przełomu XIX i XX w. Powyżej Domu Zdrojowego znajduje się neogotycki kościół św. Józefa zbudowany w 1899 r. z fundacji Schaffgotschów, do których miejscowość należała aż do 1945 r. W granice administracyjne Świeradowa-Zdroju włączono także wieś uzdrowiskową Czerniawę-Zdrój położoną na południowo-zachodnich stokach masywu Stogu Izerskiego. Występują tu źródła mineralne o podobnym jak w Świeradowie składzie i zastosowaniu. Dawniej specjalnością uzdrowiska były kąpiele z dodatkiem kory świerkowej. Dzisiaj te historyczne zabiegi uzupełniają inne, z użyciem jedenastu rodzajów wód leczniczych: szczaw radoczynnych, szczaw wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowych żelazistych oraz borowiny ze złóż z Gór Izerskich.

Schronisko na Stogu Izerskim w Górach Izerskich

Świeradów-Zdrój to także centrum aktywnego i rodzinnego wypoczynku w Górach Izerskich i na Pogórzu Izerskim. W miejscowości zaczyna się Główny Szlak Sudecki im. prof. Mieczysława Orłowicza, a pierwszy jego etap prowadzi na położony nad miastem Stóg Izerski, który zawsze był popularnym celem wycieczek gości uzdrowiska, zwłaszcza gdy w 1924 r. wzniesiono pod szczytem drewniane schronisko. To także brama do wycieczek ku położonym w głębi gór miejscom, takim jak schronisko Chatka Górzystów na Hali Izerskiej w dolinie Izery. Świeradów łączy ze Stogiem Izerskim wyciąg gondolowy. Latem szczyt stał się dodatkowo węzłem górskiej turystyki rowerowej, a zimą – centrum ośrodka narciarskiego. Ze szczytu prowadzi 2,5-kilometrowa trasa zjazdowa, oświetlona i wyposażona w urządzenia do sztucznego naśnieżania.

To się przyda

Punkt Informacji Turystycznej Świeradów-Zdrój, ul. Zdrojowa 10, tel. 75 78 16 350, www.swieradowzdroj.pl

Uzdrowisko „Świeradów-Czerniawa” Świeradów-Zdrój, ul. Konstytucji 3 Maja 1, tel. 75 782 06 00, www.uzdrowisko-swieradow.pl

Głównym węzłem regionalnej i lokalnej komunikacji autobusowej dla Świeradowa-Zdroju jest Lubań (www.pksvoyager.pl)

Gryfów Śląski

To zabytkowe miasto położone na wysokim brzegu doliny Kwisy u ujścia Oldzy już w XV w. otrzymało prawa miejskie. Z dawnej świetności przerywanej wojnami i klęskami żywiołowymi przetrwało tu wiele cennych zabytków. Do najcenniejszych należy zespół kamienic przy Rynku. Większość z nich ma formę barokową z XVIII w., ale niektóre zachowały wcześniejsze renesansowe elementy. Pośrodku Rynku wznosi się ratusz z 1. połowy XVI w., kilkakrotnie przebudowywany. Ciekawy element architektoniczny zabytkowego budynku stanowi żelbetowa wieża, która w latach 30. XX w. zastąpiła XVII-wieczną, zniszczoną przez pożar. Obok ratusza znajduje się fontanna ufundowana przez miasto w 1908 r. dla uczczenia budowy wodociągów w mieście, co symbolizują gryfy i rzeźby dwóch bawiących się chłopców. Cennym zabytkiem miasta jest parafialny kościół św. Jadwigi wzniesiony w 2. połowie XVI i gruntownie przebudowany w XVI i XVII w. Wewnątrz zachował się renesansowy ołtarz główny z 1606 r. oraz kamienne epitafium Schaffgotschów z 1585 r. z sześcioma figurami zmarłych. Gryfów Śląski jest jednym z głównych węzłów szlaków rowerowych i pieszych na Pogórzu Izerskim.

Ratusz w Gryfowie Śląskim

Leśna

Leży na prawym brzegu Kwisy 12 km na zachód od Gryfowa Śląskiego; miasta dzieli odcinek przełomowej doliny Kwisy. Najpiękniejszą częścią miasta jest historyczne centrum z Rynkiem otoczonym zabytkowymi kamieniczkami i podobnie zabudowanymi, wychodzącymi z jego narożników uliczkami. Na płycie Rynku podziwiać można ratusz z 1699 r., który po przebudowach reprezentuje styl klasycystyczno-barokowy. W pewnym oddaleniu na północny zachód od Rynku znajduje się kościół św. Jana Chrzciciela z końca XVI w. Na południowy wschód od zabudowy w dolinie Bruśnika znajdują się sztolnie z czasów II wojny światowej. Na wschód od Leśnej głęboką dolinę Kwisy przegradza zapora, której wykończenie upodabnia ją do potężnych murów średniowiecznych twierdz. Poniżej wznosi się stylowy budynek elektrowni wodnej. Półtora kilometra na zachód znajduje się Zamek Czocha, jeden z najcenniejszych obiektów architektury obronnej na Dolnym Śląsku. Budowla została wzniesiona na skalnej ostrodze nad Kwisą na przełomie XIII i XIV w. i wielokrotnie zmieniała właścicieli. Najdłużej, bo od XV do początków XVIII w., zamek był siedzibą rodu von Nostitz. W tym czasie przeobraził się w wytworną rezydencję. Dzisiejszy wygląd to efekt prac przeprowadzonych pod koniec XVIII w. oraz w okresie międzywojennym. Główne wejście z otoczonym murami podzamczem łączy XVIII-wieczny kamienny most. Najbardziej charakterystycznym elementem zamku jest cylindryczna, masywna średniowieczna basteja, najstarszy element budowli. W zamku mieści się obecnie hotel i ośrodek konferencyjny.

Zamek Czocha

Lubomierz

To najmniejsze miasto na Dolnym Śląsku. W miejskich plenerach i okolicy Sylwester Chęciński nakręcił filmy: Sami swoi, Nie ma mocnych i Kochaj albo rzuć. Karierę filmową miasto rozpoczęło pod koniec lat 50. XX w., kiedy wybrano je na plener noweli filmowej Wdowa z trylogii wojennej Krzyż walecznych, a niedawno realizowano tu serial Tajemnica twierdzy szyfrów. Uwagę zwracają zabytkowa zabudowa głównej ulicy przecinającej podłużny rynek (obecnie pl. Wolności) z podcieniowymi kamienicami, ratusz z 1688 r., barokowy kościół Wniebowzięcia NMP i św. Maternusa oraz dodatki w postaci pręgierza, kolumny św. Maternusa i brukowanymi uliczkami. Od wielu lat miasto jest gospodarzem sierpniowego Festiwalu Filmów Komediowych. W zabytkowym Domu Płócienników z XVI w. przy dawnym rynku powstało Muzeum Kargula i Pawlaka, a zaułek, przy którym się wznosi, nazwano imieniem aktora Władysława Kowalskiego, odtwórcy roli Pawlaka w trylogii Sylwestra Chęcińskiego.

Figury Pawlaka i Kargula przed muzeum w Lubomierzu

Główna ulica i Rynek w Lubomierzu

To się przyda

Centrum Informacji i Promocji Pogórza Izerskiego Gryfów Śląski, Rynek 1, tel. 75 781 29 44, www.cit.gryfow.pl

Punkt Informacji Turystycznej Leśna, Rynek 19, tel. 75 721 14 00, www.lesna.pl

Warto odwiedzić

Bogatynia, miasto nad rzeką Miedzianką w Kotlinie Turoszowskiej, położone na wąskiej ostrodze pomiędzy granicami Niemiec z zachodu i Czech od południa i wschodu, od XVII w. rozwijało się jako centrum tkactwa, które w XIX w. uzupełniło wydobycie węgla brunatnego. W sąsiedztwie Bogatyni leży obecnie kopalnia węgla brunatnego oraz elektrownia. W mieście zachował się niezwykle cenny zespół drewnianej zabudowy łużyckiej o konstrukcji przysłupowo-zrębowej i ryglowej. Większość z blisko siedemdziesięciu drewnianych zabytków wznosi się w sąsiedztwie brzegów Miedzianki wzdłuż ulic: Głównej, Nadrzecznej, Kościuszki, Kolejowej, Górskiej i Dąbrowskiego. Domy pochodzą przeważnie z XIX w., część z XVIII w. Na terenie miasta znajdują się dwa kościoły: Niepokalanego Poczęcia NMP z lat 60. XIX w. i dawny ewangelicki św. św. Piotra i Pawła z XVIII w.

Zgorzelec to polska część rozległego miasta rozciętego Nysą Łużycką i granicą polsko-niemiecką. Prawobrzeżna część po stronie polskiej stanowi dawną wschodnią część centrum. Przy gwiaździstym układzie ulic zachowały się ciągi eleganckich kamienic z końca XIX i początku XX w. Jeden z ładniejszych zespołów ciągnie się wzdłuż ulicy Domańskiego. Nad brzegiem Nysy rozciąga się łużyckie Przedmieście Nyskie z zespołem zabytkowych kamienic i bulwarami, z których roztacza się panorama lewobrzeżnego, niemieckiego Görlitz; tutaj znajduje się dom Jakuba Böhmego, XVII-wiecznego teologa i mistyka, twórcy niemieckiej filozofii nowożytnej. W południowej części miasta natrafimy na rozległy park, w którym wznosi się monumentalny gmach Górnołużyckiej Hali Chwały wybudowanej na początku XX w. dla uczczenia pierwszych cesarzy zjednoczonych Niemiec. Od 1948 r. gmach jest siedzibą Domu Kultury.

Radomierzyce to wieś, gdzie zachował się duży zespół barokowego pałacu wybudowanego w 1. połowie XVIII w., składający się z budynku głównego i sześciu oficyn, położonych na sztucznej wyspie otoczonej kanałem połączonym z Nysą Łużycką.

Mirsk nad Kwisą to miasto z zachowanym średniowiecznym układem urbanistycznym i zabudową z różnych okresów, wśród której dominują wieże renesansowego XVI-wiecznego ratusza, kościoła Zwiastowania NMP oraz barokowego kościoła ewangelickiego (częściowo zniszczonego).

Proszówka leży pośród wzgórz; na jednym z nich dostrzeżemy ruiny zamku Gryf z zachowanymi renesansowymi szczytami. U stóp wzgórza znajduje się odrestaurowany zespół pałacowy Schaffgotschów z przełomu XVIII i XIX w. Na innym wzgórzu wznosi się barokowa kaplica św. Anny (Leopolda) wzniesiona w 1657 r., doskonały punkt widokowy na Góry Izerskie i Karkonosze.

Rajsko warto zobaczyć ze względu na średniowieczny zamek zrekonstruowany w XIX w., którego wieża jest wspaniałym punktem widokowym na Jezioro Leśniańskie i dolinę Kwisy.

Złotniki Lubańskie położone w sąsiedztwie brzegów Jeziora Złotnickiego to dawne miasto powstałe w XVII w. w miejscu wydobycia złota. Dzisiaj wygląda tak, jakby zatrzymał się tu czas. Dawną świetność pamięta duży Rynek otoczony parterową XIX-wieczną zabudową i zaniedbanym drewnianym ratuszem w środku. Z czasów gorączki złota pochodzi poewangelicki kościół św. Józefa z 1685 r., przebudowany w XIX w.

Karkonosze

Karkonosze to najwyższe pasmo górskie całych Sudetów. Zbudowane są z kilku rodzajów skał powstałych w różnych okresach dziejów Ziemi. Najstarsze skały, gnejsy, łupki, tworzą południową i zachodnią część masywu Karkonoszy. Mniejszą część, leżącą na północy, tworzą granity i hornfelsy. Z tych skał zbudowany jest wierzchołek Śnieżki oraz szczytowe partie Śląskiego Grzbietu. Hornfelsowy grzbiet dzieli Karkonosze pod względem geologicznym na złożoną z granitów część północną i utworzoną głównie z łupków i gnejsów południową.

Na szczycie Śnieżki

Później na powierzchni pojawiły się wychodnie skał granitowych, a całość mocno już wyrównanego obszaru Karkonoszy wydźwignęła orogeneza alpejska zakończona około 2 mln lat temu. Ostatecznie góry ukształtowało ostatnie zlodowacenie, kiedy lokalne lodowce spływające z gór utworzyły głębokie kotły polodowcowe. Karkonosze oddziela od Kotliny Jeleniogórskiej wąskie pasmo niższych szczytów (600–700 m n.p.m.) Pogórza Karkonoszy. Na jego terenie w dolinach spływających z gór potoków leżą wszystkie miejscowości wypoczynkowe. Tutaj też na górze Chojnik znajduje się średniowieczny zamek, popularny cel wycieczek. Zbudowany przez księcia świdnicko-jaworskiego Bolka II w połowie XIV w., później był siedzibą rodu Schaffgotschów. Nigdy nie zdobyty, spłonął od uderzenia pioruna w 1675 r. Karkonosze stały się celem wycieczek już pod koniec XVII w. Pierwszymi turystami byli pielgrzymi przybywający do znajdującej się na szczycie Śnieżki kaplicy św. Wawrzyńca. W góry wyruszały też z przewodnikami osoby odwiedzające uzdrowisko w Cieplicach.

Najpiękniejsze wycieczki górskie po Karkonoszach prowadzą szlakami turystycznymi wytyczonymi głównym pasmem na Śląskim Grzbiecie i Czarnym Grzbiecie. Ten drugi otwiera od zachodu kopuła Śnieżki (1602 m n.p.m.), najwyższego szczytu całego łańcucha. Celami wypraw górskich są także: Kocioł Wielkiego Stawu, Kocioł Małego Stawu i schronisko Samotnia, źródła Łaby, położone w Czechach, czy też granitowe grupy skalne Pielgrzymy, Słonecznik i Twarożnik. Planowanie wycieczek ułatwiają schroniska, węzły szlaków i miejsca odpoczynku. Dla ochrony wyjątkowych walorów przyrodniczych Karkonoszy utworzono po polskiej i czeskiej stronie granicy Karkonoski Park Narodowy, zaliczany do terenów światowego rezerwatu biosfery.

Karkonoski Park Narodowy

Powstał w 1959 r. i obejmuje w Polsce całą grzbietową część głównego pasma Karkonoszy od przełęczy Okraj na wschodzie po Mumlawski Wierch na zachodzie, a ponadto dwie enklawy na terenie Pogórza Karkonoszy: górę Chojnik i wodospad Szklarki. Park chroni unikatową szatę roślinną, faunę i krajobraz Karkonoszy. Wyjątkowość tutejszych gór polega na tym, że warunki klimatyczne panujące w ich najwyższej części przypominają występujące w o wiele wyższych górach lub na terenach położonych w strefie subpolarnej. Z tego też względu Karkonosze nazywa się „wyspą arktyczno-alpejskiej tundry”. Wiele występujących tu roślin i zwierząt jest typowa, ale dla obszarów leżących setki, a nawet tysiące kilometrów stąd. Należy do nich na przykład skalnica śnieżna, roślina arktyczna, która w Kotle Małego Stawu ma jedyne siedlisko na terenie Europy Środkowej. Do najbogatszych zbiorowisk roślinnych w Karkonoszach należy subalpejskie piętro kosodrzewiny pokrywające stoki do wysokości 1450 m n.p.m. Na znacznym obszarze porastają ją bujne pola kosodrzewiny osiągającej tu wysokość 3 m. Przez jeden z takich kosodrzewinowych lasów na stokach Smogorni prowadzi turystyczny szlak łączący grupy skalne Słonecznik i Pielgrzymy. Na obszarach nieporośniętych kosodrzewiną spotyka się zbiorowiska zarośli subalpejskich z jarzębiną karłowatą, brzozą karpacką i wierzbą lapońską. Na leżącym w tym piętrze roślinności, unikatowym pod względem krajobrazu obszarze Równi pod Śnieżką występują torfowiska wysokie. Środowisko Karkonoszy to teren zamieszkiwany przez wiele gatunków zwierząt. Do występujących tu rzadkich ptaków należą płochacz halny i sóweczka – najmniejsza z występujących na terenie Polski sów.

Schronisko Samotnia nad Małym Stawem

Szklarska Poręba

Szklarska Poręba to rozległa miejscowość położona w dolinie Kamiennej pomiędzy masywami Karkonoszy i Gór Izerskich. Czeka tu wiele atrakcji historycznych, krajoznawczych i sportowych. Zachowała się tu oryginalna zabudowa z XIX i początku XX w. Murowane i drewniane domy w centrum tworzą cenny zespół architektoniczny. Ciekawym zabytkiem jest XVIII-wieczny Młyn św. Łukasza na potoku Kamieńczyk. Oprócz starych pensjonatów, hoteli i willi można tu podziwiać typowe XIX-wieczne drewniane domy sudeckie (boudy) o konstrukcji zrębowej i przysłupowej. Najwięcej znajduje się ich w Białej Dolinie. Do stylu tej architektury nawiązuje też zbudowany pod koniec XIX w. dom braci literatów Carla i Gerharta Hauptmannów; w 1912 r. Gerhart został uhonorowany literacką Nagrodą Nobla. Artystyczny świat Szklarskiej Poręby reprezentował także Wlastimil Hofman, malarz czeskiego pochodzenia, uczeń Jacka Malczewskiego. We Wlastimilówce, drewnianym domu, w którym mieszkał w latach 1947–1970, znajduje się pracownia artysty oraz ekspozycja poświęcona jego twórczości. Obrazy Hofmana można obejrzeć w barokowym kościele Niepokalanego Serca NMP i neogotyckim kościele Bożego Ciała. Niegdyś Szklarska Poręba słynęła z wyrobów szkła kryształowego. Obecnie na terenach zlikwidowanej XIX-wiecznej huty Josephine (po 1945 r. Julia) znajduje się stylowy budynek z ekskluzywnymi apartamentami. Tradycje hutnicze kultywuje oddział huty w niedalekich Piechowicach. Na terenie Szklarskiej Poręby znajduje się współcześnie mała prywatna huta szkła Leśna Huta, prowadząca sklep i organizująca w sezonie pokazy produkcji szkła.

Wodospad Kamieńczyka

Panorama Karkonoszy ze Złotego Widoku

Ulica Szklarskiej Poręby z pasmem Karkonoszy w tle

Jedną z najnowszych propozycji dla turystów jest Dinopark w Szklarskiej Porębie Średniej. Oryginalne skamieliny szkieletów dinozaurów i wspaniałe okazy minerałów pochodzących z Sudetów można obejrzeć w Muzeum Mineralogicznym. Równie interesujące ekspozycje mineralogiczne zobaczymy w Muzeum Ziemi oraz w starej Chacie Walońskiej. Atrakcje Szklarskiej Poręby to także dwa wodospady: Szklarki i Kamieńczyka. Ten drugi złożony z trzech kaskad o łącznej wysokości 27 m jest największym po polskiej stronie Karkonoszy. Do atrakcji należą też skały i grupy skalne, na przykład Sowie Skały czy Skalne Baszty. Za jedno z najpiękniejszych miejsc uważa się Złoty Widok – granitowy próg skalny opadający 20-metrowym urwiskiem w dolinę Kamiennej. Znajduje się tu punkt widokowy z najwspanialszą panoramą głównego grzbietu Karkonoszy. Popularnym miejscem jest Zakręt Śmierci na drodze do Świeradowa-Zdroju. Ze skałek ponad zakrętem można podziwiać panoramę Karkonoszy. Najbliższym cieszącym się popularnością szczytem jest Wysoki Kamień w Górach Izerskich. Wycieczki piesze w kierunku głównego grzbietu Karkonoszy ułatwia dwuodcinkowy wyciąg na Szrenicę (1361 m n.p.m.). To miejsce rozpoczynania wycieczek Śląskim Grzbietem do Śnieżnych Kotłów. Zimą wyciąg wraz z innymi, w tym nowoczesnym Karkonosz Express, obsługuje trasy narciarskie na stokach. Najdłuższa z nich jest Lolobrygida o długości 4600 m. W sumie na stokach Szrenicy czeka około 20 km tras zjazdowych, z czego 13 km wyposażono w urządzenia dośnieżające. W Jakuszycach znajduje się centrum kolarstwa górskiego i narciarstwa biegowego. Tutaj zbiegają się szlaki rowerowe Gór Izerskich i trasy biegowe Biegu Piastów. Korzystanie z nich ułatwia reaktywowana linia kolejowa ze Szklarskiej Poręby do czeskiego Harrachova, przedłużenie linii z Jeleniej Góry. Atrakcje z lekką dozą adrenaliny proponują turystom parki linowe; jeden z nich znajduje się w naturalnej scenerii Kruczych Skał nad Kamienną.

