Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

Wenezuela: Mrówkojad Carlito

Redaktor prowadząca: AGNIESZKA RADZIKOWSKA

Redakcja: AGNIESZKA FRANUS

Korekta: TOMASZ CHOLAŚ

Konsultacja psychologiczna: DOMINIKA SŁOMIŃSKA

Projekt graficzny i okładka: WIOLA WIŚNIEWSKA

Fotoedycja: AGNIESZKA FRANUS, KATARZYNA FRYDRYCH, TERESA TULEJA

© Copyright for text Martyna Wojciechowska
© 2013 National Geographic. All rights reserved
© Copyright by Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.
Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2013

ISBN 978-83-7596-554-4

Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa
Licencjobiorca National Geographic Society
ul. Marynarska 15,
02-674 Warszawa
Dział handlowy: tel. (48 22) 360 38 38, 360 38 42; fax (48 22) 360 38 49

Konwersja: eLitera s.c.

Cześć Dzieciaki!

To my, Martyna i wszystkie zwierzaki z tej książki: Jessika, Happy, Fusi, Balgir i Carlito. Napisaliśmy dla Ciebie te opowiadania, bo pomyśleliśmy, że powinniśmy poznać się bliżej. Mamy nadzieję, że lubisz zwierzęta, a dzięki nam polubisz je jeszcze bardziej. Zdradzimy Ci mnóstwo sekretów z naszego życia, na przykład że słonie boją się myszy, mrówkojady mają język 10 razy dłuższy od Twojego, a orangutany uwielbiają jeść duriany, najbardziej śmierdzące owoce świata, i że można oswoić hipopotama i razem z nim oglądać w telewizji seriale. Powiemy Ci też, jak traktują nas ludzie. No właśnie... Ludzie czasami są dla nas bardzo dobrzy, a czasami bardzo źli, ale dzięki Tobie i Twoim rówieśnikom świat może się zmienić na lepsze. Każdy z nas ma na to wpływ, naprawdę. Zapraszamy Cię w niesamowitą podróż w najbardziej egzotyczne zakątki świata. Otwórz szeroko oczy, nastaw uważnie uszy i posłuchaj naszych historii. Obiecujemy, że nie będziesz się nudzić!

autorki

Martyna

Kiedy byłam w Twoim wieku, bardzo interesowałam się zwierzętami i marzyłam, żeby zwiedzać świat i zobaczyć je wszystkie na własne oczy. A dziś właśnie to robię, podróżuję, jestem redaktor naczelną „National Geographic Polska”, magazynu, który słynie z fantastycznych zdjęć i walczy o ochronę zwierząt. Pracuję też dla telewizji TVN, i realizuję filmy dokumentalne.

Marysia

Mam pięć lat, uwielbiam rysować i pomogłam mojej mamie Martynie napisać tę książkę. Opiekuję się psem, który nazywa się Mares. Kiedyś chciałam, żeby mama kupiła mi małpkę, ale odkąd poznałam historię Happy ’ego, to już wiem, że małe orangutany powinny żyć ze swoimi mamami w lesie. Nie chcę też figurek z kości słoniowej, bo żadne zwierzę nie powinno ginąć dla naszego kaprysu.

Życzymy Ci miłego czytania!

Życzymy Ci miłego czytania!

Szanowni Rodzice

Po lekturze tej książki Wasze Dzieci mają szansę stać się lepszymi ludźmi. Bo podobno Ci, którzy kochają zwierzęta, są dobrymi ludźmi.

Nie jest to kolejna książka przyrodnicza, jakich wiele. Opisane tutaj historie zwierząt, poza wartościami edukacyjnymi, poznawczymi i krajoznawczymi, niosą wiedzę uwrażliwiającą Dzieci na sprawy świata. Opowiadania dotyczą różnych zagadnień, czasami jest wesoło i beztrosko, a czasami, jak to w życiu, łzy same cisną się do oczu. Zapewniam jednak, że wszystkie treści są bezpieczne dla Dzieci mimo tego, że często poruszają tematy trudne, takie jak kłusownictwo, zabijanie słoni dla ich kości i wypalanie lasów na Borneo. Oczywiście wiadomości te są opisane językiem przystępnym dla młodego Czytelnika. Warto w domowych rozmowach poruszać tematy zarówno wesołe, jak i smutne. Bo takie jest życie. A Dzieciom należy się prawda, a nie lukrowany obraz świata, który nie przystaje do rzeczywistości.

Warto także od najmłodszych lat zaszczepiać w Dzieciach świadomość, że wraz ze zwierzętami stanowimy integralną część Natury. Dzięki tej lekturze Nasze Dzieci, poza rzetelną wiedzą, dostaną też ogromny ładunek wrażliwości i empatii do przyrody.

Pewnie zdjęcia i historie zwierząt spowodują chęć zadawania pytań i dyskusji − dlatego każde opowiadanie zostało opatrzone moim komentarzem. Jest to oczywiście tylko propozycja do przemyślenia dla Państwa. Każdy z nas ma wyrobione zdanie na różne tematy, jednak w rozmowie z Dziećmi czasem trudno nam sformułować myśli. Wierzę, że te podpowiedzi będą dla Państwa pomocne.

Ruszajcie zatem w rodzinną podróż pełną ciekawostek, wspaniałych zdjęć, przygód i wspólnego poznawania świata!

Dominika Słomińska, psycholog dziecięcy

Dominika Słomińska – psycholog, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego. Wspiera rodziców w wychowaniu dzieci i ośrodki szkolno-wychowawcze w całej Polsce. Wykłada na studiach podyplomowych na UW, jest autorką prac naukowych.
Od niedawna łączy pasję pisarską z wiedzą psychologiczną. Jest mamą dziewięcioletniej Tosi i rocznej Janeczki oraz szczęśliwą właścicielką psa, kanarka, żółwia, świnki morskiej i rybki.

− Carlito! Carliiito!!! Carliiitooo!!! − słyszę nawoływania mojej mamy z głębi lasu.

A ja siedzę sobie przy strumieniu i bawię się z moją najlepszą przyjaciółką – Raszi. Raszi jest małpką, tamaryną złotoręką, jedną z najmniejszych małpek świata. Waży niewiele więcej niż świnka morska, ale ma za to ogromne poczucie humoru. A ja jestem mrówkojadem i jestem wielki. To znaczy... Będę wielki, jak już wreszcie dorosnę!

Mam potężne łapy zakończone długimi pazurami, którymi mogę rozgrzebywać mrowiska i wielkie kopce termitów zwane termitierami. Całe szczęście, że moje pazurki są takie długie i się nie łamią, bo termitiery są bardzo twarde, więc trzeba się nieźle natrudzić, żeby się do nich dobrać.

Mam też baaardzo długi pyszczek i jeszcze dłuższy lepki język. I tylko się teraz ze mnie nie śmiej... Nie mam zębów. Naprawdę, ani jednego! Ale po co mi zęby, skoro ja jem właściwie tylko mrówki i termity? Ty pewnie masz dużo zębów, bo ludziom zęby są potrzebne, żeby dobrze gryźć chociażby twardą zdrową marchewkę. Chyba trochę Ci tego zazdroszczę... Kiedyś widziałem, jak pewna dziewczynka myła zęby, a pasta tak świeżo pachniała i się pieniła – to musi być bardzo przyjemne uczucie. A nie powiedziałem Ci jeszcze, że mieszkam z mamą w wenezuelskim lesie równikowym, ale też często odwiedzamy zaprzyjaźnioną farmę, na której wychowała się moja mama Celesta.

– Masz, Carlito, zjedz! – zachęca mnie Raszi. – To figi, najlepsze owoce na świecie!

– Nie wiem, czy powinienem teraz jeść, bo mama prosiła, żebym zaraz wrócił na obiad...

Ale Raszi wcale nie słucha i macha swoją złotą łapką ze zniecierpliwieniem.

– Daj spokój! Zjedz koniecznie! – najwyżej nic nie powiesz mamie!

Mam teraz w pyszczku tyle słodkich fig, że aż się zapchałem...

Nie powiem, smaczne te owoce! W ogóle uważam, ze moja Raszi jest najlepsza i najmądrzejsza ze wszystkich! Spędzam z nią całe dnie.

Czasem siada mi na grzbiecie i spacerujemy po puszczy. A wiecie, ze Amazonia to największy las na ziemi, prawie tak duży jak cała Europa? Nazywana jest „zielonymi płucami świata”, bo to tu rośliny produkują najwięcej tlenu, który jest nam potrzebny do oddychania. Tylko że łatwo można się zgubić, bo las jest bardzo gęsty i nie ma tu żadnych ścieżek.

Mama nie jest zadowolona, że przyjaźnię się z małpką, i uważa, że Raszi ma na mnie zły wpływ. Trochę się złości, że zamiast się uczyć, jak szukać mrówek i termitów, sam zaczynam zachowywać się jak małpka. Czasem żałuję, że jestem mrówkojadem, a nie małpą... Mógłbym wtedy skakać po drzewach, huśtać się na lianach i miałbym wielką rodzinę... A ja jestem tylko z mamą. Moi rodzice spotkali się, zakochali w sobie, a potem się rozstali – mrówkojady zawsze tak postępują. Po prostu rodzice mrówkojadów nie żyją w parach, więc mnie wychowuje tylko mama. Ale słyszałem, że u Was, ludzi, też się tak czasami zdarza. Ludzie wtedy się rozstają, a dziecko wychowuje jedno z rodziców – mama albo tata.

W każdym razie do czasu, aż skończyłem prawie rok, jeździłem na grzbiecie mamy i to ona uczyła mnie wszystkiego – wytłumaczyła, po co mamy długi i lepki język, pokazała, jak wspaniale ten język łapie mrówki. Kiedyś na farmie widziałem, jak ludzie zawiesili pod sufitem lep na muchy – był taki lepki, ze gdy tylko mucha na nim usiadła, to natychmiast się do niego przyklejała, zupełnie jak mrówki do mojego języka! Poproś kogoś dorosłego, żeby pozwolił Ci zanurzyć palec w miodzie, a potem przyłóż lepki paluszek na przykład do rozdrobnionych płatków śniadaniowych. Zobaczysz, że płatki obkleja cały palec, a potem obliż – pycha! Tak właśnie działa mój język. Świetne, prawda?

Mama powiedziała mi też, żeby nigdy nie niszczyć całego mrowiska, tylko trochę je poruszyć i się posilić. Mądra ta moja mama, bo dzięki temu zawsze możemy wrócić w to samo miejsce i wystarczy nam jedzenia na dłużej. Wam też radzę na talerz nakładać sobie tyle, ile możecie zjeść naraz, żeby nie marnować jedzenia. Mama nauczyła mnie jeszcze wielu innych pożytecznych rzeczy i teraz umiem już naprawdę dużo.

− Carlitooo!!! – to znowu mama. – Czuję twój zapach. Zaraz cię znajdę!

No tak, zapomniałem zupełnie, że moja mama, jak każdy mrówkojad, ma bardzo czuły nos i świetny węch. Nawet jak się schowam, to i tak mnie znajdzie, po zapachu. Ech!

– Tu jesteście! – w końcu mama na mnie trafiła, choć ukryliśmy się z Raszi pod gęstym krzakiem. – Czas na obiad! Znalazłam wspaniałą barć, czyli dziuplę, w której pszczoły zrobiły miód, i chce cię nauczyć, jak można się do niego dobrać i urządzić sobie wielką ucztę.

− No dobrze, idę... − powiedziałem w końcu, choć tak bardzo mi się nie chce przerywać zabawy z moją przyjaciółką małpką.

A mama całą drogę narzeka, ze Raszi ma na mnie zły wpływ i że odciąga mnie od zajęć mrówkojada.

– Zawsze objadasz się owocami i potem nie chcesz już jeść termitów, które są dla nas najzdrowsze... I jeszcze tylko tego brakuje, żebyś zaczął piszczeć jak małpka i cała Wenezuela będzie się z ciebie śmiać. Ba! Cały las równikowy i cała Ameryka Południowa!

Słucham tych narzekań i myślę sobie, ze mama ciągle zwraca mi uwagę – żebym czegoś nie robił, nie jadł tego albo tamtego... Zaczyna mnie to denerwować. I chyba wolę już słuchać Raszi, bo ona niczego mi nie zabrania... Ale pomyślałem też, że po prostu jestem na mamę zły, a kiedy

jest się złym, to myśli się różne rzeczy, również niemiłe, nie do końca mądre, a czasami wręcz nieprawdziwe... I zrobiło mi się wstyd, bo przecież mama to mama i na pewno chce dla mnie dobrze.

Kiedy dotarliśmy wreszcie na miejsce, zobaczyłem w pniu drzewa wielką barć miodu.

– Zobacz, Carlito, dzikie pszczoły musiały się nieźle napracować, żeby zgromadzić aż takie zapasy!

Mama ostrożnie wbiła pazury w ściany barci i kiedy rozwścieczony rój wyleciał, zaczęła szybko chłeptać miód swoim długim językiem. Jad pszczół nie jest dla nas groźny, bo mamy bardzo gęstą sierść. Ty jednak musisz uważać na pszczoły i osy, bo ludzi potrafią boleśnie użądlić. Wtedy takie miejsce puchnie, jest czerwone i boli, a potem swędzi. Wiem, bo widziałem, jak pszczoła ukąsiła jednego chłopca na farmie. Trochę płakał i jego mama przykładała mu na piekące miejsce plaster cebuli, bo to podobno pomaga.

Ale wracając do miodu − zrobiłem to samo co mama, ale nie szło mi dobrze. Mama tak bardzo się cieszyła, kiedy znalazła dla nas tę barć... Nawet nie wyobrażacie sobie, jak trudno natrafić na coś takiego w gęstym lesie. A teraz ja nie chciałem jeść.

– Mamo, ja wcale nie jestem głodny, bo godzinę temu najadłem się z Raszi słodkich fig...

Mama westchnęła ze smutkiem, że cały jej wysiłek poszedł na marne, ale zbliżał się zachód słońca i musieliśmy wracać na farmę.

W drodze mama opowiedziała mi historię, dlaczego czasem mieszkamy na farmie – bo przecież inne mrówkojady żyją w lesie i nie zbliżają się do ludzi.

– Kiedyś, jak byłam bardzo malutka, to wpadłam w sidła kłusowników i nie potrafiłam się z nich uwolnić. I gdy się tak szamotałam, byłam coraz bardziej przestraszona, bo myślałam, że zaraz przyjdą po mnie źli ludzie, którzy zastawili wnyki...

– A co to są „wnyki”, mamo?

– To taka pułapka na zwierzęta, a im bardziej starasz się z niej wydostać, tym mocniej metalowa pętla zaciska się wokół twojej łapki. Jak tylko zobaczysz coś takiego w lesie, to musisz bardzo uważać... No więc bałam się, że przyjdzie ktoś, kto założył te wnyki. Ale znalazła mnie pani Laura, u której teraz czasem mieszkamy, i zabrała do siebie na farmę.

Mama mieszkała tam przez rok, a pani Laura się nią bardzo troskliwie opiekowała. Wyleczyła jej rany po wnykach, karmiła ją i uczyła mrówko-jadowego zachowania. Nawet specjalnie wyprawiała się z nią do puszczy i znajdowała mrowiska.

– Tylko że ja wcale nie chciałam zachowywać się jak mrówkojad i wolałam naśladować krowy, kury i konie, które żyły na farmie. Zaprzyjaźniłam się nawet z prosiaczkiem i wszystko po nim papugowałam, czyli robiłam dokładnie to co on. Taplałam się w błocie, ryłam pyszczkiem w ziemi... Aż pewnego dnia poszłam sama do lasu, gdzie spotkałam twojego tatę i zakochaliśmy się w sobie.

Tata zachowywał się zupełnie inaczej niż dotychczasowi przyjaciele mamy i jej zaimponował. Wtedy mama zrozumiała, że bycie mrówkojadem jest bardzo fajne, a ona wcale nie musi naśladować swoich przyjaciół, żeby ci ją lubili i chcieli się z nią bawić.

– Bo w prawdziwej przyjaźni trzeba być sobą, a nie udawać kogoś innego. I mieć własne zdanie. Rozumiesz, Carlito? – zapytała mama. − Cieszę się, że masz przyjaciółkę, ale powinieneś być bardziej asertywny.

Nie do końca wiedziałem, co to znaczy być asertywnym.

Postanowiłem więc, że porozmawiam o tym z Raszi. Ona często się denerwuje, kiedy ja mam inny pomysł na zabawę.

Mówi wtedy długo i głośno, że jesteśmy przyjaciółmi i dlatego powinniśmy chcieć tego samego... A ja ją tak lubię – jest przecież moją najlepszą przyjaciółką – że zawsze jej ustępuję, choć czasem wcale nie mam na to ochoty.

Kiedy dotarliśmy do domu, okazało się, że mamy gości. Na naszą farmę przyjechała w odwiedziny grupa przyjaciół z Polski. Nasi gospodarze zrobili pyszną kolację i zaczęli opowiadać o życiu w Amazonii. U Was, ludzi, to się nazywa gościnność – jak ktoś Cię odwiedza, to trzeba być miłym, dzielić się zabawkami i częstować dobrymi rzeczami. Pewnie wiesz, o czym mówię, bo przychodzą do Ciebie koleżanki i koledzy?

Jedna z podróżniczek z Polski ma na imię Martyna i jest mną zachwycona. Głaszcze mnie, przytula i nawet powiedziała, że woli spać ze mną na werandzie w hamaku niż w wygodnym łóżku w domu. I kiedy nadszedł wieczór, moja mama ułożyła się przy schodach werandy, a ja z Martyną na hamaku. Zanim zasnąłem, Martyna opowiedziała mi o Polsce – tam w lasach żyją rude lisy, beżowe sarny, rogate jelenie i szare zające, które tak śmiesznie kicają. I że są tam również wilki, niedźwiedzie i wielkie mrowiska, ale za to nie ma ani mrówkojadów, ani małpek.

– Jak to? A ja myślałem, że mrówkojady żyją na całym świecie...

Bardzo chciałem, żeby Martyna mi to wyjaśniła, ale oczy zaczęły mi się kleić i nawet nie wiem, kiedy zasnąłem.

Obudziłem się w świetnym humorze. Nasi goście już jedli śniadanie i słyszę, że rozmawiają o mnie z gospodynią, więc nadstawiam uszy...

– Carlito zaprzyjaźnił się z małpką i wszyscy martwimy się, co to z niego wyrośnie, bo przecież mrówkojad nie może skakać po drzewach – pani Laura chyba naprawdę jest zaniepokojona moim zachowaniem.

Ale Martyna uśmiechnęła się i zaczęła opowiadać swoją ulubioną przypowieść.

– Małpa próbuje wyciągnąć rybę z wody i ułożyć na drzewie.

− Co robisz? − pyta przerażona ryba, która bez wody się przecież dusi.

Małpa zdziwiona na to:

− Jak to, ratuję cię od utonięcia.

Myślałem o tej historii i myślałem, a że nie mam takiego dużego rozumku jak Wy, ludzie, to zeszło mi aż do południa. I nagle zrozumiałem, że to co jest dobre dla małpki, wcale nie musi być dobre dla mnie. Bo Raszi mieszka na drzewie i je owoce, a ja mieszkam nad strumieniem i zjadam głównie mrówki. I że nawet gdybym codziennie jadł figi, nie stanę się małpką. A Raszi, nawet gdyby polubiła jeść termity i nauczyła się je łapać, to i tak nigdy nie urośnie tak duża jak ja. Poza tym od owadów tylko rozboli ją brzuch, a ja przecież bym nie chciał, żeby się rozchorowała.

Szybko poszedłem do lasu spotkać się z Raszi. Okazało się, że wie, co to znaczy być asertywnym.

– To znaczy odmówić grzecznie, jeżeli ktoś cię na coś namawia, a ty nie masz na to ochoty albo masz inne zdanie – stwierdziła.

Zaczęliśmy się bawić w bycie asertywnym – ja namawiałem Raszi, żeby zjadła termity, a ona ze śmiechem odpowiadała:

– Dziękuję, ale tym razem mam ochotę na mango.

A potem ona wciskała mi figi, a ja mówiłem:

– Miło, że mnie częstujesz, ale pozostanę przy termitach!

Opowiedziałem też Raszi o moim spotkaniu z Martyną z Polski. Spodobała jej się przypowieść o małpce i rybie, chociaż na początku nie zorientowała się, o co chodzi.

– Małpka myślała, że ryba może utonąć w wodzie. I tamta małpka, mimo że chciała dobrze, mogła wyrządzić rybie wielką krzywdę, rozumiesz? – tłumaczyłem Raszi.

I wiesz co? Nie będę już naśladował Raszi, bo przyjaźń nie na tym polega. Kiedy się z kimś przyjaźnisz, to powinieneś być tolerancyjny i wyrozumiały. Po prostu uszanuj, że ktoś może chcieć czegoś innego niż Ty.

Kiedy wieczorem opowiedziałem mamie o naszej zabawie w asertywność, odetchnęła z ulgą. A razem z nią cały równikowy las w Wenezueli.

tematy do rozmowy

Jak myślisz, co to znaczy być prawdziwym przyjacielem?

Przyjaciel to osoba, którą bardzo lubimy i z którą chcemy spędzać czas. Przyjaciele pomagają sobie, cieszą się ze swoich sukcesów i pocieszają się, kiedy są smutni. Ale musisz pamiętać, że przyjaźń to nie naśladowanie siebie nawzajem i robienie zawsze tego samego czy narzucanie sobie swoich pomysłów.

Każdy jest inny – ktoś interesuje się samochodami, ktoś lubi kolekcjonować maskotki, ktoś inny lubi podróżować, a jeszcze ktoś inny siedzieć w domu. Dlatego bardzo ważną rzeczą w przyjaźni jest szacunek, czyli zrozumienie, że przyjaciel może lubić coś innego – i to co jest dobre dla Ciebie, nie musi być dobre dla Twojego przyjaciela. Prawdziwy przyjaciel nie obraża się co chwila, nigdy nie mówi„jesteś głupi” i nie namawia Cię do niegrzecznego zachowania. Dobrze jest mieć prawdziwego przyjaciela!

Jak myślisz, dlaczego rodzice czasami się rozstają?

Dorośli spotykają się, zakochują się w sobie i mają razem dzieci. Ale zdarza się, że z biegiem czasu przestają się kochać albo nie mogą się dogadać i się rozstają. Wtedy dziecko mieszka z jednym rodzicem, a z drugim tylko się spotyka. Trzeba pamiętać, że choć rodzice przestali się kochać, to nigdy nie przestają kochać swoich dzieci. Czy Ty masz kolegę lub koleżankę, których rodzice się rozstali, a może sam mieszkasz tylko z jednym rodzicem? Jest wtedy inaczej niż w pełnej rodzinie, ale to nie znaczy, że gorzej. Zobacz, u wielu zwierząt to mama wychowuje dziecko, a tata wiedzie oddzielne życie, ale mimo to wszyscy są szczęśliwi. Jeżeli dziecko nie może sobie poradzić z rozstaniem rodziców, wtedy może pójść do psychologa, czyli kogoś takiego, kto pomaga zrozumieć uczucia czy emocje – i on pomoże odnaleźć się w tej sytuacji.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki