Wydawnictwo G+J RBA Sp. z o.o. & Co.

Spółka Komandytowa

Licencjobiorca National Geographic Society

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 41-42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst: Piotr Kraśko

Redakcja: Katarzyna Szczypka

Korekta: Dorota Sideropulu

Projekt okładki: Piotr Grabowski, Studio Graficzne AORTA, www.aorta.com.pl

Projekt graficzny, skład i łamanie: Hanna Szeliga-Czajkowska

Redaktor prowadząca: Małgorzata Zemsta

Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcie Piotra Kraśko na okładce: Mariusz Martyniak / www.matys-studio.com;

pozostałe zdjęcia na okładce: Corbis (2), Shutterstock.

Zdjęcia wewnątrz: Shutterstock; archiwum

Copyright for the edition branded by National Geographic

© 2011 National Geographic Society. All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Text © 2011 by Piotr Kraśko.

ISBN 978-83-7596-251-2

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

***

– Welcome to the United States.

Nie pamiętam, by kiedykolwiek to zdanie brzmiało tak pięknie. Wypowiadająca je Rosa miała zniewalający uśmiech, długie blond włosy i figurę młodej Pameli Anderson. W dodatku mówiła całkiem serio. Nie brała bowiem udziału w castingu do serialu „Słoneczny patrol”, lecz była urzędnikiem departamentu imigracji i właśnie wstemplowała mi do paszportu wjazdową wizę amerykańską. Rosa siedziała w fotelu klasy biznes, a obok niej stała otwarta butelka szampana. Ta wyjątkowa scena rozgrywała się 10 tysięcy metrów nad ziemią.

Pod skrzydłami Secret Service

Razem z częścią amerykańskiej delegacji, korpusem prasowym Białego Domu i kilkudziesięcioma agentami Secret Service wracaliśmy z podróży George’a Busha po Europie. Widziałem lądowanie Air Force One w przeróżnych miejscach, stolicach wielkich i bardzo małych państw. Wszędzie wygląda trochę jak przyjazd cesarza albo imperatora. I tak właśnie ma być. Sam widok potężnego jumbo jeta ma nie pozostawiać wątpliwości, kto jest przywódcą jedynego światowego mocarstwa. Co prawda nie byliśmy w Air Force One, bo w nim jest miejsce tylko dla trzech dziennikarzy i zawsze są to przedstawiciele największych amerykańskich stacji telewizyjnych. Delegacja była tak duża, że oprócz Boeinga 747 dla prezydenta potrzebne były jeszcze dwa samoloty, by wszyscy się zmieścili. Nasz był w tej flocie numerem 2. I tak nieźle. Ponieważ lądowaliśmy w wojskowej bazie lotniczej Andrews pod Waszyngtonem, nikt nie zamierzał tam przeprowadzać kontroli paszportowej. Problem rozwiązała obecność właściwej urzędniczki na pokładzie samolotu. Samolot był częścią terytorium USA. Jedną z najbardziej niezwykłych, jakie widziałem.

Przed lotem spodziewałem się, że będą tu obowiązywać wyjątkowo surowe procedury bezpieczeństwa. Było dokładnie odwrotnie. Do tej pory myślałem, że najbardziej swobodna atmosfera panuje na pokładzie linii Air Uganda i Air Jamaica. Jamajczycy okazali się wyjątkowymi sztywniakami w porównaniu z załogą Air Force 2. Nikt przy starcie nie zapinał pasów i nikt na to nie nalegał. Przynajmniej połowa pasażerów rozmawiała wtedy przez telefony komórkowe i nikomu to nie przeszkadzało. Mało tego. Gdy samolot wznosił się w powietrze, sporo osób stało, trzymając się tylko foteli. Oczywiście nie dlatego, że brakowało miejsc, ale po prostu zmierzali właśnie do naprawdę obficie zaopatrzonego barku. Żałuję, że nie mogę potwierdzić prawdziwości jednej z legend o tych lotach. Otóż podobno jedną z ulubionych atrakcji ich uczestników są mistrzostwa w surfingu. Staje się z przodu samolotu między rzędami foteli na tackach, które służą do roznoszenia kawy. Gdy maszyna startuje i niemal pionowo wzbija się do góry, można się zsunąć aż na sam tył. Nie widziałem, ale znam takich, którzy się zarzekają, że widzieli. Nie miałem wątpliwości – „to piękny kraj”.