Karpacz

Karpacz leży u stóp Śnieżki i Kopy. Był odwiedzany przez turystów już XVIII w. Stanowił jeden z etapów wędrówki do kaplicy św. Wawrzyńca na szczycie Śnieżki. Dla wygody pielgrzymów i turystów we wsi powstawały zajazdy i karczmy. W XIX w. zdecydowano się także na wybudowanie wygodnego, brukowanego traktu, który służy do dzisiaj. Droga na szczyt Śnieżki to najwyżej położony bity trakt w Polsce. Tłumnie korzystają z niej turyści piesi zdążający w kierunku królowej Sudetów. Jest wyzwaniem dla śmiałków, którzy co roku na początku sierpnia wjeżdżają na Śnieżkę rowerami, pokonując 1000-metrową różnicę wysokości dzielącą centrum Karpacza od wierzchołka tej góry.

Karpacz Górny – widok na Śnieżkę

Pielgrzymy ze Strzechą Akademicką w tle

Największą historyczną atrakcją jest bez wątpienia świątynia Wang – drewniany kościół z XIII w., przeniesiony tu w XIX w. z Norwegii. W centrum miasta znajduje się zespół pięknej, zabytkowej zabudowy z karczmą sądową, kościołem ewangelickim i budynkami pensjonatów w stylu tyrolskim. Warto też odwiedzić Muzeum Sportu i Turystyki oraz Miejskie Muzeum Zabawek. Na skwerze przed ratuszem rozrasta się aleja Ślady Zdobywców z odciskami butów największych polskich himalaistów i ludzi gór. Do najpopularniejszych celów spacerów z Karpacza należą Pielgrzymy – największa w Karkonoszach grupa skalna – a także schronisko Samotnia w Kotle Małego Stawu oraz barokowa kaplica św. Anny ze Źródłem Miłości na zboczach Grabowca. Wyciąg na szczyt Kopy (1375 m n.p.m.) skraca i ułatwia drogę na Śnieżkę. Zimą razem z kilkoma innymi wyciągami obsługuje 4 km tras zjazdowych. Kolejny wyciąg, Biały Jar, obsługuje własne trasy narciarskie w Karpaczu Górnym i połączył okolice dolnej stacji wyciągu na Kopę z Białym Jarem, komunikacyjnym centrum na pograniczu Karpacza i Górnego Karpacza. Atrakcje z adrenaliną proponują cztery parki linowe. Konstrukcję największego z nich stanowi skocznia narciarska Orlinek; z platformy na szczycie można podziwiać przepiękną panoramę Kotliny Jeleniogórskiej oraz masywu Śnieżki. W naturalnej scenerii Kruczych Skał odbywają się kursy wspinaczki skałkowej. W mieście jest także całoroczne lodowisko, a na stoku Karpatki – dwa tory saneczkowe. Relaks w wodzie umożliwiają dwa duże parki wodne przy największych kompleksach hotelowych w Karpaczu i Karpaczu Górnym. Ścięgny pod Karpaczem słyną z Western City, ale amatorzy tenisa lepiej znają znajdujący się tu całoroczny ośrodek tenisowy.

Kowary

To dawniej ważne przemysłowe miasto u podnóża Karkonoszy i Rudaw Janowickich. W centrum miasta zachowała się zabytkowa zabudowa: kamieniczki, klasycystyczny ratusz, kościół NMP z przełomu XV i XVI w. oraz kamienny most nad Jedlicą z figurą św. Jana Nepomucena. Na Parkowej Górze w Kowarach-Wojkowie znajduje się pochodzący z początku XX w., wzniesiony z rozmachem w stylu tyrolskim zespół budynków dawnych sanatoriów Bukowiec i Wysoka Łąka, obecnie szpital. Dziedzictwem przemysłowym Kowar jest kompleks dawnej Smyrneńskiej Fabryki Dywanów, wybudowanej w 1854 r. Na jej terenie znajduje się obecnie Park Miniatur Zabytków Dolnego Śląska, gdzie prezentowane są modele najbardziej charakterystycznych dla regionu budowli historycznych. Kowary były niegdyś ośrodkiem wydobycia i przerobu rud żelaza, a w latach 50. XX w. wydobywano tu rudę uranu. Pozostałością po pracach górniczych są sztolnie; jedna z nich stanowi część kompleksu hotelowego Jelenia Struga. Do spuścizny po poszukiwaniach i pracach górniczych należy także sieć dróg na stokach Kowarskiego Grzbietu, którymi obecnie prowadzą szlaki spacerowe, górskie szlaki rowerowe i trasy narciarstwa biegowego. Po stokach Kowarskiego Grzbietu pnie się również serpentynami asfaltowa droga na przełęcz Okraj (1005 m n.p.m.), jeden z głównych korytarzy komunikacyjnych w Sudetach. Przełęcz jest także ważnym węzłem turystycznym.

Wsie letniskowe na Pogórzu Karkonoszy

Podgórzyn i Przesieka to dwie połączone sobą wsie w dolinie Podgórnej i Czerwienia. W Podgórzynie najcenniejsze są zabytki sakralne: kościół Trójcy Świętej z 1792 r. oraz poewangelicki kościół Matki Boskiej Częstochowskiej z 1780 r. Zachowała się tu zabudowa letniskowa i mieszkalna wsi, a najstarsze domy pochodzą z XIX w. Do najpiękniejszych miejsc należy kompleks stawów rybnych zakładanych przez cieplickich cystersów od XV do XVII w., znajdujący się na granicy Podgórzyna i Cieplic. Przesieka jest luźno zabudowaną wsią letniskową, która stała się popularna już w XIX w. Zabudowa Przesieki rozsiana jest na stokach góry Złoty Widok (610 m n.p.m.) wzdłuż pnącej się serpentynami drogi. Zachowało się tu wiele starych i pięknych zabytkowych pensjonatów. Największą atrakcją Przesieki jest 10-metrowy próg skalny wodospadu Podgórnej.

Stawy Podgórzyńskie

Wodospad Podgórnej

Sosnówka ma podobne położenie do Podgórzyna. Największą jej atrakcją jest znajdująca się pod szczytem Grabowca barokowa kaplica św. Anny przy Źródle Miłości. W centrum znajdują się dwa zabytkowe barokowe kościoły: katolicki i ewangelicki. Atmosferę wsi tworzy zabytkowa zabudowa. Sztuczny zbiornik Sosnówka, rezerwuar wody pitnej dla Jeleniej Góry, dodatkowo urozmaica krajobraz wsi, choć jest niedostępny rekreacyjnie.

Zachełmie to najbardziej kameralna miejscowość letniskowa, położona na wysokości 500 m n.p.m.; poprzez Przesiecką Górę sąsiaduje z Przesieką. Przyciąga ciszą i luźną zabudową porozrzucaną na stokach wzniesień Pogórza Karkonoskiego.

Kaplica św. Anny

Borowice to wioska w Dolinie Pięciu Potoków na wysokości około 650 m n.p.m. Zajmuje śródgórską kotlinkę na granicy pogórza i Karkonoszy. W luźnej zabudowie wsi, rozłożonej wśród łąk i otoczonej lasami, zachowały się tradycyjne drewniane domy sudeckie, tak zwane boudy – charakterystyczny element krajobrazu dawnych wsi.

Willa Hauptmanna w Jagniątkowie

Należący do Jeleniej Góry Jagniątków i znajdujące się obecnie w granicach Piechowic Michałowice to dawne wsie letniskowe. W Jagniątkowie znajduje się wybudowana w 1901 r. willa Wiesenstein (Łąkowy Kamień) należąca do Gerharta Hauptmanna, obecnie muzeum pisarza i noblisty. Michałowice słyną ze wspaniałego widoku w kierunku Śnieżnych Kotłów. Atrakcją drogi dojazdowej do Michałowic od strony Piechowic jest tunel wykuty w granitowej skale.

To się przyda

Informacja Turystyczna Szklarska Poręba, ul. Jedności Narodowej 1a, tel. 75 754 77 40, www.szklarskaporeba.pl

Informacja Turystyczna, Referat Promocji Miasta Karpacz, ul. Konstytucji 3 Maja 25, tel. 75 761 86 05, www.karpacz.pl

Centrum Informacji Turystycznej, Urząd Miejski w Kowarach Kowary, ul. 1 Maja 1a, tel. 75 643 92 29

Towarzystwo Miłośników Sań Rogatych Podgórze 55, tel. 75 752 84 58, sanierogate.kowary.pl

Muzeum Miejskie „Dom Gerharta Hauptmanna” Jelenia Góra-Jagniątków, ul. Michałowicka 32, tel. 75 755 32 86, www.muzeum-dgh.pl

Pogórze i Góry Kaczawskie

Pogórze i Góry Kaczawskie nazywane są Krainą Wygasłych Wulkanów. Przed kilkunastoma milionami lat były jeszcze terenem wzmożonej aktywności wulkanicznej, co pozostawiło ślad w postaci rzeźby terenu i rodzaju budujących je skał. Najbardziej charakterystyczne są stożki wulkaniczne, bazaltowe róże i porfirowe organy, które dzisiaj są celem wycieczek turystycznych. Do skarbów regionu należą kamienie półszlachetne, w tym agaty. Jednym z niezwykłych miejsc jest Ostrzyca (501 m n.p.m.), najwyższy szczyt Pogórza Kaczawskiego, nazywana z powodu swojego kształtu „śląską Fudżi-jamą”. Była w okresie trzeciorzędu jednym z ostatnich aktywnych wulkanów na tych terenach. Sam szczyt zbudowany jest z litej skały bazaltowej. Stożek z bazaltowym gołoborzem na południowych stokach i stanowiskami roślinności naskalnej objęto ochroną rezerwatową, a wierzchołek jest najlepszym punktem widokowym na Pogórzu Kaczawskim.

Zamek Grodziec

Pogórze Kaczawskie zajmuje 770 km2 i dzieli się na dwie mniejsze jednostki: Pogórze Złotoryjskie i Chełmy. Osią Pogórza Kaczawskiego jest Kaczawa, zachodnią granicę stanowi Bóbr, a wschodnią – Nysa Szalona. Na południu pogórze graniczy z Górami Kaczawskimi. Znaczny obszar Pogórza Złotoryjskiego obejmuje Park Krajobrazowy Chełmy. Zajmuje on silnie wypiętrzony fragment pogórza bezpośrednio sąsiadujący z Niziną Śląską. Góry Kaczawskie pokrywające dwukrotnie mniejszą powierzchnię oddzielone są od Pogórza obniżeniem terenu rozciągniętym na linii Bolków–Świerzawa–Wleń. Swój znaczny udział w kształtowaniu pejzażu ma Kaczawa. Zachodnią i południową granicę gór wyznacza Bóbr. Góry Kaczawskie nie należą do wysokich, a ich średnia wysokość waha się w granicach 500–600 m n.p.m. Najsilniej wypiętrzone jest pasmo sąsiadujące od południa z doliną Bobru, tak zwany Grzbiet Południowy. Tutaj wznoszą się Skopiec (724 m n.p.m.) i Baraniec (720 m n.p.m.), najwyższe szczyty tego wulkanicznego łańcucha. Jego przedłużeniem w kierunku wschodnim są Góry Ołowiane ze źródłami Kaczawy pod szczytem Turzca (684 m n.p.m.). Nieco wyżej dostrzeżemy szczyty Grzbietu Północnego, ponad którymi dominuje Okole (714 m n.p.m.). W najbardziej urozmaiconym i najwyższym regionie Gór Kaczawskich leżą wsie agroturystyczne: Wojcieszów, Chrośnica, Dziwiszów, Podgórki i Komarno. W Dziwiszowie na stokach Łysej Góry (707 m n.p.m.) znajduje się mikrostacja narciarska z sześcioma wyciągami. W Komarnie na stokach Skopca leży znany ośrodek jazdy konnej; roztaczają się stamtąd wspaniałe widoki na otaczające Kotlinę Jeleniogórską góry.

Park Krajobrazowy Chełmy

Obejmuje swym zasięgiem silnie wypiętrzony południowo-wschodni fragment Pogórza Kaczawskiego sąsiadujący z Niziną Śląską. Próg pogórza odznacza się 150-metrową różnicą wysokości, a najwyższe z zewnętrznych wzgórz osiągają wysokość 350–450 m n.p.m. Ze względu na ukształtowanie terenu, utrudniające uprawę roli, znaczną jego powierzchnię pokrywają lasy. Do największych atrakcji parku należą skalne wąwozy, rozpadliny tektoniczne, w które wdarła się woda licznych potoków, one zaś ostatecznie wyrzeźbiły krajobraz. Wąwozy Myśliborski, Siedmica, Lipa i Nad Groblą obejmują rezerwaty przyrody. Najciekawszy i najdłuższy jest Wąwóz Myśliborski we wsi Myślibórz niedaleko Jawora. To 3-kilometrowy jar o skalistych ścianach wyżłobiony pomiędzy wzniesieniami Wysokiej i Tarnowy. W dolinie porośniętej naturalnym lasem liściastym stwierdzono jedyne w Sudetach stanowisko języcznika zwyczajnego (gatunek paproci). W Myśliborzu znajduje się również odsłonięcie skał bazaltowych w postaci regularnych słupków. Do obydwu tych miejsc można dojść okrężną ścieżką przyrodniczą oznaczoną kolorem zielonym, która zaczyna się i kończy w Myśliborzu. Przy północnej granicy parku leży Leszczyna – wieś, gdzie znajduje się skansen dawnego hutnictwa. Są tu dwa bliźniacze piece do wypalania wapna z XIX w., które mogły wcześniej służyć do prażenia skał zawierających związki miedzi. Znajdują się one na terenach XIX-wiecznej kopalni miedzi Ciche Szczęście. Odbywają się tutaj co roku Dymarki Kaczawskie – impreza plenerowa, na której zobaczyć można dawne metody wytopu miedzi.

Szlak prehistorii ➜ Głównym szlakiem turystycznym regionu jest 85-kilometrowy pieszy Szlak Wygasłych Wulkanów ze Złotoryi do Legnickiego Pola. Meandruje po terytorium całego Pogórza Kaczawskiego, przecinając wszystkie najciekawsze miejsca, które budową geologiczną przypominają o wulkanicznej przeszłości regionu.

Dolina Bobru

To malownicza dolina, która od Jeleniej Góry w dół rzeki stanowi granicę pomiędzy Pogórzem Izerskim a Pogórzem Kaczawskim i Górami Kaczawskimi. Na tym malowniczym odcinku tworzącym kilka przełomów w miejscach pokonywania pasm wzgórz jej koryto przegradzają zapory w Pilchowicach, Wrzeszczynie i Siedlęcinie. W miejscach tych leżą malownicze jeziora zaporowe, które przyciągnęły jeszcze więcej turystów. Wsie w ich okolicy stały się celem weekendowych wypadów mieszkańców Dolnego Śląska. W dolinie leży także niewielki Wleń, kameralne miasto z zachowanym zespołem architektonicznym z XIX w. i nielicznymi budynkami z wcześniejszych wieków. Do najbardziej malowniczych zakątków miasta należy Rynek otoczony eklektyczną zabudową z ratuszem z 1. połowy XIX w. i fontanną z rzeźbą gołębiarki. W mieście są dwa cenne kościoły: św. Mikołaja o XIII-wiecznym rodowodzie, przebudowany w duchu neogotyku w 2. połowie XIX w., oraz św. Jadwigi z 1. połowy XVII w. Na Górze Zamkowej ponad miastem znajdują się ruiny zamku książąt świdnickich z zachowanymi murami i basztą z XIII w. Na lewym brzegu Bobru znajduje się XVIII-wieczny, barokowy pałac książęcy. Od Jeleniej Góry do Lwówka Śląskiego dolinę Bobru i otaczające ją wzgórza obejmuje Park Krajobrazowy Doliny Bobru.

Złotoryja

To piękne miasto leżące w środkowej części Pogórza Kaczawskiego na skalistym wzniesieniu ponad doliną Kaczawy. Najcenniejszym zabytkiem miasta jest kościół Narodzenia NMP. Część kamiennych ścian pamięta prawdopodobnie czasy uzyskania praw miejskich w 1211 r., potwierdzonego najstarszymi w Polsce dokumentami lokacyjnymi wystawionymi przez księcia Henryka Brodatego. W kościele zachowały się: XIII-wieczne prezbiterium, transept, portale oraz korpus z przełomu XIII i XIV w. W 67-metrowej wieży wschodniej z przełomu XV i XVI w. można zobaczyć rekonstrukcję pulpitu biblioteki łańcuchowej z XVI w. oraz mechanizm zegarowy z początku XX w. Z galerii widokowej doskonale widać miasto i jego malowniczą okolicę. W pełnej krasie prezentuje się stąd centrum Złotoryi z zachowanym zespołem miejskiej zabudowy, który tworzą kamienice z XVI–XIX w. W centrum podłużnego Rynku znajduje się neorenesansowy ratusz, który w połowie XIX w. zastąpił wcześniejszą siedzibę władz miasta. Z dawnego otoczenia ratusza przetrwała renesansowa fontanna Delfina z 1604 r. Zachował się również 700-metrowej długości fragment murów miejskich oraz Baszta Kowalska z XIV w. W Złotoryi można podziwiać jeszcze dwa cenne kościoły: św. Jadwigi i św. Mikołaja. Ten drugi był niegdyś kościołem górniczym. Z pierwotnej budowli zachowały się dwa piękne gotyckie portale i zespół epitafiów z XVI–XIX w.

Baszta Kowalska w Złotoryi

Stare Miasto z wieży kościoła

Jedną z największych atrakcji miasta są Muzeum Złota oraz sztolnia kopalni złota Aurelia. Muzeum mieści się w zabytkowej, XVII-wiecznej kamienicy przylegającej do zachowanych fragmentów murów miejskich. Udostępniona do zwiedzania 100-metrowa sztolnia znajduje się pod Górą św. Mikołaja na obrzeżach miasta. Tradycje górnictwa złota kultywuje Polskie Bractwo Kopaczy Złota oraz organizowane przez nie Międzynarodowe Mistrzostwa Polski w Płukaniu Złota; dwukrotnie już odbywały się tu także mistrzostwa świata. Oprócz złota w okolicach Złotoryi górnicy wydobywali od średniowiecza także rudy miedzi. Złoża te eksploatowano jeszcze w latach 50. XX w. w kopalniach Lena, Nowy Kościół i Konrad. W mieście wciąż wykorzystuje się złoża bazaltu. Rejon czynnego jeszcze kamieniołomu obejmuje bazaltowe wzgórze Wilcza Góra, zwane też Wilkołakiem (373 m n.p.m.). Znaczny obszar jego najwyższej części objęto już na szczęście rezerwatem. Tutaj na jednej ze ścian nieczynnego już wyrobiska znajduje się róża bazaltowa, czyli promieniście rozbiegające się z jednego punktu bazaltowe słupki. Utworzyła ją zastygła w otworze wylotowym wulkanu magma.

Lwówek Śląski

To miasto nad Bobrem na granicy Pogórza Kaczawskiego i Izerskiego niegdyś było ośrodkiem wydobycia złota i tkactwa. Zachowały się tu średniowieczne mury obronne z licznymi basztami i dwiema wieżami bram: Lubańską i Bolesławiecką. W rynku (obecnie pl. Wolności) wznosi się ratusz z 1. połowy XVI w. z dobudowanymi na początku XX w. handlowymi podcieniami. Wewnątrz można podziwiać sklepienia sieciowe oraz wmurowane epitafia z klasztoru Franciszkanów (wśród nich płyta nagrobna księcia Henryka Jaworskiego i jego żony z 1350 r.). Na rynku stoją ławy chlebowe i obuwnicze z 1494 r. Kościół Wniebowzięcia NMP pochodzi z przełomu XV i XVI w., a jego cenny, bogato zdobiony kamienny portal z XIII w. W granicach miasta znajdują się dwa parki skalne Lwóweckie i Panieńskie Skały objęte rezerwatem.

Świerzawa

Leży w południowej części Pogórza Kaczawskiego, w dolinie Kaczawy. Szczyci się interesującymi zabytkami. Najcenniejszy jest XIII-wieczny romański kościół cmentarny św. św. Jana Chrzciciela i Katarzyny Aleksandryjskiej z pozostałościami malowideł romańskich odkrytych w prezbiterium, freskami z XIV w. i wyposażeniem z różnych okresów. W centrum w pobliżu rynku (obecnie pl. Wolności) wznoszą się dwa inne kościoły: Wniebowzięcia NMP z XIV w. i dawny ewangelicki św. Józefa z XIX w. W zespole zabudowy dostrzeżemy zabytkowe kamieniczki oraz ratusz z początku XIX w. Ciekawymi zabytkami miasta są dwa mosty z XIV i XVIII w. W sąsiedztwie Świerzawy w położonej na północ wsi Sędziszowa w wyrobisku kamieniołomu u podnóża wzgórza Wielisławka (369 m n.p.m.) nad Kaczawą zobaczyć można odsłonięcie porfirów kwarcowych o strukturze słupowej. Ściana skalna kamieniołomu przypomina gigantyczne organy. Nic dziwnego, że miejsce to nazwano Organami Wielisławskimi.

Organy Wielisławskie

Bolków

To zabytkowe miasto nad Nysą Szaloną na sudeckim rozdrożu pomiędzy Górami Kaczawskimi, Rudawami Janowickimi i Górami Wałbrzyskimi. Jest doskonałym punktem wypadowym na wycieczki po Sudetach. Należy do najcenniejszych zachowanych zespołów architektonicznych Dolnego Śląska. Historyczne centrum otaczają fragmenty murów z zachowanymi basztami. Pośród zabudowy znaleźć można liczne zabytkowe kamienice z XVIII i XIX w. oraz ratusz z XVI w. Do najcenniejszych zabytków należy gotycki kościół św. Jadwigi. Ponad miastem dominuje kamienny zamek Piastów świdnicko-jaworskich z końca XIII w., gdzie w ciągu roku odbywają się liczne imprezy, w tym turnieje rycerskie. Trzy kilometry na północny wschód od Bolkowa na zalesionym wzgórzu znajdują się ruiny zamku Świny z zachowanymi elementami okien gotyckich, portali, sztukaterii i sgraffita.

To się przyda

Centrum Informacji Turystycznej Złotoryja, ul. Basztowa 15, tel. 76 878 18 73

Kopalnia złota Aurelia informacje i zwiedzanie: Złotoryjski Ośrodek Kultury i Rekreacji, Złotoryja, pl. Reymonta 5, tel. 76 878 33 74, www.zokir.pl

Muzeum Złota Złotoryja, ul. Zaułek 2, tel. 76 878 29 85

Złotoryjskie Towarzystwo Tradycji Górniczych Złotoryja, al. Miła 1, tel. 76 878 39 66, dymarkikaczawskie.pl

Warto odwiedzić

Legnica to duże miasto nad Kaczawą na południowym krańcu polskiego zagłębia miedziowego. W południowo-zachodniej części miasta znajduje się duża huta miedzi. Miasto zostało dotkliwie zniszczone podczas II wojny światowej, lecz zabytkowe centrum częściowo odbudowano. Wznosi się tu zamek Piastów legnickich ufundowany przez Henryka Brodatego z zachowanymi reliktami romańskiego pałacu i kaplicy św. św. Benedykta i Wawrzyńca, wieżami św. Piotra i św. Jadwigi oraz renesansową bramą wjazdową. Wokół historycznego centrum dostrzeżemy pozostałości murów miejskich z Bramą Głogowską i wieżą Bramy Chojnowskiej. Serce miasta stanowi prostokątny Rynek. Otacza go częściowo zabytkowa zabudowa. Środek placu zajmują dwa kompleksy zabytkowych budynków: południowy z barokowym ratuszem z 1. połowy XVIII w., neoklasycystycznym teatrem im. Heleny Modrzejewskiej oraz renesansowymi kramami śledziowymi, i północny z renesansową, pokrytą bogatą dekoracją sgraffito kamienicą Pod Przepiórczym Koszem. W sąsiedztwie północno-zachodniego narożnika Rynku wznosi się barokowy zespół czworoboku dawnej Akademii Rycerskiej, po południowej jego stronie zaś monumentalna legnicka katedra św. św. Piotra i Pawła z XIV w., przebudowana w XIX w. w stylu neogotyckim. Najcenniejszym elementem wyposażenia jest gotycki poliptyk z XV w. Przy katedrze wznosi się neorenesansowy nowy ratusz. Obszerny plac przylegający do obu budynków to początek ulicy NMP, miejskiego deptaku, którego perspektywę od wschodu zamyka gotycka bryła kościoła NMP (od 1524 r. ewangelickiego). W północnej, najstarszej części miasta wznosi się późnobarokowy pojezuicki kościół św. Jana z kaplicą Piastów. Na południe od historycznego centrum zachowały się ciągi eklektycznych i secesyjnych kamienic z przełomu XIX i XX w. i rozległy park miejski, w którym znajduje się pomnik Lwa z 1872 r. upamiętniający mieszkańców poległych podczas wojny francusko-pruskiej. W dzielnicy Zakaczawie na wschodnim brzegu rzeki częściowo zachowały się zespoły kamienic z początku XX w. oraz dwa neogotyckie kościoły, św. Jacka i Trójcy Świętej, a ponadto zabytkowy neobarokowy most, dawniej Cesarza Fryderyka, z początku XX w.

Legnickie Pole było miejscem przegranej bitwy wojsk polskich z Tatarami w 1241 r. i śmierci księcia małopolskiego, wielkopolskiego i śląskiego Henryka Pobożnego. XIV-wieczny kościół parafialny zamieniono na Muzeum Bitwy Legnickiej. Można tu również podziwiać rozległy zespół opactwa Benedyktynów wybudowany w latach 1727–1731 z jednym z najpiękniejszych w Polsce późnobarokowych kościołów. Warto zwrócić uwagę na cenne wyposażenie i dekoracje wnętrza.

Jawor. Najcenniejszym zabytkiem tego interesującego dolnośląskiego miasta jest wpisany na listę UNESCO Kościół Pokoju, największa drewniana budowla tego typu w Europie. Kościół o konstrukcji ryglowej wzniesiony w 1656 r., choć skromny z zewnątrz, zachwyca barokowym przepychem wnętrz. Wyposażenie i polichromie kościoła pochodzą z XVIII w. W obrębie dawnych murów miejskich strzela w niebo kamienny gotycki kościół św. Marcina z przełomu XV i XVI w. z barokowym wyposażeniem. Na wysokim brzegu Nysy Szalonej stoi gruntownie odrestaurowany gotycki zamek Piastów jaworskich. W samym sercu miasta leży Rynek otoczony zabytkowymi, częściowo podcieniowymi kamienicami z XVI i XVII w. Ozdobą placu jest ratusz z 1897 r. z gotycką wieżą i barokowym hełmem. W dawnym gotyckim pofranciszkańskim kościele mieści się Muzeum Regionalne.

Grodziec to niewielka wieś, w której zachował się duży zespół folwarku z XVIII–XIX w. wraz z pałacem. Nad zabudową wsi dominuje zalesione wulkaniczne wzgórze (389 m n.p.m.), na którego szczycie wznosi się rekonstrukcja średniowiecznego zamku zrealizowana na początku XX w. Malownicza rezydencja barona Willibalda von Dirksena w swych murach kryje pozostałości dawnej warowni. Na zamku odbywają się turnieje rycerskie i inne imprezy kulturalne; można tu także przenocować.

Rudawy Janowickie

Rudawski Park Krajobrazowy

Niemal cały obszar Rudaw Janowickich oraz leżące na północ od przełomowej doliny Bobru Góry Ołowiane (część Gór Kaczawskich) obejmuje Rudawski Park Krajobrazowy. Rudawy to niewysoki łańcuch górski łączący Karkonosze z Górami Kaczawskimi. Jego nazwa wywodzi się od złóż rud metali, które były tu eksploatowane przez ponad siedemset lat. Niewielki łańcuch górski tworzą bardzo różne grupy skał. Zachodnia jego część, jak również w pewnej mierze grzbiet Rudaw Janowickich, zbudowana jest ze skał granitowych. W tej części łańcucha górski pejzaż urozmaicają liczne skałki i grupy skał. Wschodnią część gór tworzą karbońskie skały osadowe. Środkowa część łańcucha jest najbardziej zróżnicowana pod względem geologicznym, ponieważ składa się z przebiegających południkowo pasów skał metamorficznych: łupków łyszczykowych, hornfelsów, gnejsów, amfibolitów, dolomitów oraz wulkanitów: zieleńców, metabazaltów i keratofirów. Właśnie w środkowej części znajdują się czynne obecnie kamieniołomy dolomitów i amfibolitów.

Widok ze szczytu Sokolika

Skalnik (945 m n.p.m.), najwyższy szczyt Rudaw Janowickich, zbudowany jest z granitu karkonoskiego, natomiast Bielec (871 m n.p.m.), szczyt położony na północ, budują dolomity. Tu też zobaczymy kamieniołom. Oddaloną na wschód Wielką Kopę (871 m n.p.m.) tworzą skały łupkowe i amfibolity. Niewątpliwie najbardziej atrakcyjną krajobrazowo częścią jest obszar zbudowany z granitów karkonoskich. Na tym terenie występuje nagromadzenie różnej wielkości skał o fantazyjnych kształtach. W wielu miejscach grupy skał tworzą na znacznym obszarze skalne labirynty. Najwięcej rozmaitych form skalnych zobaczymy na Krzyżnej Górze i Sokoliku w Górach Sokolich oraz w rejonie doliny Janówki na południe od Janowic Wielkich (Janowickie Garby, Janowicki Grzbiet, Głaziska Janowickie). Górniczą przeszłość tych ziem przypominają liczne sztolnie i wyrobiska kopalni.

Janowice Wielkie

To malowniczo położona wieś nad przełomowym odcinkiem rzeki Bóbr w północnej części Rudawskiego Parku Krajobrazowego. Osada powstała w średniowieczu w rejonie wydobywczym rud miedzi. Turystyka rozwinęła się tu w XIX w. dzięki linii kolejowej do Jeleniej Góry. Najciekawszym zabytkiem wsi jest dawna siedziba jej właścicieli, obecnie dom opieki społecznej. Obecny wygląd nadały budowli barokowa przebudowa w 1775 r. i rozbudowa w 1910 r. Do ciekawostek Janowic Wielkich zalicza się 600-metrową reprezentacyjną aleję wysadzaną jarzębami szwedzkimi, prowadzącą do stacji kolejowej. Brzegi doliny Bobru spina we wsi kamienny most kolejowy z XIX w., zabytek techniki kolejowej. Wieś jest dużym lokalnym węzłem szlaków pieszych i rowerowych w kierunku ruin zamku Bolczów i otaczającego go parku skalnego oraz zespołu Starościńskich Skał.

Brama zamku Bolczów

Karpniki

Niewielka wieś u podnóża Gór Sokolich w połowie XIX w. należała do kompleksu parku krajobrazowego króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, który obejmował wschodnią część Kotliny Jeleniogórskiej. W Karpnikach zachowało się jeszcze kilka elementów dawnego ukształtowania architektonicznego krajobrazu: pałacyk myśliwski (obecnie hotel), kościół parafialny i stawy. Z leżącej powyżej wsi Przełęczy Karpnickiej wychodzą szlaki na skaliste grzędy Gór Sokolich – Krzyżną Górę i Sokolik. Skały na szczytach obu gór to dzisiaj jeden z najpopularniejszych na Dolnym Śląsku rejonów wspinaczkowych. Krzyżna Góra i Sokolik obfitują we wspaniałe punkty widokowe. Ze szczytu Krzyżnej Góry roztacza się panorama Kotliny Jeleniogórskiej i Karkonoszy. Z platformy widokowej na szczycie Sokolika pięknie prezentują się dolina Bobru i Góry Kaczawskie. Głównym węzłem turystycznym jest schronisko Szwajcarka, wybudowane w 1. połowie XIX w.

Zabytkowy dom w Karpnikach

To się przyda

Informacja Turystyczna Janowice Wielkie, ul. Kolejowa 2, tel. 75 751 51 24

Warto odwiedzić

Wieściszowice leżą u wschodnich podnóży Rudaw Janowickich. Na terenie tej wsi w wyrobiskach kopalń surowców mineralnych znajdują się barwne jeziorka: Purpurowe i Błękitne oraz Zielony Stawek, które swe nazwy zawdzięczają składowi chemicznemu skał.

Miedzianka to wieś w północnej części Rudaw Janowickich w sąsiedztwie doliny Bobru, dawniej bogate, górnicze miasto, rozwijające się dzięki kopalniom metali kolorowych. W latach 1945–1954 zdewastowano je pracami wydobywczymi radzieckiej kopalni rud uranu i ostatecznie zniszczone wysiedlono na przełomie lat 60. i 70. XX w. Zachował się tu ciekawy kościół św. Jana Chrzciciela z XIX w.

Kotlina Jeleniogórska

Śródgórskie rozległe obniżenie otoczone pasmami Sudetów Zachodnich. Północną częścią u podnóża Gór Kaczawskich płynie Bóbr, do którego uchodzą przepływające przez kotlinę rzeki: Podgórna i Łomnica. Kotlina zbudowana z formacji skalnych tworzących również otaczające ją góry ma urozmaiconą rzeźbę terenu, na którą składają się obniżenia poprzecinane pasmami niewysokich wzgórz. Najbardziej charakterystyczne w krajobrazie kotliny są pasma Wzgórz Łomnickich i Karpnickich osiągających wysokość 450–500 m n.p.m. Do najciekawszych należą góry: Grodna (506 m n.p.m.) z ruinami zamku księcia Henryka oraz Witosza (483 m n.p.m.) z granitowymi wychodniami i punktem widokowym na szczycie.

Jelenia Góra

Miasto założył Bolesław Krzywousty w XII w., co upamiętnia łacińska inskrypcja na barokowym ratuszu wybudowanym na miejscu starszego w 1. połowie XVIII w. Ratusz zajmuje środek dawnego rynku (obecnie pl. Ratuszowego) otoczonego zespołem kamienic podcieniowych z XVIII w. Od frontu ratusza stoi fontanna z XVIII w. z wyobrażeniem Neptuna, a na tyłach wagon tramwajowy, który przypomina o dawnej sieci tramwajowej w mieście. Za pierzeją kamienic na tyłach ratusza wznosi się kościół farny św. św. Erazma i Pankracego z XVI w. z zachowanymi gotyckimi elementami architektonicznymi, takimi jak maswerki, portale i kaplice. Plac Ratuszowy przecina ulicę 1 Maja, główny deptak historycznego centrum miasta.

Rynek w Jeleniej Górze

Dawne schronisko Perła Zachodu

Kamieniczki przy jeleniegórskim rynku

Niedaleko rynku wznosi się kaplica św. Anny zbudowana w XVI w., z cylindryczną wieżą pełniącą dawniej funkcję baszty, przy Bramie Wojanowskiej. Obok wznosi się malownicza, XVIII-wieczna kamieniczka, mieszcząca hotel, a nieopodal stoi mała figurka jelonka, symbol miasta i ulubieniec dzieci. Ulicę 1 Maja otacza zespół reprezentacyjnych eklektycznych kamienic z przełomu XIX i XX w. Przy ulicy wznosi się także zespół kościoła łaski, największej z sześciu świątyń wzniesionych w 1. połowie XVIII w. przez ewangelików na Śląsku (obecnie kościół garnizonowy Krzyża Świętego). Zachowały się w nim oryginalne polichromie, zdobienia i wyposażenie wnętrza. Wokół kościoła znajduje się zespół kaplic i rzeźb. Warto zwiedzić Muzeum Karkonoskie (www.muzeumkarkonoskie.pl), w którego zbiorach znajduje się największa kolekcja zabytkowych kryształów w Polsce. Rekreacyjnym zapleczem miasta są otaczające je wzniesienia Wzgórz Łomnickich i Dziwiszowskich. Do najczęściej odwiedzanych miejsc należy przełom Bobru leżący w południowej części Parku Krajobrazowego Doliny Bobru. Dolina zaczyna się u stóp Wzgórza Krzywoustego, gdzie wznosi się wieża widokowa, z której można podziwiać panoramę Jeleniej Góry na tle Karkonoszy. Przełomowym odcinkiem rzeki, nazywanym Borowym Jarem, prowadzi brukowany trakt spacerowy, którym można dojść do leżącej po północnej stronie wsi Siedlęcin. Po drodze znajduje się schronisko Perła Zachodu (www.perlazachodu.eu) położone malowniczo na półce skalnej nad zaporowym Jeziorem Modrym.

Cieplice Śląskie-Zdrój

Historię Jeleniej Góry i Cieplic łączy postać Bolesława Krzywoustego. Książę Bolesław Kędzierzawy, syn Krzywoustego, jak głosi legenda, odkrył gorące źródła w Cieplicach podczas polowania nad Kamienną. Pierwsze fakty historyczne dotyczące Cieplic (niem. Warmbrunn) odnotowano w 1281 r. W 1288 r. joannici, którzy otrzymali prawo do użytkowania źródeł, rozpoczęli działalność leczniczą, budując pierwsze łazienki. Od lat 80. XIV w. aż do 1945 r. Cieplice były własnością rodu Schaffgotschów. Na przełomie XIV i XV w. nowy właściciel sprowadził do Cieplic cystersów, którzy rozpoczęli użytkowanie jednego z dwóch znanych wówczas źródeł. Zespół barokowego czworobocznego klasztoru Cystersów z wirydarzem z 2. połowy XVII w. oraz kościół św. Jana Chrzciciela z 1714 r. to najcenniejsze zabytki Cieplic. Obok znajduje się Długi Dom z XVII w., który pełni dziś funkcję plebanii. Na pograniczu Cieplic i Podgórzyna znajduje się wspomniany już wcześniej kompleks dawnych cysterskich stawów rybnych. W centrum Cieplic przy placu Piastowskim wznosi się zbudowany latach 1784–1788 potężny barokowy pałac. Park przypałacowy, wielokrotnie modernizowany, stanowi dzisiaj serce parku Zdrojowego. Nieopodal pałacu wznosi się kościół ewangelicki Zbawiciela z 2. połowy XVIII w. z oryginalnym barokowo-klasycystycznym wyposażeniem.

Plac Piastowski

Park Zdrojowy

Źródła termalne z Cieplic po analizie naukowej zostały opisane w 1569 r. Występujące w Cieplicach zdroje to wody cieplicowe siarczanowo-wodorowęglanowo-sodowe, fluorkowe i krzemowe, o temperaturze do 70°C. Ujęcia wody wykorzystują zakłady przyrodolecznicze uzdrowiska. Jest tu również ogólnodostępne, ocembrowane, ozdobione figurką nimfy źródełko w pobliżu klasztoru przy deptaku. Woda mineralna z Cieplic pomaga w niektórych kamicach nerkowych, zwiększa mineralizację kości, działa antybakteryjne, zapobiega próchnicy zębów. Wykorzystuje się ją w leczeniu chorób narządów ruchu i układu moczowego, reumatycznych, a także schorzeń wieku dziecięcego (narządów ruchu i układu krążenia). Wody cieplickie są także skuteczne w leczeniu problemów okulistycznych. Leczenie uzdrowiskowe prowadzi Uzdrowisko Cieplice. Obszerny park Zdrojowy z pięknym starodrzewem urozmaicają rabaty i fontanny. Pośród drzew znajduje się muszla koncertowa i pawilon zdrojowy wzniesiony pod koniec XVIII w. i powiększony w 1833 r. o Teatr Zdrojowy. Przedłużeniem parku Zdrojowego jest park Norweski zaprojektowany w 1906 r. Znajduje się tu Pawilon Norweski nawiązujący do tamtejszej architektury, której oryginalnym przykładem jest świątynia z Wang w niedalekim Karpaczu. W drewnianym pawilonie mieści się Muzeum Przyrodnicze z ciekawą ekspozycją ornitologiczną.

Dolina Pałaców i Ogrodów

Wsie na terenie Kotliny Jeleniogórskiej stały się w 1. połowie XIX w. częścią rozległego parku krajobrazowego, w skład którego wchodziły okoliczne posiadłości rodziny króla Prus i osobistości związanych z dworem. O XIX-wiecznej koncepcji zagospodarowania terenu przypomina obecnie Dolina Pałaców i Ogrodów (www.dolinapalacow.pl). Na wycieczki po Dolinie Pałaców i Ogrodów w kotlinie zapraszają szlaki rowerowe wytyczone siecią asfaltowych i gruntowych dróg lokalnych.

Mysłakowice w samym sercu Kotliny Jeleniogórskiej w 1831 r. kupił król pruski Fryderyk Wilhelm III. Do przebudowy pałacu i aranżacji parku zaprosił Karla Friedricha Schinkela i Petera Josepha Lennego. Do zespołu królewskiej rezydencji włączono zaprojektowany przez Schinkela neogotycki kościół. Król zezwolił na osiedlenie się w Mysłakowicach protestantów z doliny Zillerthal w Alpach, którzy stworzyli tutaj sentymentalną wioskę składającą się z ponad sześćdziesięciu zagród tyrolskich. Przed pałacem w Mysłakowicach znajduje się pomnik Johanna Fleidla, pierwszego sołtysa tyrolskiej wsi w Kotlinie Jeleniogórskiej. Zachowały się też nieliczne drewniano-murowane domy. W jednym z nich mieści się dzisiaj restauracja i muzeum Dom Tyrolski (www.domtyrolski.com). Można tu zobaczyć ekspozycję etnograficzną związaną z tyrolskimi mieszkańcami wsi oraz zjeść tyrolskie przysmaki, na przykład zapiekankę gröstl czy kluski knödel.

Pałac królewski w Mysłakowicach

Mysłakowice z Karpnikami należącymi do Wilhelma von Hohenzollerna, brata Fryderyka Wilhelma III, łączyła Droga Królewska, a w samej wsi wznoszą się obecnie niedostępna dawna rezydencja oraz pałac myśliwski.

Bukowiec, własność hrabiego Friedricha Wilhelma von Redena, pruskiego ministra przemysłu, dzięki jego żonie Friedrike Karoline został przekształcony w wielki romantyczny park z polanami widokowymi, alejami do spacerów oraz licznymi budowlami, w tym świątyniami dumania i sztucznymi ruinami. W centrum wznoszą się: XIX-wieczny pałac, kościoły św. Jana Chrzciciela i św. Marcina oraz stara karczma sądowa.

Pałac w Wojanowie

W Wojanowie znajduje się zespół pałacowo-parkowy córki Fryderyka Wilhelma III Luizy. Głównym elementem kompleksu jest wspaniały renesansowy pałac poddany gruntownej modernizacji w 1. połowie XIX w. Zadbano o wyeksponowanie oryginalnych elementów architektonicznych pałacu, między innymi pięknego renesansowego portalu ze zdobionego kamienia. Wokół stworzono wspaniały park w stylu angielskim. W centrum wsi wznosi się gotycki kościół Wniebowzięcia NMP. W sąsiednim Bobrowie zobaczymy ruiny rezydencji pałacowej o korzeniach sięgających średniowiecza, przebudowanej w 1870 r. W Łomnicy nad Łomnicą warto zwiedzić XV-wieczny kościół Niepokalanego Poczęcia NMP, a nieco dalej przy granicy z Wojanowem nad Bobrem zespół złożony z dwóch pałaców (www.palac-lomnica.pl). Duży Pałac pochodzi z połowy XVIII w., a nieco dalej w parku stoi trochę mniejszy klasycystyczny pałac z 1800 r., nazywany Domem Wdowy. Obok znajduje się interesujący zespół przypałacowego folwarku mieszczący restaurację i minizoo. W Łomnicy przy granicy z Jelenią Górą znajduje się również lotnisko Aeroklubu Jeleniogórskiego, oferujące przeloty widokowe.

W Miłkowie u stóp Pogórza Karkonoszy znajdują się: XIV-wieczny kościół św. Jadwigi, przebudowany w XVI i XX w., ruiny ewangelickiego zboru, którego wieża dominuje nad okolicą, oraz pałac pochodzący pierwotnie z XVII w., lecz przebudowany po pożarze w XIX i XX w. w stylu nawiązującym do renesansu francuskiego (www.palac.spiz.pl).

Staniszów leżący u stóp Witoszy zaraz za rogatkami Jeleniej Góry to miejsce, gdzie zachowały się dwie rezydencje pałacowe oraz gotycki, przebudowany w XVIII w. kościół.

To się przyda

Jeleniogórskie Centrum Informacji Turystycznej i Kulturalnej „Książnica Karkonoska” Jelenia Góra, ul. Bankowa 27, tel. 75 767 69 25, i.jeleniagora.pl

Centrum Informacji Turystycznej i Kulturalnej Cieplice Śląskie-Zdrój, pl. Piastowski 36, tel. 75 755 88 45, www.cieplice.pl

Uzdrowisko Cieplice Cieplice Śląskie-Zdrój, pl. Piastowski 38, tel. 75 755 10 05, www.uzdrowisko-cieplice.pl

Teatr im. Cypriana Kamila Norwida Jelenia Góra, al. Wojska Polskiego 38, tel. 75 642 81 10, www.teatrnorwida.pl

Filharmonia Dolnośląska Jelenia Góra, ul. Piłsudskiego 60, tel. 75 753 81 80, www.fiharmonia.jgora.pl

Muzeum Karkonoskie Jelenia Góra, ul. Matejki 28, tel. 75 752 34 65, www.muzeumkarkonoskie.pl

Muzeum Przyrodnicze Jelenia Góra, ul. Cieplicka 11a, tel. 75 755 15 06, www.muzeum-cieplice.pl

Punkt Informacyjny Mysłakowice, ul. Daszyńskiego 29, tel. 75 643 92 42. Ogród Ducha Gór u Stóp Karkonoszy jest częścią inicjatywy lokalnej, a informacje znaleźć można w Internecie: www.duchgor.org

Pałac Łomnica

Trójgarb w Górach Wałbrzyskich

Podcienia Dwunastu Apostołów w Chełmsku Śląskim

Baseny w Dobromierzu

Budynki bramne w zamku Książ

Serce Sudetów

Sudety Środkowe odcinają od wschodniej i zachodniej grupy łańcuchów sudeckich głębokie obniżenia tektoniczne. Na zachodzie jest to Brama Lubawska z doliną górnego Bobru, na wschodzie – rów górnej Nysy z płynącą jego dnem Nysą Kłodzką.

Góry Kamienne

Góry Kamienne to jeden z głównych łańcuchów górskich wchodzących w skład wewnętrznej części Sudetów Środkowych. Jednym z grzbietów tego rozległego łańcucha gór, nazywanym często Świerkowym, biegnie granica polsko-czeska.

Zachodnie, krótsze ramię tworzą Góry Krucze, na wschodnie, o znacznie dłuższym przebiegu, składają się: Grzbiet Czarnego Lasu, Pasmo Lesistej i Góry Suche. Podobnie jak większość sudeckich masywów Góry Kamienne są zbudowane z wielu formacji skalnych, wśród których znajdują się permskie skały osadowe oraz magmowe.

Góry Krucze

To zachodnie pasmo Gór Kamiennych, silnie wypiętrzony wał górski ułożony nietypowo dla obszaru Sudetów na osi północ–południe. Zbudowany jest głównie z kompleksu permskich skał czerwonego spągowca złożonego ze skał osadowych oraz wulkanicznych. Północny ich kraniec znajduje się w granicach Kamiennej Góry, a południowy w rejonie wsi Uniemyśl i Okrzeszyn. Na znacznej długości pasmem tym przebiega granica pomiędzy Polską a Czechami. Najwyższym szczytem polskiej części łańcucha jest Szeroka (842 m n.p.m.). Najciekawsza pod względem krajobrazowym jest środkowa cześć obejmująca łańcuch w rejonie Lubawki, która pełni funkcję głównego węzła turystycznego.

Kamienna Góra

Rozciąga się nad Bobrem u północnego krańca Gór Kruczych. Wznosząca się nad miastem Kościelna Góra (513 m n.p.m.), na której stokach leży park Miejski, to najdalej na północ wysunięta kulminacja tego pasma Gór Kamiennych. W poprzednich wiekach miasto rozwijało się na szlaku handlowym ze Śląska do Czech jako ważny ośrodek włókiennictwa. Zachował się tu średniowieczny układ urbanistyczny. Rynek, obecnie plac Wolności, otoczony jest wielostylową zabudową z XVIII i XIX w. W jednej z kamieniczek mieści się Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego. Nad zabudową rynku dominuje wieża neobarokowego ratusza z początku XX w. Na zachód od placu Wolności znajduje się gotycki kościół św. św. Piotra i Pawła. W południowej części centrum na skraju parku Miejskiego na Górze Kościelnej wznosi się poewangelicki kościół Matki Bożej Różańcowej z 1. połowy XVIII w.; to jedna ze świątyń ewangelickich nazywanych kościołami łaski, które budowały społeczności ewangelickie na Dolnym Śląsku na mocy ugody altransztandzkiej. Na Górze Zamkowej dostrzeżemy ruiny renesansowego zamku. Na Bukowinie (654 m n.p.m.) znajduje się zabytkowy kompleks zabudowy zespołu szpitala Dolnośląskiego Centrum Rehabilitacji z początku XX w. Wzgórze Antonówka na północ od miasta kryje tajemnicze podziemne miasto w wyrobiskach kopalni, prawdopodobnie niemiecką fabrykę broni z czasów II wojny światowej.

Rynek w Kamiennej Górze

Lubawka

Miasto położone w Obniżeniu Śródsudeckim nad potokiem Czarnuszka niedaleko ujścia do Bobru w sąsiedztwie granicy polsko-czeskiej. Od wieków rozwijało się dzięki traktowi handlowemu, który łączył Śląsk i Czechy. Obecnie przebiega tędy ważna arteria komunikacyjna z Polski na południe Europy i szlak kolejowy. Najładniejszym zakątkiem miasta jest dawny rynek, obecnie plac Wolności, otoczony kamieniczkami z XVIII–XX w., w jednej pierzei podcieniowymi. Pośrodku wznosi się klasycystyczny ratusz, a w pobliżu kościół Wniebowzięcia NMP z XV w. przebudowany w XVII w. Na zachodnich stokach Świętej Góry ponad miastem rozsiane są zaniedbane kapliczki kalwarii. Miasto stanowi centrum sportowe i turystyczne Gór Kruczych. Najbardziej atrakcyjnym miejscem w sąsiedztwie miasta na terenie gór jest oddalona od niego na południe Krucza Dolina, głęboki, urozmaicony formami skalnymi wąwóz, chroniony rezerwatem Krucze Skały. Przez góry prowadzi malownicza droga przez Ulanowice i Przełęcz Ulanowicką do Chełmska Śląskiego; w Ulanowicach (obecnie część Lubawki) znajduje się zespół rezydencji opackiej z barokowymi zabudowaniami pałacu i kościoła Świętych Wspomożycieli. Na zachód od miasta leży Bukówka, sztuczne jezioro na Bobrze.

Domy podcieniowe Dwunastu Apostołów

Chełmsko Śląskie

To urokliwe miasteczko w dolinie Zadrny pomiędzy Górami Kruczymi a najbardziej na północ wysuniętą częścią Gór Stołowych od 1289 do 1810 r. stanowiło własność cystersów z niedalekiego Krzeszowa. Najcenniejszym obiektem w mieście jest zespół jedenastu, dawniej dwunastu, połączonych ze sobą niewielkich drewnianych domów podcieniowych, tak zwanych Dwunastu Apostołów, w których mieli swoje warsztaty sprowadzeni z Czech w 1707 r. tkacze. Przy drodze do Krzeszowa z drugiego podobnego zespołu nazywanego Siedmioma Braćmi, gdzie znajdowały się pracownie tkaczy adamaszku, zachował się tylko jeden budynek. W centrum miasta leży Rynek z częściowo zachowaną historyczną zabudową z pierzeją barokowych kamienic podcieniowych. Ponad Rynkiem na wzgórzu dominuje kościół Świętej Rodziny z XVII w. Na południe od miasta w paśmie Zaworów leży rezerwat Głazy Krasnoludków, obejmujący grzbietową partię pasma górskiego z wychodniami piaskowców ciosowych, tak zwane Gorzeszowskie Skałki, które w wyniku erozji uzyskały niezwykle interesujące formy: baszt, maczug i grzybów.

Głazy Krasnoludków

Krzeszów

Tę wieś nad Zadrną rozsławiło wspaniałe opactwo Cystersów, od 2004 r. Pomnik Historii. W 1242 r., cztery lata po śmierci swojego męża, księcia Henryka Brodatego, księżna Anna sprowadziła tu benedyktynów i ufundowała klasztor. Niespełna pół wieku później książę Bolko I odkupił klasztor i osadził w nim cystersów. Klasztor został skasowany w 1810 r. W latach 1924–1940 należał do benedyktynów z Pragi, a od 1946 r. do benedyktynek przeniesionych tutaj z klasztoru we Lwowie. Pocysterski zespół klasztorny jest jednym z najwspanialszych zabytków barokowej architektury sakralnej w Polsce. Jego centralny punkt stanowi barokowy wzniesiony w latach 1728–1735 kościół Wniebowzięcia NMP, sanktuarium Panny Marii Łaskawej. Wspaniała dwuwieżowa fasada z kamiennymi detalami i rzeźbami świętych daje przedsmak barokowego wnętrza. Rokokowy wystrój i wyposażenie pochodzi z najlepszych XVIII-wiecznych warsztatów Dolnego Śląska. Polichromie wykonał Jerzy Wilhelm Neunhertz. Przy kościele znajduje się mauzoleum Piastów świdnickich. Na terenie klasztoru stoi też drugi kościół, św. Józefa, z XVII w., pełniący dawniej funkcję parafii krzeszowskiej.

Organy w kościele Wniebowzięcia NMP

To się przyda

Centrum Informacji Turystycznej i Muzeum Tkactwa Kamienna Góra, pl. Wolności 11, tel. 75 744 22 75, www.kamiennagora.pl

Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej Krzeszów, pl. Jana Pawła II 1, tel. 75 742 32 79, www.opactwo.eu

Góry Suche

To najwyższe, najbardziej rozległe i zarazem zróżnicowane pasmo Gór Kamiennych, a także jeden z głównych łańcuchów wchodzących w skład wewnętrznej części Sudetów Środkowych. Grzbiet tworzy asymetryczny, wygięty ku północy łuk o długości około 35 km i szerokości do 8 km. Góry Suche są zbudowane głównie ze skał pochodzenia wulkanicznego: melafirów, porfirów, latytów i tufów, pozostałości po silnej aktywności wulkanicznej w okresie permu.

Panorama Sokołowska

W krajobrazie Gór Suchych dominują silnie wypiętrzone, stożkowe szczyty o wysokości względnej przekraczającej 300 m. Szczyty mają strome zbocza i niespokojną, poszarpaną linię grzbietową. Główny grzbiet Gór Suchych, Masyw Waligóry i Suchawy, najwyższy w całych Górach Kamiennych, zbudowany jest głównie z ryolitów i latytów kwarcowych. Równoległe do niego niższe pasmo Bukowca tworzą głównie melafiry. Obszar Gór Suchych obejmują częściowo granice Parku Krajobrazowego Sudetów Wałbrzyskich. Szczyt Kostrzyna (906 m n.p.m.), stożkowa kulminacja głównego grzbietu Gór Suchych, to najpiękniejszy punkt widokowy na Góry Suche i położone dalej na północ Góry Wałbrzyskie.

Sokołowsko

W tym malowniczo położonym uzdrowisku klimatycznym w 1855 r. powstał pierwszy na świecie specjalistyczny ośrodek leczenia gruźlicy. Do dzisiaj zachowały się piękne, choć bardzo zniszczone wille, do których przyjeżdżali pacjenci. Największy szpital sanatoryjny przypomina romantyczne ruiny zamku lub pałacu. Współczesnemu sanatorium brakuje splendoru dawnej placówki. Polską nazwę nadano miejscowości na pamiątkę profesora Alfreda Sokołowskiego, współpracownika założyciela sanatorium i kontynuatora prac związanych z rozwojem miejscowości na przełomie XIX i XX w. W młodości mieszkał tu Krzysztof Kieślowski. Jemu ma być poświęcone muzeum, którego otwarcie zaplanowano w podnoszonym z ruin najstarszym szpitalu przeciwgruźliczym. Na skraju parku Zdrojowego wznosi się cerkiew prawosławna św. Michała Archanioła, zbudowana w 1901 r. dla przybywających do uzdrowiska kuracjuszy wyznania prawosławnego. Turystycznie Sokołowsko jest ważnym punktem na mapie Gór Suchych. Stąd rozchodzą się szlaki w najpiękniejsze górskie zakątki. Położone na Przełęczy Trzech Dolin schronisko PTTK Andrzejówka to centrum turystyki pieszej, rowerowej i narciarskiej. Nowością turystyczną są trasy rowerowe Strefa MTB, wyznaczone w 2004 r. przez gminę Głuszyca. Zimą Andrzejówka tradycyjnie jest ośrodkiem narciarstwa alpejskiego i biegowego. Od wielu lat odbywa się tu Bieg Gwarków, znajdujący się w międzynarodowym kalendarzu narciarskich biegów masowych.

Drewniany dom w Sokołowsku

Schronisko Andrzejówka

Góry i Pogórze Wałbrzyskie

To kompleks sudeckich pasm łagodnie przechodzących między sobą, ale odcięty od Obniżenia Podsudeckiego wyraźnym, 150-metrowej wysokości progiem tektonicznym. Pogórze Wałbrzyskie to ciąg wzniesień o wysokości 350–490 m n.p.m. przebiegający od doliny Nysy Szalonej do doliny Bystrzycy. Najbardziej zróżnicowany krajobrazowo obszar w środkowej części masywu obejmuje Książański Park Krajobrazowy. Pomiędzy Pogórzem a Górami Wałbrzyskimi przebiega szerokie obniżenie, w którego środkowej części leżą północne osiedla Wałbrzycha. Ciągnące się przez Wałbrzych z zachodu na wschód pierwsze pasmo szczytów Gór Wałbrzyskich sięga 500–600 m n.p.m. Nieco dalej na południe kolejna grupa na terenie miasta piętrzy się wyżej, osiągając kulminacje na Wołowcu i Suchej (776 m n.p.m.). To jedna z trzech najwyższych grup Gór Wałbrzyskich. Na zachód od niej leżą wyższe: Masyw Chełmca (851 m n.p.m.), najwyższy w całym paśmie, oraz Masyw Trójgarbu (778 m n.p.m.). Pierwsza z tych grup leży na terenie Wałbrzycha i sąsiedniego Boguszowa-Gorców.

Ratusz w Wałbrzychu

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Góry Sowie

Góry Sowie to potężny masyw górski rozciągnięty na długości 25 km pomiędzy doliną Bystrzycy na zachodzie a Przełęczą Srebrną na wschodzie. Szerokość pasma w rejonie Wielkiej Sowy wynosi 13 km. Tworzą północnowschodnią krawędź Sudetów wyraźnie odciętą i wypiętrzoną niemal 400 m ponad Przedgórzem Sudeckim. Przebiegającą wzdłuż ich krawędzi granicę między tymi dwoma regionami geolodzy nazywają Sudeckim Uskokiem Brzeżnym. Góry Sowie tworzą zwarty masyw o wyrównanej wierzchowinie. Południowe stoki Gór Sowich są znacznie łatwiejsze i łagodniejsze od północnych, co ma związek z położeniem względem uskoku sudeckiego. Najpopularniejszym celem wycieczek w Górach Sowich jest Wielka Sowa, najwyższy szczyt, który jako jedyny osiąga wysokość powyżej 1000 m n.p.m. Druga co do wysokości grupa szczytów w Górach Sowich z Kalenicą (964 m n.p.m.) i Słoneczną (950 m n.p.m.) leży na południowy wschód od Wielkiej Sowy. Masyw gór zbudowany jest ze starych skał: gnejsów i granitognejsów, ale nie są to – jak powszechnie uważano – skały z najstarszych okresów w dziejach naszej planety. W wielu miejscach spotyka się ostańce i wychodnie skał gnejsowych, tworzące malownicze grupy skalne. Do charakterystycznych wychodni gnejsowych należą: Niedźwiedzia Skała, Słoneczne Skałki, Lisie Skały i Żmij. Najcenniejsze fragmenty dotkniętych w latach 80. XX w. klęską ekologiczną lasów Gór Sowich obejmują rezerwaty. Należy do nich Bukowa Kalenica w podszczytowych partiach Kalenicy i Słonecznej, gdzie ochronie podlega najwyżej w Górach Sowich położony las bukowy o charakterze naturalnym. Większą część łańcucha obejmują granice Parku Krajobrazowego Gór Sowich. Cały obszar gór oplatają gęsto szlaki piesze, rowerowe i narciarskie.

Zamek Grodno

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Wokół Kotliny Kłodzkiej

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Podsudeckie miasta

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Wrocław

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Perły Opolszczyzny

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Kominy, szyby i zabytki, czyli śląskie atrakcje

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Kraków i okolice

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Między Niziną Nadwiślańską a Beskidami

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Kraina Beskidów

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Na południe od Beskidów

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Karpacki narożnik Polski

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Źródła zdjęć:

Dariusz Jędrzejewski poza wymienionymi poniżej:

Marek Nickel: s. 17 Zamek Czocha, s. 63 Wieża widokowa na Wielkiej Sowie, s. 64 Schronisko Orzeł, s. 90–92 Schronisko na Hali pod Śnieżnikiem, Masyw Śnieżnika, Wodospad Wilczki, Centrum Międzygórza, s. 137–138 Brama zamkowa, Wieża ratusza w Namysłowie, 153 Wnętrze katowickiej katedry, s. 173 Kościół św. Józefa w Zabrzu, s. 176 Wnętrze kościoła klasztornego w Rudach, s. 180 Kościół św. Ducha, s. 300 Muzeum Magurskiego Parku Narodowego, s. 380 Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Krempnej; Shutterstock: s. 63 Zamek Grodno, s. 67 Bastion twierdzy srebrnogórskiej, s. 103 Dziedziniec zamku w Kamieńcu Ząbkowickim, s. 124 Szczyt Ślęży, Panorama Kątów Wrocławskich, s. 130 Opolskie Stare Miasto z lotu ptaka, s. 132–133 Opolska Wenecja, Wieża opolskiego ratusza, Widok znad Odry, s. 144 Pałac w Mosznej, s. 148 Kościół św. Wawrzyńca, s. 150 Śląski krajobraz, s. 152 Katowicki Spodek, s. 163–164 Kościół Zbawiciela, Zabytkowa kopalnia srebra, s. 168 Zamek w Będzinie, s. 174 Zabytkowa kopalnia Guido, s. 276 Malowana chałupa w Zalipiu, s. 299 Kościół św. Michała Archanioła w Binarowej, s. 455 Cerkiew w Rzepedzi; Wikimedia: s. 94–95 Ratusz w Bystrzycy Kłodzkiej, Zamek w Międzylesiu, s. 147 Schronisko pod Biskupią Kopą, s. 149 Dwór w Jarnołtówku.