Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

Samoa - Informacje

Redakcja: AGNIESZKA FRANUS, DANUTA ŚMIERZCHALSKA

Konsultacja merytoryczna: dr ROBERT ANDRZEJ DUL

Fotoedycja: AGNIESZKA FRANUS

Projekt graficzny i okładka: WOJCIECH FRANUS

Ilustracja na okładce: MICHAŁ BARAŃSKI

Zdjęcia: MAŁGORZATA ŁUPINA, Shuttertock, archiwum Heather Swan

Research: ANIA JANIK

Korekta: TOMASZ CHOLAŚ

„Kobieta na krańcu świata” © copyright by TVN S.A., 2013
Copyright for Polish edition branded by National Geographic Society © 2013 National Geographic Society
All Righs Reserved
© 2013 Copyright for the text Martyna Wojciechowska
Copyright for the photos by Małgorzata Łupina

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2013

ISBN 978-83-7596-559-9

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.
Największa na świecie organizacja naukowa i oświatowa – Towarzystwo National Geographic – powstała w 1888 roku, aby „rozwijać i upowszechniać wiedzę geograficzną”. Od tego czasu Towarzystwo finansuje wyprawy naukowe, prace badawcze oraz popularyzuje wiedzę o świecie wśród ponad 9 milionów swoich członków.
Magazyn National Geographic oraz książki, programy telewizyjne, filmy, a także mapy i atlasy wydawane przez Towarzystwo National Geographic uczą i inspirują.
Członkami Towarzystwa są wszyscy prenumeratorzy magazynu, którzy opłacając prenumeratę, współfinansują jego działalność. Więcej informacji na temat działalności Towarzystwa można uzyskać na stronie internetowej www.nationalgeographic.pl oraz na łamach magazynu National Geographic po polsku.

Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co. Spółka Komandytowa
Licencjobiorca National Geographic Society
ul. Marynarska 15,
02-674 Warszawa
Dział handlowy: tel. (48 22) 360 38 38, 360 38 42; fax (48 22) 360 38 49

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

Długo myślałam, że człowiek może być albo kobietą, albo mężczyzną. Jednak specjaliści twierdzą inaczej i wyróżniają kilka czynników składających się na naszą seksualność. Od płci chromosomalnej wyznaczonej po zapłodnieniu, gonadalnej związanej z wykształceniem naszych organów płciowych, hormonalnej zależnej od poziomu wytwarzanych przez nasze jądra lub jajniki hormonów – w przypadku kobiet estrogenów, a mężczyzn androgenów. Ale jest też płeć mózgowa, płeć wewnętrznych narządów płciowych, zewnętrznych narządów płciowych, wreszcie płeć socjalna, którą wymuszają środowisko lub warunki życia, i psychiczna, ponieważ niezależnie od wyglądu zewnętrznego niektóre kobiety czują się mężczyznami, a mężczyźni kobietami. I kiedy przyzwyczaiłam się już do myśli, że w wielu kulturach istnieje coś takiego jak „trzecia płeć”, ostatnio dowiedziałam się, że na jednej z indonezyjskich wysp jest nawet „piąta płeć”. Teraz zastanawiam się, ile wśród 7 miliardów ludzi istnieje płci, a ile nie zostało jeszcze opisanych i nazwanych. Hidźra żyją w Indiach i Pakistanie, muxe w Meksyku, two spirits zostali opisani wśród dawnych plemion Ameryki Połnocnej (w zależności od sytuacji mogli być albo kobietami, albo mężczyznami) – no i wreszcie fa’afafine. Właśnie tych ostatnich poznałam na Samoa. Co ciekawe, oni sami nie uważają siebie ani za mężczyzn, ani za kobiety, dlatego nie decydują się na zmianę płci tak jak ma to miejsce w przypadku transseksualistów. Fa’afafine budują swój image na stereotypie kobiety i po prostu biorą z nas wszystko co najlepsze: dbałość o wizerunek, fryzurę, ubiór, makijaż, wrażliwość, opiekuńczość, zamiłowanie do tańca i śpiewu, wysoki głos, sposób poruszania się. A potem starają się to zmieścić w swoich zazwyczaj potężnych posturach, jak na wyspiarskie Samoa przystało. Niestety żadna ze znanych mi kobiet nie posiada w sobie tych wszystkich cech, dlatego fa’afafine są tak barwnym zjawiskiem.

Kiedyś wymagano, żeby kobiety były posłuszne, opiekuńcze, słabe, podległe mężczyznom, którzy z kolei byli samodzielni, silni, zdecydowani, nastawieni na sukces. Teraz wiele kobiet zachowuje się po męsku i takie też przyjmują role, a w wielu przypadkach panowie są słabi jak kobiety i przywiązują większą wagę do wizerunku niż one. No cóż, granica między płciami coraz bardziej się zaciera, więc może kiedyś samo pojęcie płci będzie już czysto umowne?