Ponieważ byliśmy częścią oficjalnej delegacji, Secret Service odpowiadało także za nasze bezpieczeństwo. Ku mojemu zaskoczeniu agenci, którzy w Waszyngtonie byli śmiertelnie poważni, okazali się wspaniałymi kompanami podróży. Pomocni, bardzo życzliwi i tolerancyjni dla ekip telewizyjnych, które zazwyczaj chcą być tam, gdzie nie powinny się nawet zbliżyć. W Białym Domu było zupełnie inaczej. Tam agenci ochrony wydawali się bardziej automatami nieokazującymi absolutnie żadnych emocji.

Ale są dwa symbole amerykańskiej prezydentury: Air Force One i Biały Dom, a dokładniej Gabinet Owalny.

Tajemnice Owalnego Gabinetu

Gabinet Owalny – miejsce urzędowania amerykańskich prezydentów – robi ogromne wrażenie, mimo że jest o wiele mniejszy, niż sobie wyobrażałem. Dla Amerykanów należy do legendy ich kraju. W tym kształcie istnieje od czasów Franklina Delano Roosevelta, na którego polecenie dokonano wielkiej przebudowy Białego Domu. To tu Roosevelt długimi godzinami rozmawiał z Churchillem, zastanawiał się, co robić po ataku na Pearl Harbour i nad planem lądowania w Normandii. To tu zapadały jedne z najważniejszych decyzji XX wieku. Harry Truman postanowił wysłać amerykańskie wojska na wojnę w Korei, a Dwight Eisenhower uznał, że czas ją zakończyć. John F. Kennedy zastanawiał się ze swymi doradcami, co zrobić, by nie doszło do zagłady atomowej, gdy Związek Radziecki postanowił rozmieścić rakiety na Kubie. Lyndon B. Johnson wściekał się, że mimo wysyłania kolejnych oddziałów wojna w Wietnamie wydaje się niemożliwa do wygrania, Nixon rozmawiał przez telefon z astronautami na pokładzie Apollo 11 i stąd wygłosił orędzie, w którym złożył urząd. Jimmy Carter ze swym doradcą ds. bezpieczeństwa narodowego Zbigniewem Brzezińskim zastanawiali się, co zrobić, by nie dopuścić do wejścia wojsk radzieckich do Polski i jak uwolnić Amerykanów przetrzymywanych w ambasadzie w Teheranie. Narady w czasach Reagana tak długie nie były, słynna była jego niechęć do zbyt skomplikowanych dyskusji. George Bush stąd informował o rozpoczęciu operacji Pustynna Burza – wyzwoleniu Kuwejtu spod irackiej okupacji, a jego syn George W. Bush 12 lat później powiedział swym rodakom i światu, że zaczęła się „pierwsza faza rozbrajania irackiego reżimu”. Dwadzieścia dni później amerykańskie czołgi wjechały do Bagdadu. Nie jest natomiast prawdą, że Gabinet Owalny był sceną najgłośniejszego romansu w historii Białego Domu. Jak ustalono to potem dokładnie, do wszystkich sześciu schadzek Billa Clintona z Moniką Lewinski doszło w prywatnym gabinecie prezydenta tuż obok.

Nie ma chyba innego pomieszczenia na świecie, które pojawiłoby się w tylu filmach.

W każdym, którego bohaterem jest prezydent USA, obowiązkowa jest scena przy biurku. Samo biurko jest na pewno jednym z najsłyn-niej szych na świecie i jako jedno z niewielu ma swoją nazwę – „Resolute”. A to z powodu brytyjskiego żaglowca HMS „Resolute”, z którego drewna zostało wykonane. Statek utknął w krze lodowej podczas wyprawy arktycznej w 1854 roku i został porzucony przez załogę. Odnaleźli go Amerykanie, odnowili i przekazali jako dar królowej Wiktorii. Co ciekawe, ten gest pomógł uniknąć rozlewu krwi. Stosunki pomiędzy USA i Wielką Brytanią były wtedy tak napięte, że prezydent USA nakazał zamknąć brytyjską ambasadę a ambasadorowi opuścić kraj. Wojna wydawała się nieunikniona. Uratowanie żaglowca Jej Królewskiej Mości zrobiło jednak ogromne wrażenie i uspokoiło emocje. 26 lat później, gdy statek wycofano ze służby, królowa poleciła wykonać cztery biurka z desek pokładu. Dwa były bardziej okazałe. Jedno z nich do dziś stoi w zamku Windsor, a posiadaczem drugiego stał się prezydent Hayes, trafiło więc do Białego Domu. W Gabinecie Owalnym stanęło jednak o wiele później, dzięki kobiecie obdarzonej najlepszym wyczuciem stylu spośród wszystkich pierwszych dam USA – Jacqueline Kennedy.

Każdy kolejny prezydent nadaje rezydencji trochę inny, nowy charakter. Tak naprawdę jest zbyt zajęty tworzeniem swojej administracji, by poświęcać temu zbyt wiele czasu, więc zmianą dekoracji – mebli, dywanów i zasłon – zajmują się pierwsze damy. Zazwyczaj staje się to też tematem ogólnonarodowej debaty. Przez wiele tygodni trwała w Ameryce dyskusja na temat, który obcokrajowcom wydaje się pewnie absurdalnie błahy: „Czy w Gabinecie Owalnym nie jest teraz za dużo beżu?”. Dywany tam wykładane były głównie granatowe, państwo Obamowie uznali jednak, że lepsze będą jaśniejsze.

Historia biurka jest tak niezwykła, że mebel stał się jednym z głównych bohaterów wielkiej hollywoodzkiej superprodukcji „Skarb Narodów 2 – Księga Tajemnic”. Z tysięcyjego zdjęć najsłynniejsze nie jest jednak związane ani z poszukiwaniem skarbów, ani z wielką polityką. Zrobiono je w 1963 roku w dniu, który niczym specjalnym w historii świata się nie zapisał. Ciekawsze niż to, co leży na biurku czy kto przy nim siedzi, jest to, co pod nim, a właściwie „kto”. Gdy John Fitzgerald Kennedy przeglądał dokumenty, jego syn John junior ukryty pod spodem otworzył małe drzwiczki u dołu biurka i z ciekawością rozglądał się po pokoju. To najbardziej znana fotografia prezydenta i jego „dziedzica”. Same drzwiczki też należą do historii USA. Polecił je zainstalować poruszający się na wózku Roosevelt, który nie chciał, by ktoś widział jego niewładne nogi.

Nie ma też pokoju, który byłby tak często kopiowany. Po zamachach z 11 września dostęp do Białego Domu dla zwiedzających został drastycznie ograniczony, a jednak każdy bez problemu i za niewielką opłatą ma szansę zwiedzić Gabinet Owalny. W Waszyngtonie najłatwiej o to w Narodowym Muzeum Historii Amerykańskiej, 10 minut piechotą od Białego Domu. Całe piętro poświęcone jest historii prezydentury. Częścią ekspozycji jest właśnie Gabinet Owalny odtworzony w najdrobniejszych szczegółach w skali 1:1. Przyznaję, że moim ulubionym eksponatem jest tam jednak trochę pobrudzona i wygnieciona biała koszula z małą czerwoną plamką. Tabliczka na dole gabloty informuje, że właśnie w niej Harrison Ford grał rolę prezydenta w filmie „Air Force One”, a ta plamka jest śladem jego krwi, bo skaleczył się w trakcie filmowania sceny walki na pokładzie samolotu. Trzeba mieć dużo dystansu do swojej historii, żeby wystawić taki „eksponat”, np. tuż obok prawdziwego cylindra, który miał na głowie Abraham Lincoln w dniu, w którym zginął w zamachu.

Gabinety Owalne znaleźć też można w wielu innych miejscach Ameryki, niemal w każdej z bibliotek byłych prezydentów, które są jednocześnie wspaniałymi muzeami. Dwiema największymi są Clinton Library w Little Rock w stanie Arkansas i Reagan Library w Sim Valley, 60 km na północ od Los Angeles. W bibliotece Reagana można nie tylko spacerować po kopii Gabinetu Owalnego, ale też przejść po pokładzie Air Force One. Co prawda nie jest to Boeing 747, którym teraz lata Barack Obama, a poprzedni, mniejszy model, ale to naprawdę ten samolot, który przez prawie 30 lat służył siedmiu kolejnym prezydentom, od Richarda Nixona do George’a W. Busha.

Teksas jest większy niż Francja

Żeby zrozumieć Amerykę, warto jednak nie tylko przejść się po pokładzie Air Force One i zobaczyć Biały Dom, ale też pojechać bardzo daleko od Waszyngtonu. Na przykład do Crawford w stanie Teksas. Nie wiem, jakie miejsce miał na myśli Jeremi Przybora, gdy pisał „ni wyżyna, ni nizina, ni krzywizna, ni równina – taka gmina”, ale brzmi, jakby miał przed oczami właśnie Crawford, jakby patrzył na nie zza szyby tutejszej stacji benzynowej. Stacja jak stacja, choć pod jednym względem absolutnie wyjątkowa – serwują tam jedną z najgorszych kaw na całym kontynencie. Amerykanie potrafili wysłać ludzi na Księżyc, pośrodku pustyni zbudować Las Vegas, zwodować największe lotniskowce świata, skonstruować bombę atomową i ustalić skład chemiczny najlepszych środków do usuwania plam z dywanów, ale dobra kawa jest dla nich nadal wyzwaniem ponad siły.

– Pietro, dobre espresso o poranku to najlepszy dowód na istnienie Boga – mawiał Stefano, mój serdeczny przyjaciel z Mediolanu.

Gdyby przyjąć standardy Stefano, obywatele USA powinni być ateistami, bo dobre espresso o poranku jest dla nich czymś zupełnie niedostępnym. To, co nazywają kawą, jest zabarwionym na ciemno płynem o nieokreślonej kwasowości i temperaturze letniej kałuży. Zbożowa inka, na którą niegdyś się u nas narzekało, w porównaniu z nią wydaje się szczytem luksusu.

Lichota lokalnej kawy nie powinna jednak zniechęcać do przyjazdu do Crawford. To małe miasteczko bywało bowiem stolicą świata. Wszystko tłumaczy ogromny billboard stojący tuż obok stacji benzynowej. „Welcome to Bush Country”. Do dziś jest dla mnie zagadką, dlaczego właśnie w tym miejscu ówczesny gubernator stanu George W. Bush, jr., postanowił kupić ziemię. Pieniędzy miał aż nadto, bo właśnie sprzedał swoje udziały w klubie baseballowym Texas Rangers, zarabiając ponad 14 mln dolarów. Rancho w Crawford kupił za 1,3 miliona.

Teksas to przepiękny stan. Są tu pustynie, wzgórza, wysokie góry, lasy, bezkresne prerie, rzeki i przepiękne wybrzeże Zatoki Meksykańskiej. Crawford jest akurat jednym z najmniej atrakcyjnych miejsc, ale dzięki Bushowi stało się centrum amerykańskiej władzy. Prawo w USA pozwala prezydentowi wskazać rezydencję, która będzie jego drugą siedzibą, a to sprawia, że jej przystosowanie do potrzeb głowy państwa finansowane jest z budżetu. A zrobić trzeba sporo. Zadbać o wyposażenie w środki do komunikacji z całym światem, możliwość przeprowadzania wideokonferencji i dyskretnych spotkań z szefami armii i wywiadu. Do ochrony prezydenta i jego gości potrzebna jest cała armia agentów Secret Service, którzy gdzieś muszą mieszkać. Najbliższe lotnisko jest kilkadziesiąt kilometrów dalej w mieście Waco. Tam lądował Air Force One i prezydent przesiadał się do helikoptera Marine One, którym leciał na ranczo, gdzie przygotowano oczywiście specjalne lądowisko. Wiele razy wypominano Bushowi, że za dużo czasu spędza w Teksasie, zamiast zostać w Waszyngtonie i zajmować się sprawami państwa. Bush przekonywał, że może urzędować tak samo skutecznie właśnie stąd. Zaprojektowano nawet specjalne logo, na którego tle pojawiał się tu na spotkaniach z dziennikarzami – „Western White House”. Słowo „western” nie jest tu odwołaniem do filmów, oznacza tylko „zachód”. Gdy Franklin Delano Roosevelt przez jakiś czas urzędował w Honolulu na Hawajach, zajęty przez niego hotel nazywano wtedy właśnie „Western White House”.

Zaproszenie na ranczo było wyrazem największego zaufania, szacunku albo wdzięczności dla przywódców z całego świata. Zaszczytu dostąpiło jednak niewielu: królowie Arabii Saudyjskiej i Hiszpanii, prezydenci Rosji, Chin, Meksyku i Egiptu, kanclerz Niemiec i premierzy Wielkiej Brytanii, Izraela oraz Danii. Oczywiście wszyscy dostawali stosowne prezenty, ale niewielu stało się posiadaczami najcenniejszego trofeum – z pozoru zwykłego T-shirtu. Ważny był napis: „The President’s 100 degree Club”. „100 degree”, czyli „100 stopni” odnosi się do temperatury, którą Amerykanie mierzą w skali Fahrenheita. 100 stopni Fahrenheita oznacza nieco ponad 38 stopni Celsjusza. Co najmniej przy takiej temperaturze trzeba było przebiec pięć lub przejechać na rowerze 17 km, by dostać się do „Prezydenckiego Klubu 100 stopni” i otrzymać legendarną koszulkę. George Bush spełniał te kryteria bez problemu. Na ranczu odwiedzał go wielokrotnie Lance Armstrong, najbardziej utytułowany zwycięzca Tour de France i we dwóch pokonywali o wiele większe odległości.

Teksański duch

Każdy jednak mógł stać się posiadaczem T-shirtów ze zdaniem dość oczywistym, choć dla mieszkańców Crawford stało się pewnego dnia ważnym odkryciem.

– Hej, mam fajną koszulkę. „Teksas jest większy niż Francja” – zachwalał Mike, właściciel sklepu z pamiątkami. – Wiedziałeś o tym? Niesamowite. Kiedy ci Francuzi tak się z nami kłócili, myślałem, że to jakiś duży kraj, a tu się okazuje, że nasz stan jest większy, a co dopiero całe USA.

Od razu bardzo polubiłem Mike’a. Jego prostolinijne widzenie świata mogło urzec każdego. T-shirt z napisem: „Teksas jest większy niż Francja” wyjątkowo dobrze oddaje sposób myślenia Amerykanów o reszcie świata. Z każdą minutą robiło się coraz lepiej. Gdy Mike się dowiedział, że jestem z Polski, dostałem T-shirt w prezencie.

– Synu, jesteście w porządku. Wasi chłopcy razem z naszymi walczą teraz w Iraku i chcę, byś wiedział, że my w Teksasie o tym wiemy i to doceniamy.

Rozmowa w sklepie odbyła się krótko po jednej z debat w kampanii prezydenckiej w 2004 roku. Gdy John Kerry wypominał Bushowi, że nikt nie poparł amerykańskiej inwazji na Irak, prezydent wypowiedział słynne: „You forget about Poland”, czyli „Zapomniałeś o Polsce”. Sojusz z Polską miał być dowodem na istnienie wielkiej koalicji, która popierała wojnę w Iraku, usunięcie Saddama Husajna i wierzyła w istnienie tam broni masowego rażenia. Riposta na nikim nie zrobiła wrażenia i tę część debaty Bush wyraźnie przegrał, co nie przeszkodziło mu jednak wygrać wyborów. Dla Teksańczyków słowa jego rywala były jeszcze bardziej nie do przyjęcia. W jednym z wywiadów John Kerry przyznał, że gdy urządzaj ą sobie z żoną romantyczne kolacje, rozmawiają przy stole po francusku. Mieszkańcy Crawford byli do tej pory przekonani, że w ich kraju po francusku mogą mówić zniewieściali projektanci mody w Nowym Jorku, ale nie człowiek, który ma być zwierzchnikiem amerykańskich sił zbrojnych. Niechęć do Johna Kerry’ego była tak wielka, że wpłynęła nawet na sprzedaż keczupu. Otóż żoną kandydata Demokratów jest Teresa Heinz, która jako wdowa po pierwszym mężu Henrym Johnie Heinzu III stała się udziałowcem największego producenta keczupu na świecie. Co drugie jego opakowanie kupowane w USA pochodzi z firmy Heinz. W okolicach Crawford w żadnym barze, restauracji ani stacji benzynowej sprzedającej hot dogi nie widziałem wtedy nawet jednej butelki z logo Heinza. Tam uznawano je wtedy za symbol zdrady ojczyzny.

Mike ze sklepu z pamiątkami był bardzo dumny, że jest sąsiadem prezydenta, a coś, co gdzieś na świecie czy w Waszyngtonie uznawano za jego słabość, on uważał za zalety. Gafy George’a Busha popełniane w czasie zagranicznych podróży zapełniały całe książki. Na szczycie APEC, czyli wspólnoty ekonomicznej państw Azji i Pacyfiku wyraził ogromną radość, że może brać udział w spotkaniu OPEC (Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową). W Australii prezydent USA bardzo dziękował żołnierzom austriackim za wsparcie udzielone w Iraku. Australia czy Austria, to takie podobne.

Spis treści

***

Pod skrzydłami Secret Service

Tajemnice Owalnego Gabinetu

Teksas jest większy niż Francja

Teksański duch

Babcia z Dzikiego Zachodu

W ojczyźnie wolnych ludzi

8 sekund szaleństwa, czyli rodeo

Polak na chwałę Ameryki

Szalony Koń i ostatnia wielka bitwa Indian

Z koltem za pasem

Miasto zmiecione huraganem

Mroczna magia

Karnawał po amerykańsku

Bar, który wygrał z huraganem

Ameryka w Guantanamo