SAMOA

INFORMACJE

Niezależne Państwo Samoa to monarchia konstytucyjna.

POWIERZCHNIA

3 tys. km^2, co daje Samoa 165 miejsce na świecie. Kraj Samoa zajmuje zachodnią część Archipelagu Samoa. W jego skład wchodzi 9 wysp. Tylko cztery są zamieszkałe. Savaii (1,8 tys. km^2), Upolu (1,1 tys. km^2), Apolima i Manono. Przy czym dwie pierwsze stanowią 99 proc. powierzchni tego państwa.

WALUTA

Tala (WST), 1 euro – 3 WST, 1 WST – 1,20 PLN

MIESZKAŃCY

200 tys. – kraj zajmuje pod względem liczby ludności 184 miejsce na świecie. 93 proc. mieszkańców to rdzenni Samoańczycy, reszta to Euroazjaci. Około ¾ obywateli tego kraju żyje na wyspie Upolu. Mieszkańcy Samoa mówią językiem samoańskim, ale też posługują się angielskim i francuskim.

Apię, stolicę, zamieszkuje 38 tys. osób. To największe i jednocześnie jedyne miasto na Samoa. Jest położone na północnym wybrzeżu wyspy Upolu, u ujścia rzeki Vaisigano. Tworzy je konglomerat wiosek otaczających nowoczesne centrum.

KLIMAT

Na Samoa panuje klimat równikowy wilgotny i gorący. A roczne wahania temperatur nie przekraczają 2oC. Średnia roczna temperatura wynosi tu 27oC, a suma opadów 5000 mm. Od listopada do marca zdarzają się huragany. Największe opady deszczu w Apii występują od listopada do maja, dlatego jeżeli chcemy cieszyć się pełnią lata, najlepiej odwiedzić wyspy w czasie naszych wakacji.

KIEDY JECHAĆ, CZYM, ZA ILE

Na Samoa można jechać o każdej porze roku. Warto jednak pamiętać, że deszcze padają tu w grudniu i styczniu, gorąco jest między listopadem a kwietniem. Zaś najwięcej imprez dla turystów odbywa się w porze suchej, czyli od maja do października. Ważniejszy z nich to wrześniowy Teuila Festival, największe wydarzenie kulturalne na południowym Pacyfiku. Zobaczymy wówczas tradycyjne tańce z ogniem, wyścigi długich łodzi fautasi, posłuchamy koncertów samoańskich chórów, pooglądamy pokazy mistrzów rzeźbienia w drewnie i tatuażu. Mniej więcej tydzień po pełni księżyca, w październiku lub listopadzie, tysiące niebiesko-zielonych pierścienic (Palola viridis) opuszcza rafy koralowe, by łączyć się w pary. Absolutnie nieziemskie widowisko.

Samolotem na Samoa najłatwiej dotrzeć z Nowej Zelandii, z Auckland, Wellington, liniami Air New Zealand, drugim przewoźnikiem są Polynesian Airlines. Ale można też z USA, z Honolulu, Los Angeles. Samoloty lądują na lotnisku Faleolo położonym 35 km na zachód od – Apii. Ceny niestety zaporowe, musimy liczyć się z wydatkiem około 3–4 tys. zł.

NOCLEGI

Oferta ograniczona, ceny od 5–10 dol. do 70 za bardziej komfortowe warunki. Zdecydowanie najciekawszą opcją jest wynajęcie chatki nad brzegiem oceanu. Nocleg z wyżywieniem kosztuje około 50 WST. Więcej info o hotelach można znaleźć na www.samoa-hotel.ws.

KOMUNIKACJA

Każdą z wysp można objechać w jeden, dwa dni. Wynajęcie samochodu to koszt około 50 dol. za dzień, skutera 15 dol. – w 2009 r. ruch z prawostronnego zmieniono na lewostronny. Między dwoma głównymi wyspami Upolu i Savaii pływają promy. Kursują regularnie (bilet 9 WST, czyli 4 dol.). Tanie autobusy odjeżdżają z bazaru Fugalei i targu rybnego w Apii. Ale najczęściej odjazd następuje dopiero wtedy, gdy zbierze się dostateczna liczba pasażerów. Na Savaii autobusy mają przystanek na przystani promowej Salelologa.

AMBASADY

Na Samoa nie ma przedstawicielstwa polskiej ambasady. W razie problemów należy się zwrócić do Ambasady RP w Australii, lub w Nowej Zelandii: www.samoaimmigration.gov.ws – na tej stronie znajdziemy informacje o wizach i innych wymaganiach dotyczących pobytu na Samoa.

WIZA

Do 60 dni pobytu wiza nie jest potrzebna. Jeżeli zamierzamy zostać na Samoa dłużej, musimy uzyskać „visitors permit” (należy się zgłosić mailowo do Ambasady Samoa w Brukseli, koszt około 30 euro, lub na miejscu w placówce dyplomatycznej). Wszystkie osoby powyżej 12 roku życia wjeżdżające na teren Samoa są zobowiązane uiścić podatek wjazdowy w wysokości 40 WST. Paszport musi być ważny jeszcze minimum sześć miesięcy, możemy też zostać poproszeni o okazanie biletu powrotnego.

PORADY DLA PODRÓŻNIKÓW

• Choć Samoa to gorąca wyspa, w wielu mniej turystycznych miejscach niegrzecznie jest chodzić w kostiumach kąpielowych albo szortach. Samoańczycy są bardzo wrażliwi na punkcie nagości. Najlepszy ubiór to T-shirt i lava-lava, spódnica zrobiona z kawałka materiału. Nosząc taki ubiór, mamy pewność, że nikogo nie urazimy, a poza tym najlepiej sprawdza się on w tropikach.

• Samoa Visitors Bureau – tam należy skierować swoje kroki po wylądowaniu na Apii. Są tam informacje o hotelach, atrakcjach, restauracjach i mapy. Biuro znajduje się obok budynków rządowych.

• Z wymianą pieniędzy nie ma problemu w stolicy i na lotnisku, gorzej z dostępnością do bankomatów. Możemy je znaleźć jedynie w stolicy i jeszcze kilku miejscach na wyspie. Na szczęście można korzystać z kart kredytowych. • Nie ma zwyczaju dawania napiwków, wręcz mogą być one źle przyjęte, podobnie jak targowanie się.

• Za wstęp na teren niektórych wiosek trzeba zapłacić od 5 do 15 WST. Samoańczycy są bardzo religijni, a modlitwa w kościele oznajmiana jest biciem w dzwon. W tym czasie obcy nie powinni się włóczyć po wiosce. Jest to bardzo źle widziane, podobnie jak jedzenie i picie podczas odwiedzin w wiosce, nawet po uzyskaniu zgody.

• Samoa to jedno z najbardziej bezpiecznych miejsc na ziemi, do incydentów dochodzi sporadycznie, może dlatego, że niemal wszyscy na wyspie się znają przynajmniej z widzenia.

• Trzeba przedstawić dowód szczepienia przeciwko żółtej febrze, jeżeli przyjeżdżamy z regionów nią zagrożonych. Inne szczepienia nie są wymagane.

CZY WIESZ, ŻE...

• Jedną z najbardziej znanych osób transseksualnych był cesarz rzymski Heliogabal, ubierał się jak kobieta, malował, poddał kastracji, a nawet wyszedł za mąż za swojego niewolnika Hieroklesa. Do operacji zmiany płci dąży jedna na 100 tys. kobiet i jeden na 30 tys. mężczyzn.

• Liczba osób homoseksualnych od tysięcy lat utrzymuje się na tym samym poziomie. Homoseksualizm stwierdzono też u 1500 gatunków zwierząt, między innymi u łabędzi, mew, pingwinów, delfinów, szympansów.

• Gospodarka Samoa opiera się w 85 procentach na rolnictwie. Pozostałe dochody kraj czerpie z rybołówstwa, leśnictwa i turystyki. Uprawia się kukurydzę, ryż, bataty, orzechy kokosowe, taro, kauczuk, banany, papaję.

.

• Drużyna piłki nożnej z Samoa ustanowiła niechlubny rekord. W 2002 roku podczas meczu Australia – Samoa przegrała 31 do 0.

• W tradycyjnych domach na planie koła zwanych fale może mieszkać nawet 20 osób. Domy te nie posiadają ścian, zastępują je przesuwane parawany. Kryte są strzechą. W ciągu dnia są rozsuwane i przestrzeń wewnątrz służy do rozmowy i relaksu.

• Aiga oznacza rodzinę. A rodzina samoańska jest bardzo duża – w jej skład wchodzą nie tylko dziadkowie, rodzice i dzieci, ale też krewni. Głową rodziny jest matai wybierany przez rodzinę. Jego zadaniem jest opiekowanie się aiga i kierowanie nią, rozwiązywanie konfliktów, służenie radą, dbanie o interesy rodziny i jej dobrą opinię. Każdy Samoańczyk może należeć do kilku aiga.

• Fa’aaloaloga to formalne przedstawienie prezentów i istotna część kultury i tradycji Samoa. Wręczane są one podczas wesel, pogrzebów, otwarć domów, kościołów, na publicznych zgromadzeniach, zaprzysiężeniach wodzów. Standardowy zestaw darów nazywa się sua i składa się na niego napój z zatopionymi w nim pieniędzmi, taca z ciastkami i wieprzowina lub inny kawałek mięsa.

• Piękne maty, czyli ie togi, tkają wyłącznie kobiety. Są one niezbędne podczas samoańskich uroczystości. Wyplatanie takiej maty może trwać nawet kilka miesięcy, a dawniej zajmowało kobietom kilka lat. Kiedy jest gotowa, następuje publiczna prezentacja. Nie służą one do przykrywania podłóg, tylko jako dar, który podlega wymianie. Rodziny przechowują je jak najcenniejszy skarb. Siapo to z kolei tkanina wytwarzana z rozbitej kory morwy. Są one barwione, malowane lub stemplowane zazwyczaj w geometryczne wzory z motywami zwierzęcymi i roślinnymi. Dawniej szyto z niej ubrania dziś Samoańczycy preferują lżejsze i bardziej przewiewne tkaniny

APIA
Stolica Samoa od 1959 r. to największe i jedyne miasto w tym państwie. I port. Leży na wyspie Upolu. W historycznym centrum zachowała się kolonialna zabudowa. Warto odwiedzić targowisko Fou, gdzie wszyscy mieszkańcy Apii robią zakupy. Jest tam olbrzymi wybór świeżych warzyw i owoców. Starsze od niego jest targowisko Tuai, gdzie dziś lokalni artyści sprzedają tradycyjną sztukę samoańską. Wieczorem warto zakosztować nocnego życia. Diva’s of Samoa to klub, w którym można zobaczyć popisy wokalne i taneczne samoańskich fa’afafine.

SAVAII
Jedna z większych wysp Polinezji, ale zamieszkuje ją zaledwie 42 tys. osób. Jest to więc miejsce wprost wymarzone na romantyczny wypoczynek. W wodach otaczających Savaii żyją żółwie zielone. Ich sanktuarium znajduje się w wiosce Satoalepai, gdzie młode osobniki przebywają do uzyskania pełnej samodzielności, wówczas są wypuszczane na wolność. A wszystko po to, żeby pomóc temu zagrożonemu wyginięciem gadowi, którego waga osiąga nawet 190 kg. Można też z nimi popływać. Przeżycie nie do opisania.

LAS DESZCZOWY
Porasta 50 proc. obszaru wysp. Są tu też imponujące zarośla mangrowe, gdzie żyją dziesiątki gatunków ptaków, gekony, latające lisy i gdzie podziwiać można unikatowe gatunki roślin. O Le Pupu-Pue National Park na wyspie Upolu to punkt obowiązkowy. Z kolei Falealupo Rainforest Preserve jest niczym biblijny raj, po którym można spacerować mostami rozwieszonymi 40 m nad ziemią.

LEFAGA
To plaża znana z filmu „Powrót do raju” z 1953 r., w którym grał słynny hollywoodzki amant Gary Cooper. Znajduje się obok wioski Lefanga, na zachodnim wybrzeżu wyspy Upolu. Co ciekawe, nie spotkamy wielu Samoańczyków na plażach, w ciągu tygodnia pracują oni ciężko, a kiedy nadchodzi weekend, spotykają się z rodziną i idą wspólnie do kościoła, który ma tu olbrzymie znaczenie.

VAILIMA MUSEUM
znajduje się w Apii,w domu, w którym mieszkał do śmierci Robert Louis Stevenson. Nazywano go tutaj Tusitala, czyli opowiadaczem historii. W setną rocznicę śmierci tego wybitnego pisarza, autora m.in. „Wyspyskarbów” i „Doktora Jekylla i pana Hyde’a”, urządzono na Samoa wielkie święto, które ściągnęło fanów pisarza z całego świata. Muzeum otacza pięknie utrzymany tropikalny ogród. Z kolei grób pisarza znajduje się na górze Vaea leżącej obok Apii. Treking nie jest trudny, a miejsce bardzo malownicze.

PIULA CAVE POOL
Ten basen znajduje się na kamiennej plaży na wyspie Upolu. Obok historycznego budynku kościoła metodystów – Piula Theological College. Idealne miejsce, żeby podziwiać zachód słońca.

PALOLO DEEP NATIONAL MARINE RESERVE
Pływanie i nurkowanie w tropikalnych wodach otaczających wyspy to pozycja obowiązkowa. Wody aż roją się od cudownych stworzeń ukrywających się w ogrodach tworzonych przez koralowce. Uwaga! Spotkamy tu całe kolonie błazenków.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki