Wstęp

Słowacja, państwo za miedzą, cieszy się wśród naszych rodaków nieustającą popularnością. Choć wprowadzenie tam w 2009 r. euro nieco zmniejszyło liczbę Polaków odwiedzających Słowację, kraj ten cały czas mieści się w czołówce najczęściej obieranych celów.

Największą atrakcję stanowią kąpieliska termalne, z których wiele zaprasza na lecznicze i rekreacyjne kąpiele przez cały rok. Nie mniej popularne są zimą stacje narciarskie z rozbudowanym ostatnio ośrodkiem na Chopoku w Niżnych Tatrach, który dzięki inwestycjom stał się największym centrum białego szaleństwa w Europie Środkowej.

Wszystkie te atrakcje okraszają wspaniałe słowackie góry, które zajmują ⅔ powierzchni całego kraju. Góry Słowacji należą głównie do grupy łańcuchów Karpat Zachodnich. Z grupy Karpat Wschodnich leżą tutaj jedynie: Wyhorlat, Bieszczady, Wzgórza Zemplińskie i Góry Tokajsko-Slańskie.

Największą popularnością cieszą się góry w środkowej Słowacji. Tutaj rozciągają się te najatrakcyjniejsze i najczęściej odwiedzane: Tatry, Niżne Tatry, Słowacki Raj oraz Wielka i Mała Fatra. Każdy z tych łańcuchów górskich jest inny zarówno pod względem budowy, jak i krajobrazu. Wszystkie objęto ochroną w ramach parków narodowych. Turyści mogą korzystać z ich uroków dzięki gęstym systemom szlaków turystycznych, chociaż i tu w wielu miejscach spotkamy ograniczenia ruchu turystycznego, zimą spowodowane względami bezpieczeństwa, a o innych porach związane z ochroną przyrody.

Dolina Veľký Sokol w Słowackim Raju

W przewodniku opisano 35 całodniowych wycieczek po Tatrach, Niżnych Tatrach, Słowackim Raju, Wielkiej i Małej Fatrze. Są to najbardziej reprezentatywne dla każdego z tych łańcuchów trasy, które może pokonać każdy górski turysta. Wiele z nich nadaje się na wspaniałe rodzinne wycieczki z młodszymi lub starszymi dziećmi.

Trasy niemal wszystkich wycieczek mają formę pętli. Miejsca rozpoczęcia i zakończenia dobrano tak, aby dało się do nich dojechać środkami zarówno komunikacji zbiorowej, jak i samochodem, a także zaparkować go. Podajemy strony internetowe przewoźników, na których można znaleźć czytelne rozkłady jazdy z uwzględnieniem miejsc, gdzie znajduje się start i meta wyprawy.

Panorama Tatr ze Szczyrbskiego Jeziora; widok na doliny Mięguszowiecką (po prawej) i Młynicką rozdzielone Granią Baszt (w centrum)

Zaprezentowane w książce łańcuchy górskie leżą w sąsiedztwie granicy Polski i w zasadzie wcale nie trzeba wyjeżdżać na urlop na Słowację, aby odbyć opisane tu wycieczki. Przewodnik opisuje bowiem wypady z miejsc, do których szybko możemy dojechać z popularnych miejscowości wypoczynkowych w polskich Beskidach, Pieninach czy Tatrach. Jeśli ktoś wypoczywa w Zakopanem, Bukowinie Tatrzańskiej, Korbielowie, Szczyrku czy innej miejscowości po polskiej stronie granicy, bez przeszkód w ciągu jednego dnia dojedzie do zaprezentowanych miejsc i gór po słowackiej stronie granicy, tym bardziej że w górach pogoda jest bardzo zmienna i często, szczególnie latem, zdarza się, że w jednej części masywu pada deszcz, a w innej świeci słońce. Warto mieć w pogotowiu taką podręczną listę miejsc wartych odwiedzin, bo może okazać się bardzo przydatna w czasie urlopu.

Oczywiście oprócz wycieczek w przewodniku opisano także popularne ośrodki letniskowe na Słowacji, w których znajdziemy miejsca noclegowe w obiektach wszystkich możliwych kategorii od kwater prywatnych po luksusowe hotele.

Możemy wypoczywać zarówno w Polsce, jak i na Słowacji, a przy tym korzystać z opisanych w przewodniku wycieczek.

Zapraszamy do odwiedzenia gór naszych południowych sąsiadów.

Tatry Wysokie i Bielskie
(Vysoké Tatry, Belanské Tatry)

Widok na grzbiet Jatek z Przełęczy pod Kopą; w dole Dolina Przednich Koperszadów.

Tatry są górami fałdowymi typu alpejskiego i najwyżej wypiętrzonym łańcuchem górskim w całych Karpatach. W Tatrach, poza najwyższym Gerlachem (2654 m n.p.m.), jeszcze dziesięć szczytów i grani przekracza 2600 m n.p.m.

Łańcuch Tatr rozciąga się od Zdziarskiej Przełęczy na wschodzie do Huciańskiej Przełęczy na zachodzie i składa się z trzech grup górskich: Tatr Bielskich, Tatr Wysokich i Tatr Zachodnich. Cały łańcuch rozciąga się na długości 57 km i ma 18,5 km szerokości w najszerszym miejscu. Ponad 75% powierzchni Tatr leży na terenie Słowacji. Masywy Tatr Wysokich i Zachodnich przecina granica polsko-słowacka, a Tatry Bielskie w całości należą do Słowacji.

Tatry należą do gór, których masyw buduje trzon krystaliczny utworzony ze skał metamorficznych i magmowych powstałych 420–300 mln lat temu. Trzon krystaliczny Tatr Zachodnich tworzą skały metamorficzne powstałe ze skał osadowych, a Tatr Wysokich – skały magmowe (głównie granitoidy), które powstały w okresie aktywności wulkanicznej. Obszar, na którym leżą dzisiejsze Tatry, wypiętrzył się już w paleozoiku w czasie hercyńskich ruchów górotwórczych (orogenezy hercyńskiej), ale później w wyniku erozji uległ całkowitemu zrównaniu oraz zalaniu wodami morskimi. Przez miliony lat obszar ten pokrył się grubą warstwą osadów, z których wytworzyły się skały osadowe: wapienie, dolomity i piaskowce. Powstanie masywu tatrzańskiego, jak również całych Karpat oraz innych młodych gór, takich jak Alpy, Kaukaz czy Himalaje, jest efektem alpejskich ruchów górotwórczych (orogeneza alpejska), zapoczątkowanych około 25 mln lat temu. Ogromne siły wywołane wzajemnym naciskiem platform geologicznych spowodowały wyniesienie rozległych obszarów na znaczną wysokość. Ściskaniu i wypiętrzaniu towarzyszyło fałdowanie podłoża ze skał osadowych, a następnie jego pękanie. W ten sposób na powierzchnię wyłoniły się warstwy starszych skał magmowych i metamorficznych. Później nastąpiło odrywanie się fałd skał osadowych od macierzystego podłoża i przesuwanie ich na znaczne odległości. Poprzesuwane fałdy ze skał osadowych utworzyły tzw. płaszczowiny, które dzisiaj budują zewnętrzne okrywy wielu obszarów w całych Karpatach, w tym również w Tatrach. Płaszczowiny z młodszych skał osadowych w wielu miejscach ponownie przysłoniły pierwotny trzon krystaliczny. Niemal cała północna (polska) część Tatr Zachodnich zbudowana jest ze skał osadowych. Również w Tatrach Wysokich ukonstytuowanych na trzonie krystalicznym występują obszary przykryte płaszczowinami. Z kolei w osadowych Tatrach Zachodnich stwierdzono oderwane i przemieszczone fragmenty trzonu krystalicznego (tzw. czapy tektoniczne), na przykład na Czerwonych Wierchach, grzbiecie granicznym ciągnącym się od Goryczkowej Czuby przez Kasprowy Wierch po szczyt Beskidu. Tatry Bielskie, wschodnią część masywu Tatr, tworzą natomiast w całości skały osadowe jako płaszczowiny. Ostateczny kształt górotworowi tatrzańskiemu nadało zlodowacenie, które rozpoczęło się niedługo po zakończeniu procesów orogenezy alpejskiej, około 1,8 mln lat temu. Co prawda lodowiec w jego krakowskiej, najbardziej rozległej fazie nie sięgnął podnóża Tatr, ale surowe warunki klimatyczne spowodowały powstanie lokalnych lodowców górskich, które przekształciły rzeźbę gór w wyniku oddziaływania lodu. Pozostawiły one spękane skały, osuwiska, głazowiska, wyrzeźbione doliny, moreny oraz jeziora polodowcowe. Procesy erozji wodnej i związane z tym zjawiska krasowe występujące w Tatrach wapiennych spowodowały utworzenie się tam licznych systemów jaskiń.

Panorama Łomnickiej Grani z Siodełka

W Tatrach występują w pełni wykształcone wszystkie charakterystyczne piętra roślinności górskiej od piętra pogórza po turniowe. Spotkać tu można charakterystyczne dla wysokogórskiego środowiska rzadkie rośliny i zwierzęta często niespotykane poza tym środowiskiem. Do rzadkich i chronionych gatunków należą między innymi niedźwiedzie, kozice górskie, świstaki, płochacz halny, siwerniak. Tatry dzięki temu są obszarem badań naukowców: geologów, botaników, zoologów. O fenomenie przyrodniczym Tatr decyduje też jeszcze jeden fakt, a mianowicie ich niewielki obszar. To sprawia że są tak atrakcyjne pod względem naukowym i turystycznym. Podczas górskiej wycieczki możemy podziwiać jednocześnie skaliste turnie, kotły polodowcowe, górskie jeziora, wartkie potoki i wodospady, dolnoreglowe i górnoreglowe lasy bukowe, jodłowe i świerkowe, bory limbowe, pola kosodrzewiny, hale pełne rzadkich gatunków roślin, przemykające graniami kozice, chowające się pomiędzy kamieniami i pogwizdujące ostrzegawczo świstaki, a czasem także przechadzającego się w oddali niedźwiedzia brunatnego. Symbolami tatrzańskiej przyrody są limby, szarotki, krokusy i kozice. Walkę o ochronę Tatr, rozpoczętą przez przyrodników i miłośników przyrody jeszcze w XIX w., zwieńczyło w 1948 r. utworzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego (Tatranský Národný Park) na Słowacji, a w 1954 r. jego odpowiednika na terenie Polski. Góry należą także do grupy rezerwatów biosfery UNESCO. Tatrzański Park Narodowy oplata sieć szlaków turystycznych, ale wiele miejsc na terenie gór ze względów przyrodniczych jest niedostępna dla masowej turystyki. Tam, gdzie nie docierają szlaki, można odbyć wycieczkę z wykwalifikowanym przewodnikiem górskim. W słowackiej części Tatr od 1 listopada do 15 czerwca szlaki turystyczne powyżej schronisk są zamknięte; w tym czasie nie działa również schronisko pod Rysami i prowadzący do niego szlak z Popradzkiego Stawu. Wędrując po słowackich Tatrach, warto pomyśleć o wykupieniu specjalnego ubezpieczenia górskiego, gdyż w razie wypadku na szlaku osoba poszkodowana ponosi koszty operacji ratowniczej prowadzonej przez TNH, słowacki odpowiednik TOPR-u.

Tatry Wysokie i Bielskie to dwa różniące się budową i charakterem łańcuchy tatrzańskie, które są ze sobą nierozerwalne turystycznie ze względu na bliskie sąsiedztwo. Trudno jest prezentować wypoczynek i szlaki turystyczne w Tatrach Wysokich, nie wspominając o Tatrach Bielskich. Obie grupy górskie łączy turystyka i powiązania komunikacyjne pomiędzy miejscowościami letniskowymi usytuowanymi u ich podnóży.

Tatry Wysokie to imponujący masyw budzący zachwyt strzelistością i monumentalnością szczytów. Przez wieki owiane tajemnicą, stopniowo oswajano i zagospodarowywano. Już w XVI w. znali je okoliczni górale, którzy łatwo dostępnymi dolinami wędrowali co roku ze swoimi stadami na letni wypas na halach. Wyżej zapędzali się już tylko nieliczni śmiałkowie, poszukiwacze przygód i minerałów oraz uciekinierzy, którzy byli na bakier z prawem. Główna grań Tatr Wysokich rozciąga się od Przełęczy pod Kopą (Kopské sedlo) na wschodzie po przełęcz Liliowe na zachodzie. Granią od przełęczy Liliowe po niższy z wierzchołków Rysów biegnie granica polsko-słowacka. Najniższym punktem w przebiegu grani głównej jest Gładka Przełęcz (1994 m n.p.m.), poprzez którą łączą się Dolina Cicha Liptowska (Tichá dolina) z Doliną Pięciu Stawów Polskich; pierwsza z nich uznawana jest za zachodnią granicę Tatr Wysokich. Przełęczą poprowadzona jest granica polsko-słowacka, a od strony słowackiej biegnie na nią czerwony szlak turystyki pieszej z górnej części Doliny Cichej Liptowskiej. Z przełęczy nie da się kontynuować wycieczki. Pozostałe przełęcze leżą już w piętrze turni i wymagają mozolnej wspinaczki.

Widok na masyw Łomnicy i Kieżmarskiego Szczytu spod wyciągu gondolowego w Tatrzańskiej Łomnicy

Od grani głównej odchodzą krótsze i dłuższe granie boczne. Do rozleglejszych należą: wschodnia grań Świnicy, główna grań odnogi Krywania, południowo-wschodnia grań Wyżniego Baraniego Zwornika. Krótsze i dłuższe granie oddzielają od siebie tatrzańskie doliny przekształcone oddziaływaniem lokalnych lodowców. Doliny mają piętrowy przebieg, a poszczególne piętra oddzielają od siebie progi skalne; z wielu z nich spływają wodospady. W wielu dolinach znajdują się urozmaicające skalne krajobrazy polodowcowe jeziora wysokogórskie, nazywane stawami. Największe z nich – Morskie Oko i Wielki Staw – leżą w polskiej części Tatr Wysokich. Po słowackiej stronie granicy największy jest Wielki Hińczowy Staw (Veľké Hincovo pleso) i Szczyrbskie Jezioro (Štrbské pleso). W Tatrach Wysokich mają swoje źródła Wag (Biały Wag – górny bieg) i Poprad, dwie duże słowackie rzeki; pierwsza z nich należy do dorzecza Dunaju, druga – Wisły.

Tatry Bielskie są najmniejszym z tatrzańskich łańcuchów. Mają długość zaledwie około 13 km. Nazwa związana jest z miastem Biała Spiska (Spišská Belá), do którego częściowo należały. Tworzą zwarty łańcuch górski rozciągnięty poprzecznie w stosunku do przebiegu głównej grani Tatr Wysokich, która styka się z krótką granią boczną Tatr Bielskich na Przełęczy pod Kopą. Granica Tatr Wysokich i Bielskich biegnie dolinami: Jaworową (Javorová), Zadnich Koperszadów (Zadné Meďodoly), Przednich Koperszadów (Predné Meďodoly) i Kieżmarską (Kežmarská Bielá voda). Szczyty Tatr Bielskich są dużo niższe i łagodniejsze niż sąsiednich Tatr Wysokich. Najwyższy szczyt, Hawrań (Havran), sięga 2152 m n.p.m.; wysokość 2000 m n.p.m. przekracza jeszcze pięć innych wierzchołków. Łatwy dostęp do hal spowodował, że już od XIV w. w Tatrach Bielskich intensywnie rozwijało się pasterstwo. Owce wypasano tu do 2. połowy lat 50. XX w. Góry były też miejscem eksploatacji surowców mineralnych. Miejsca wydobywania rud miedzi utrwalają nazwy miejscowe, między innymi Zadnie i Przednie Koperszady (niem. Hintere Kupferschächte – „tylne szyby miedziowe”). Do atrakcji Tatr Bielskich należy Bielska Jaskinia (Belianská jaskyňa) położona we wschodniej części łańcucha ponad miejscowością Tatrzańska Kotlina (Tatranská Kotlina). Na uwagę zasługuje bardzo bogaty świat roślinny Tatr Bielskich, który ma związek z podłożem ze skał wapiennych. Właśnie z tego powodu od dawna były one obszarem zainteresowania botaników. Ze względu na ochronę przyrody obszar Tatr Bielskich przecina zaledwie kilka szlaków turystycznych; tylko jeden z nich (czerwony – przedłużenie Tatrzańskiej Magistrali do Zdziaru) prowadzi w najwyższą część łańcucha, przecinając go stokami pod Szalonym Wierchem (Hlupý vrch).

Szczyrbskie Jezioro z hotelem Patria, Złomiskową Doliną w tle; dominuje potężna dwuwierzchołkowa Wysoka, 2547 m n.p.m.

Skaliste szczyty od końca XVIII w. zaczęły przyciągać nie tylko naukowców i badaczy, ale też podróżników, a później i zwykłych turystów. Ruch turystyczny wzmógł się na przełomie XIX i XX w. Na południowych stokach Tatr Wysokich schodzących do Kotliny Popradzkiej i u podnóża Tatr Bielskich zaczęły się rozwijać miejscowości turystyczne. Dzisiaj wzdłuż obu pasm rozciąga się wianuszek małych i większych letnisk: Tatrzańska Kotlina (Tatranská Kotlina), Kieżmarskie Żłoby (Kežmarské Žľaby), Matlary (Tatranské Matliare), Tatrzańska Łomnica (Tatranská Lomnica), Smokowce: Stary, Nowy, Górny i Dolny Smokowiec (Starý, Nový, Horný a Nizký Smokovec), Tatrzańskie Zręby (Tatranské Zruby), Tatrzańska Polanka (Tatranská Polianka), Nowa Polanka (Nová Polianka) i Wyżnie Hagi (Vyšné Hágy), Szczyrbskie Jezioro (Štrbské pleso) i Podbańska (Podbanské). Niżej na południowych stokach leżą stare wsie podtatrzańskie, które również zaczęły pełnić funkcje turystyczne, na przykład Nowa i Stara Leśna (Nová i Stará Lesna). U północno-wschodnich podnóży Tatr Bielskich rozciąga się na znacznej przestrzeni wieś Zdziar (Ždiar), etnograficznie należąca do Spiszu. Zdziar i mniejsze wsie Podspady (Podspády) i Jaworzyna (Tatranská Javorina) to dzisiaj również centra turystyki i główne węzły szlaków w tej części Tatr.

Ewangelicki kościół z XIX w. w Nowym Smokowcu na tle Sławkowskiego Grzbietu

W 1947 r. podtatrzańskie letniska na południowych stokach Tatr Wysokich stały się częścią miasta Wysokie Tatry (Vysoké Tatry). W 2008 r. wydzielone zostało z niego Szczyrbskie Jezioro, które włączono do gminy Szczyrba (Štrba). Dzisiaj Wysokie Tatry składają się trzech jednostek administracyjnych: Starego Smokowca, Tatrzańskiej Łomnicy oraz Szczyrbskiego Jeziora; do tego ostatniego należą administracyjnie tylko osady Podbańska i Wyżnie Hagi.

XIX-wieczna zabudowa Nowego Smokowca

W listopadzie 2004 r. słowackie Tatry padły ofiarą katastrofalnego huraganu, podczas którego przestało istnieć ponad 14 tys. ha lasów, głównie na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Słowacy nadali tej klęsce nazwę Wielkiej Katastrofy. Ponad 20 ha nowych nasadzeń drzew zniszczył wiosną 2013 r. pożar. Wiatr spustoszył ponownie podtatrzańskie stoki w 2010 i 2012 r. Ogrom klęski ekologicznej widać w każdej miejscowości, gdzie ostały się pojedyncze drzewa. Z nagich stoków pokrytych gdzieniegdzie ocalałymi drzewami odsłoniły się się dalekie panoramy gór, i to w miejscach dotychczas pozbawionych widoków. Zdecydowano również o przeznaczeniu części zniszczonych obszarów na cele turystyczne. Tam gdzie się dało, poszerzone zostały stare trasy narciarskie i wybudowane nowe z jednoczesną modernizacją infrastruktury.

Komunikacja

Główną arterią komunikacji drogowej u stóp Tatr Wysokich i Bielskich jest ciąg dróg nr 67 i 537, który na odcinku od Łysej Polany do Szczyrbskiego Jeziora nosi nazwę Drogi Wolności; dalej w kierunku zachodnim aż do Liptowskiego Gródka (Liptovský Hrádok) droga nr 537 to Tatrzańska Droga Młodości. Niemal do każdego miejsca pod słowackimi Tatrami da się dojechać pociągiem lub autobusem.

Stacja w Tatrzańskiej Łomnicy; w tle Grandhotel Praha

Stacja w Szczyrbskim Jeziorze; przy peronie pociąg kolejki zębatej do Tatrzańskiej Szczyrby

Ważną rolę w lokalnym ruchu turystycznym pod Tatrami Wysokimi odgrywają Tatrzańskie Koleje Elektryczne (Tatranské Elektrické Železnice – TEŽ). Linie kolei łączące Stary Smokowiec ze Szczyrbskim Jeziorem i Tatrzańską Łomnicą to podstawa turystyki w Tatrach Wysokich; Stary Smokowiec jest stacją węzłową, gdzie linia z Popradu rozdziela się w dwóch kierunkach. Dzięki linii kolejowej turyści mogą rozpoczynać i kończyć wycieczki w różnych miejscach, a oprócz tego wracać wygodnie do miejsc swojego zakwaterowania. Do TEŽ należą również kolej zębata ze Szczyrbskiego Jeziora do Tatrzańskiej Szczyrby oraz kolejka linowo-terenowa ze Starego Smokowca na Siodełko (Hrebienok). Pierwsza z nich łączy bezpośrednio tatrzański kurort ze stacją w Tatrzańskiej Szczyrbie na głównym trakcie kolejowym Słowacji pomiędzy Rużomberkiem a Popradem, druga pozwala turystom na szybsze dotarcie do serca Tatr Wysokich, zastępując mozolne podejście. Tatrzańska Łomnica jest również połączona z siecią kolei normalnotorowej linii Poprad–Pławiec (Plaveč) dziesięciokilometrowym odgałęzieniem ze stacją węzłową Studeny Potok w Wielkiej Łomnicy (Vélká Lomnica). Te szlaki kolejowe do dzisiaj stanowią najważniejsze linie komunikacyjne, i to zarówno dla mieszkańców, jak i setek tysięcy gości odwiedzających co roku słowackie Tatry. Dzięki sieci kolejowej turyści mogą rozpoczynać i kończyć wycieczkę, gdzie chcą, ponieważ bardzo szybko i wygodnie każdy z nich dotrze do dowolnego miejsca położonego u podnóży tatrzańskich szczytów. Świadomość, że ma się do dyspozycji taki środek komunikacji, pozwala nawet na bardzo dalekie wyprawy w góry. Schodząc wieczorem z gór na którąś ze stacji, wiemy, że ciepły wagon dowiezie nas w ciągu najwyżej godziny do bazy. Dzięki połączeniom kolejowym mamy także możliwość zatrzymania się w miejscowościach oddalonych o kilka kilometrów od znanych kurortów. Cena za nocleg będzie na pewno dużo niższa, co pozwoli nam zaoszczędzić nieco grosza na inne szaleństwa, na przykład kulinarne. Podróż z Tatrzańskiej Łomnicy do Popradu trwa mniej więcej 1 godz. 10 min; droga powrotna zajmuje 1 godz. 30 min. Bilety są do nabycia w automatach (na głównych stacjach również w kasach). Można kupić bilet jednorazowy oraz czasowy 1-, 3- i 7-dniowy. Cena biletu jednorazowego zależy od dystansu, jaki zamierzamy pokonać i wynosi 0,50–4,00 euro; bilety czasowe 4–14 euro (dzieci i młodzież połowa ceny). Informacja o godzinach odjazdów kolejek z poszczególnych przystanków i stacji: www.vysoketatry.sk.

Pociąg kolei tatrzańskiej na stacji w Szczyrbskim Jeziorze

Wycieczki w Tatrach Wysokich i Bielskich ułatwia również komunikacja autobusowa. Operatorem na trasach jest tutaj Slovenska Automobilová Doprava Poprad. Najważniejsza linia przy planowaniu wycieczek w Tatry ma następujący przebieg: Poprad–Wysokie Tatry–Zdziar–Tatranská Javorina. Część kursów zaczyna się i kończy na przystanku Tatranská Javorina pošta lub Starý Smokovec autobusová stanica. Rozkłady jazdy znajdują się na stronie internetowej www.sadpp.sk.

Na trasie Zakopane–Zdziar–Tatrzańska Łomnica–Stary Smokowiec–Poprad i z powrotem kursują w sezonie letnim cztery razy dziennie autobusy firmy przewozowej Strama (www.strama.eu). Poranny kurs i powrotny popołudniowy pozwalają na zaplanowanie nawet dość długiej wycieczki w Tatrach Wysokich i Bielskich.

Cennik parkowania na osiedlach miasta Wysokie Tatry: www.vpstatry.sk. Pozostawienie samochodu na oznaczonym parkingu na cały dzień to wydatek około 5,50 euro.

Grandhotel Praha

W Tatrzańskiej Łomnicy w sąsiedztwie dolnej stacji wyciągu gondolowego znajduje się bezpłatny centralny parking. To dobre miejsce, by rozpoczynać tu wycieczki w góry. Można stąd od razu wjechać wyciągiem nad Łomnicki Staw lub podejść do stacji kolejki tatrzańskiej i udać się nią na miejsce, gdzie zaplanowaliśmy początek wycieczki.

Tatrzańska Łomnica

Największa miejscowość pod Tatrami Wysokimi, w granice administracyjne której włączone są także położone po sąsiedzku osiedla: Tatrzańska Kotlina, Tatrzańska Leśna, Kieżmarskie Żłoby i Matlary. Tatrzańska Łomnica została założona jako ośrodek turystyczny pod koniec XIX w. na wykupionych przez państwo węgierskie gruntach. Na tarasie położonym na wysokości 850 m n.p.m. u stóp masywu Łomnicy w 1892 r. władze rozpoczęły budowę państwowego uzdrowiska. Jednym z pierwszych wzniesionych obiektów był wybudowany w 1893 r. hotel Lomnica. Dzisiaj niestety zaniedbany i opuszczony charakterystyczny budynek w centrum miejscowości czeka na remont. W jego pobliżu znajdują się zabytkowe zabudowania stacji kolejowej, które wzniesiono w 1895 r. po doprowadzeniu 9-kilometrowego odgałęzienia od linii głównej ze stacji Studený Potok w Wielkiej Łomnicy. W 1911 r. do torowiska normalnotorowego dołączyły tory wąskotorowej kolei tatrzańskiej do Starego Smokowca. Po północnej stronie Drogi Wolności, głównej ulicy przecinającej centrum, w sąsiedztwie hotelu Lomnica można dojrzeć zbudowany niedługo po nim Dom Zdrojowy (Léčebný dom). On także podzielił los budynku hotelowego i czeka na remont. Pomiędzy dwoma opuszczonymi symbolami dawnego uzdrowiska znajduje się pięknie utrzymany park ze wspaniałymi okazami drzew liściastych i iglastych. Ponad parkiem na wzniesieniu dojrzeć można charakterystyczną, ozdobioną wieżyczkami bryłę Grandhotelu Praha wybudowanego w 1905 r. (nazwę Praha nadano mu w 1919 r.). Z lat 30. XX w. pochodzi dawny dom wczasowy Morava, który mimo powojennej przebudowy zachował oryginalne cechy czeskiego funkcjonalizmu reprezentowanego między innymi przez jego projektanta Bohuslava Fuchsa. W miejscowości ma swoją siedzibę muzeum przyrodnicze parku narodowego. Jego oryginalna bryła przypominająca tatrzański szczyt wyróżnia się pośród sąsiednich budowli. Powojenną wizytówką Tatrzańskiej Łomnicy był rozległy, położony przy drodze dojazdowej z Wielkiej Łomnicy ośrodek kempingowy Eurocamp FICC; przy ośrodku działał nawet przystanek kolejowy. Dzisiaj opuszczony teren czeka na inwestora.

Tatrzańska Łomnica stanowi obecnie centrum turystyki górskiej we wschodniej części Tatr Wysokich oraz w Tatrach Bielskich. Największą atrakcją miejscowości jest położenie jej centrum u stóp Łomnicy (2632 m n.p.m.), drugiego pod względem wysokości po Gerlachu szczytu w Tatrach. Szczyt i Tatrzańską Łomnicę w 1940 r. połączyła trzyodcinkowa linia kolei linowej. Kamienną elewację dolnej stacji kolei linowej na Łomnicę widać obok Grandhotelu. Budynek powstałej w latach 1935–1940 kolei górskiej zaprojektował znany słowacki architekt Dušan Jurkovič. Jego autorstwa są także stacje przesiadkowe Štart i Łomnicki Staw oraz budynek górnej stacji na szczycie Łomnicy. Od 2001 r. budynek dolnej stacji oraz linia kolei linowej nad Łomnicki Staw są wyłączone z użytkowania. Pośrednie stacje Štart i Łomnicki Staw służą kolejce gondolowej uruchomionej w latach 70. XX w.; kolej linowa kursuje tylko pomiędzy stacjami Łomnicki Staw–szczyt Łomnicy.

Wagon kolei linowej na Łomnicę

Po zniszczeniach lasów, jakich dokonały w słowackim Tatrzańskim Parku Narodowym huraganowe wiatry, władze parku umożliwiły rozbudowę stacji narciarskiej w Tatrzańskiej Łomnicy. Przybyło wyciągów, poszerzono i powiększono tereny narciarskie. Stacja narciarska rozciągająca się od centrum Tatrzańskiej Łomnicy po Przełęcz Łomnicką jest obecnie największym ośrodkiem białego szaleństwa w Tatrach. Na imponującą Łomnicę, którą dzieli od Łomnickiego Stawu blisko 900 m wysokości, da się wjechać kolejką linową. Wagonik przesuwa się na linach ponad kilkusetmetrową przepaścią. Na szczycie znajduje się najwyżej położony w Tatrach ogólnodostępny taras widokowy. Na niewielkiej przestrzeni zmieszczono tu także obserwatorium astronomiczne i meteorologiczne oraz przekaźniki telekomunikacyjne.

Łomnicki Staw (1751 m n.p.m.), usytuowany w kotle polodowcowym blisko kilometr poniżej szczytu, jest ważnym węzłem szlaków turystycznych w Tatrach Wysokich. Obok budynku stacji gondolek i kolei linowej przebiega czerwona Magistrala Tatrzańska. To szlak, który trawersuje niemal na całym swym przebiegu masyw Tatr Wysokich i łączy wszystkie szlaki prowadzące od miejscowości wypoczynkowych w głąb gór; jego wschodni odcinek od Łomnickiego Stawu przecina grzbiet masywu Łomnicy i prowadzi do Doliny Zielonego Stawu i Doliny Białych Jezior przy granicy z Tatrami Bielskimi. Nieco na zachód od stacji kolejek na stoku znajduje się stare schronisko nad Łomnickim Stawem (Skalnatá chata).

Tatrzańska Kotlina, położona na wschodnim krańcu administracyjnych granic Tatrzańskiej Łomnicy, oferuje turystom kolejną wielką atrakcję tatrzańską, jaką jest Bielska Jaskinia. Osada powstała właśnie w związku z zagospodarowaniem turystycznym jaskini, którą oficjalnie odkryto w 1882 r.; faktycznie odkryta została w 2. połowie XVIII w., ale przez anonimowe osoby. Po opisaniu kolejnych komór i korytarzy jaskinię udostępniono do zwiedzania w 1883 r., a trzynaście lat później zainstalowano w niej oświetlenie. W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Tatrzańskiej Kotlinie rozwinęło się uzdrowisko specjalizujące się w leczeniu chorób płuc. Stylowe drewniane budynki dawnego sanatorium uzupełniają dzisiaj nowsze, wzniesione już w okresie powojennym. W ich sąsiedztwie przy Drodze Wolności znajduje się parking, z którego prowadzi żółty szlak pod wejście do jaskini (dojście pod górę ok. 15 min). Na kilometrowej trasie turystycznej można podziwiać wspaniałe stalaktyty, stalagmity i inne formy nacieków, a także podziemne jeziorko.

Stary Smokowiec

Stary Smokowiec, położony na wysokości 1010 m n.p.m., to centrum administracyjne kilku turystycznych osad pod Tatrami Wysokimi. Do jednostki administracyjnej należą: Stary Smokowiec, Górny Smokowiec, Nowy Smokowiec, Dolny Smokowiec, Tatrzańskie Zręby, Tatrzańska Polanka i Nowa Polanka. Trzy pierwsze tworzą duży kompleks turystyczny rozciągający się wzdłuż Drogi Wolności. Dolny Smokowiec, zgodnie z nazwą, usytuowany jest poniżej centrum miejscowości i już poza granicami parku narodowego. Kolejne miejscowości leżą przy Drodze Wolności na trasie w kierunku Szczyrbskiego Jeziora. Zlokalizowany w samym centrum Stary Smokowiec jest najstarszą osadą turystyczną w Tatrach Wysokich. Za początek miejscowości przyjmuje się wybudowanie w 1793 r. przez arystokratę węgierskiego Štefana Csákyego domku myśliwskiego. Wzniesiono go w pobliżu źródełka wody mineralnej, znanego od stuleci ze swych leczniczych właściwości. Cztery lata później arystokrata postawił w sąsiedztwie trzy pensjonaty. Wielkie zasługi dla turystyki i popularności Starego Smokowca miał w XIX w. Ján Juraj Rainer, wieloletni dzierżawca okolicznych dóbr. Sam zresztą był inicjatorem budowy kilku zachowanych do dzisiaj budynków. Dalszy rozwój miejscowości nastąpił w 2. połowie XIX w., kiedy Kotlinę Popradzką przecięła linia kolejowa z Bohumina do Koszyc. Równie przełomowym momentem było wybudowanie tatrzańskiej kolejki łączącej Stary Smokowiec z Popradem oraz Szczyrbskim Jeziorem i Tatrzańską Łomnicą. Na zachód od Starego Smokowca powstał w 1875 r. Nowy Smokowiec. Jego założenie wiąże się z budową sanatorium przeciwgruźliczego dr. Miklósa Szontagha.

Dzisiejszy Stary i Nowy Smokowiec to zespół historycznej i współczesnej zabudowy luźno rozrzuconej na spłaszczonym fragmencie stoków u podnóża Sławkowskiego Szczytu (Slavkovský štít). W samym centrum Starego Smokowca, w sąsiedztwie budynku urzędu miasta z charakterystyczną wieżyczką z zegarem można zobaczyć kompleks zabytkowych budynków. Są wśród nich zbudowane jeszcze przez Rainera wille: Flora, Švajčiarský dom i Bellevue, a także późniejsze, w tym dawny Grandhotel powstały w 1904 r., hotel Tatra z 1885 r., kościół konstrukcji szachulcowej z 1904 r. czy willa Klotilda wzniesiona dla arcyksiężnej Klotyldy, żony Karola Ludwika Austriackiego, brata cesarza Franciszka Józefa. Do najnowszych elementów architektonicznych należy pomnik, który przypomina o tragicznym w skutkach huraganie, który w 2004 r. zniszczył lasy słowackiego Tatrzańskiego Parku Narodowego.

Wraz z rozwojem Starego Smokowca zagospodarowywano także tereny w górach. Dla udostępnienia turystycznego Tatr zaczęto wznosić schroniska górskie. Pierwszym było schronisko Rainera (Rainerová chata) na wylocie Doliny Staroleśnej wybudowane w 1863 r. Z myślą o turystach pociągnięto w 1908 r. kolej linowo-terenową ze Starego Smokowca na Siodełko (Hrebienok), przełączkę położoną na wysokości 1275 m n.p.m. na grzbiecie Sławkowskiego Szczytu. Dwukilometrowa trasa pokonuje 238 m różnicy wzniesień. Dzisiaj po trasie starej linii kursują nowoczesne wagoniki, które są w użytku od 2008 r. Wzdłuż linii biegnie asfaltowa droga poprowadzona trasą dawnego toru saneczkowego. Przy górnej stacji kolejki znajduje się hotel, a nieco poniżej zabytkowe schronisko Bilíka (BiIíková chata). Jest to doskonały punkt rozpoczynania wycieczek górskich. Przechodzi tędy Magistrala Tatrzańska. Inny szlak sprowadza stąd nad Wodospady Zimnej Wody (Vodopády Studeného potoka), popularnego celu spacerów. Siodełko jest również centrum jednego z ośrodków narciarskich na terenie Starego Smokowca. Wzdłuż kolejki wytyczono trasę zjazdową; na stokach Sławkowskiego Szczytu znajdują się również wyciągi orczykowe.

Widok znad Szczyrbskiego Jeziora na hotel uzdrowiskowy

Szczyrbskie Jezioro

To najwyżej położony i najmłodszy ośrodek turystyczny u stóp Tatr Wysokich. Leży na wysokości 1350 m n.p.m. w bezpośrednim sąsiedztwie polodowcowego Szczyrbskiego Jeziora (Štrbské pleso) u wylotu Doliny Młynickiej (Mlynická dolina). W 2007 r. miejscowość została wyłączona z miasta Wysokie Tatry i włączona do gminy Szczyrba (Štrba). Co ciekawe, osiedla wchodzące w skład jednostki administracyjnej Szczyrbskie Jezioro, a więc Wyżnie Hagi i Podbańskie, pozostały w administracyjnych granicach miasta Wysokie Tatry.

Początek miejscowości związany jest z zainteresowaniem turystycznym Tatrami w 2. połowie XIX w. Pierwszymi powstałymi tu obiektami były domek myśliwski i schronisko zbudowane nad brzegiem jeziora w latach 70. XIX w. Wkrótce wzniesiono kolejne budynki tworzącego się tu uzdrowiska klimatycznego; oficjalnie status ten przyznano miejscowości w 1885 r. Malowniczo położona stała się powszechnie dostępna dzięki drogom, które połączyły ją z niedalekimi Szczyrbą (1876) i Starym Smokowcem (1885). Drogi żelazne zapoczątkowała kolejka zębata wybudowana w 1896 r., która połączyła Szczyrbskie Jezioro ze stacją w Tatrzańskiej Szczyrbie na linii kolejowej z Żyliny do Koszyc. W 1911 r. uruchomiono tu linię kolei tatrzańskiej do Starego Smokowca i Popradu. Przyspieszyło to rozwój turystyczny miejscowości na początku XX w. oraz w okresie międzywojennym. Ważną rolę w zagospodarowaniu terenów miejscowości odegrało wykupienie okolicznych terenów przez państwo węgierskie w 1901 r.

Stylowa zabudowa hotelu Kempinsky

Dzisiaj Szczyrbskie Jezioro jest chyba najbardziej malowniczą miejscowością słowackich Tatr Wysokich. Luźna zabudowa nie przytłacza otoczenia pięknego tatrzańskiego stawu, a hotele, nawet te największe, wkomponowane są w tatrzański krajobraz. Nad południowym brzegiem polodowcowego Szczyrbskiego Jeziora wznoszą się historyczne budynki hoteli Krivaň z 1906 r. i Kempinski, pierwotnie Grand Hotelu Hviezdoslav, którego budowę ukończono w 1923 r. Obok nich znajduje się mniejszy budynek sanatorium Solisko. Wszystkie tworzą prestiżowy zespół leczniczy uzdrowiska. Z okien w jednym kierunku roztaczają się widoki na jezioro i skaliste turnie Tatr Wysokich, a w przeciwnym – na leżącą 800 m niżej Kotlinę Podtatrzańską zamkniętą na południu masywem Niżnych Tatr. Widać stąd położone w zachodniej części tego łańcucha najwyższą część ze szczytami Dziumbiera i Chopoka oraz bliższą, wschodnią, której najwyższym punktem jest Kráľová hoľa, dobrze rozpoznawalna za sprawą masztu telewizyjnego na szczycie. Na północnym brzegu jeziora wznosi się charakterystyczna bryła współczesnego hotelu Patria, a na tle Doliny Furkotnej widać charakterystyczną betonową konstrukcję skoczni narciarskiej; za większą skocznią ukryta jest druga, mniejsza. Obiekty powstały w związku z organizacją w mieście Wysokie Tatry w 1970 r. Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym; zawody te odbywały się tutaj poprzednio w 1935 r. Przy drodze dojazdowej od Drogi Wolności poniżej Szczyrbskiego Jeziora leży drugie, mniejsze, sztuczne jezioro utworzone w 1900 r. i nazwane Nowym Szczyrbskim Jeziorem. W jego sąsiedztwie wznoszą się hotele Baník i Litvor.

Wokół akwenu Szczyrbskiego Jeziora biegnie widokowa ścieżka spacerowa, skąd podziwiać można wszystkie piętrzące się nad uzdrowiskiem tatrzańskie szczyty – Skrajne Solisko (2093 m n.p.m.), Skrajną Basztę (2203 m n.p.m.) i Osterwę (1984 m n.p.m.). Całą panoramę wraz z nazwami bliższych i dalszych wierzchołków pokazuje tablica informacyjna umieszczona w najatrakcyjniejszym punkcie widokowym nad brzegiem. Zimą jezioro zamarza i można bez przeszkód chodzić po jego tafli. Na jeziorze są wówczas wydeptane ścieżki spacerowe oraz przygotowane tory do uprawiania narciarstwa biegowego. To jedna z zimowych dyscyplin, z których słynie miejscowość. Profesjonalne trasy narciarskie przyciągają tu amatorów oraz profesjonalistów. Start i meta, gdzie umieszczono urządzenia do pomiaru czasu, znajdują się przy zeskoku skoczni narciarskich. W pobliżu leży też dolna stacja wyciągu krzesełkowego, który kilka lat temu przeszedł gruntowny lifting; stare urządzenia i dwuosobowe krzesełka zastąpiły nowoczesne czteroosobowe kanapy. Oprócz tego narciarze mają w sąsiedztwie do dyspozycji jeszcze krótki wyciąg krzesełkowy i dwa orczyki obok skoczni narciarskich oraz drugi wyciąg z czteroosobowymi kanapami i długi wyciąg orczykowy wwożące na stoki pod Skrajnym Soliskiem. Latem działa również najdłuższy z wyciągów ze Szczyrbskiego Jeziora na Solisko, a właściwie na stoki szczytu Szczyrbskiego Soliska (2302 m n.p.m.), do schroniska pod Soliskiem (1800 m n.p.m.). Ułatwia i skraca podejście szlakiem na Przednie Solisko oraz w Dolinę Furkotną (Furkotská dolina) i na przełęcz Bystra Ławka (Bystré sedlo).

Na terenie Szczyrbskiego Jeziora ruch samochodowy jest ograniczony i zmotoryzowani (oprócz mieszkańców hoteli i sanatoriów oraz pojazdów uprzywilejowanych) muszą pozostawić samochody na parkingach (1 godz. 1,30 euro, kolejne cztery godziny – wielokrotność tej sumy, a cały dzień 5,50 euro).

W pewnej odległości od Szczyrbskiego Jeziora przy Drodze Wolności leżą dwa osiedla należące administracyjnie do miasta Wysokie Tatry, 15 km na zachód Podbańska, 8 km na wschód Wyżnie Hagi. Podbańska to niewielkie osiedle nad Białą Liptowską (Belá) u wylotu Doliny Cichej Liptowskiej na pograniczu Tatr Wysokich i Zachodnich; w sąsiedztwie osiedla znajdują się wyloty dwóch kolejnych dolin: Kamienistej (na zachód) i Koprowej (na wschód, ujście do Doliny Cichej). To jeden z węzłów turystycznych, z którego prowadzą szlaki w oba tatrzańskie łańcuchy. Są tu dwa hotele i mała stacja narciarska. Wyżnie Hagi powstały jako uzdrowisko. Wznosi się tutaj duże sanatorium, w którym leczy się choroby płuc.

Zdziar, Jaworzyna Tatrzańska i Podspady

Trzy wsie położone przy Drodze Wolności w dolinach potoków rozdzielających wschodnią część łańcucha Tatr od zachodniej części Magury Spiskiej. Wsie są etnograficznie związane z regionem Spisza, co widać na pierwszy rzut oka w architekturze regionalnej.

Panorama Zdziaru

Zdziar to rozległa wieś spiska rozciągnięta w Dolinie Zdziarskiej od Przełęczy Zdziarskiej do przełomowego odcinka rzeki Biała. Słynie ze wspaniałej panoramy Tatr Bielskich, których cały łańcuch dosłownie wyrasta z dna doliny. Nadal ma charakter dawnej wsi spiskiej, co podkreślają zachowane zagrody i domy drewniane. W jednej z najlepiej zachowanych zagród w centrum wioski urządzono muzeum regionalne Ždiarský dom. Od końca XIX w. Zdziar stał się także centrum turystyki górskiej w tej części Tatr i niższej, ale też urokliwej Magurze Spiskiej. Latem jest bazą turystyki pieszej i rowerowej, natomiast zimą przyjeżdżają tutaj narciarze. Atrakcje narciarskie skupiają się w dwóch stacjach: na zachodnich stokach Tatr Bielskich w górnej części Doliny Zdziarskiej oraz w położonej już na terenie Magury Spiskiej Dolinie Bachledowej. Ten drugi, rozleglejszy ośrodek dysponuje wyciągiem krzesełkowym oraz kilkoma długimi orczykami i obejmuje obszarem także sąsiednią dolinę Jezerskiego potoku.

Murań widoczny z Jaworzyny

Jaworzyna Tatrzańska to pierwsza słowacka wieś przy drodze z Łysej Polany. Leży na zachodnich stokach doliny Jaworzynki w miejscu, gdzie stykają się ze sobą Tatry Bielskie i Tatry Wysokie. Dolina Jaworzynki sięgająca kilka kilometrów w głąb gór w sąsiedztwie wsi stanowi granicę obu łańcuchów, natomiast wyżej, podchodząc aż do Lodowej Przełęczy, rozdziela w Tatrach Wysokich grań główną od bocznej Szerokiej Jaworzyńskiej. Od 1879 do 1935 r. wieś należała do niemieckiego arystokratycznego rodu Hohenlohe; przez większość tego czasu właścicielem był Christian Hohenlohe. Z tego okresu pochodzi drewniany kościół św. Anny z 1903 r. przy drodze oraz dworek myśliwski z 1885 r. położony obok charakterystycznego hotelu Kolowrat. W 1887 r. Christian Hohenlohe zakazał na pewien czas turystycznej eksploracji części Tatr, która do niego należała. Mediacja węgierskiego rządu w sporze arystokraty z Węgierskim Towarzystwem Karpackim doprowadziła do cofnięcia zakazu. Później sam Christian Hohenlohe angażował się w udostępnienie turystom Tatr. W 1902 r. został członkiem Węgierskiego Towarzystwa Karpackiego. On także ufundował w 1898 r. budowę schroniska nad Popradzkim Stawem w Dolinie Mięguszowieckiej; dolina wraz z obszarem Wyżnych Hagów była częścią jego majątku. Spadkobiercy, nie interesując się tatrzańskim majątkiem, odsprzedali posiadłości w Tatrach rządowi Czechosłowacji. Dzisiaj Tatrzańska Jaworzyna jest ważnym węzłem turystyki pieszej w Tatrach. Stąd doliną Jaworzynki przez przełęcze pod Kopą i Lodową prowadzą szlaki do Doliny Kieżmarskiej, Białej Wody oraz Doliny Zimnej Wody.

Podspady to niewielka osada śródgórska w dolinie Jaworzynki przy skrzyżowaniu dwóch ważnych dróg dojazdowych z Polski: z Łysej Polany oraz Jurgowa. Były także częścią ziem rodu Hohenlohe.

Kościół drewniany w Jaworzynie

Warto odwiedzić

Poprad to miasto położone nad rzeką o tej samej nazwie u stóp Tatr Wysokich w pobliżu granicy z Liptowem. Współcześnie tworzy je kilka połączonych w jeden organizm miejski historycznych ośrodków osadniczych: Poprad, Spiska Sobota, Straż pod Tatrami, Maciejowce i Wielka. Od 1412 do 1772 r. należały do Królestwa Polskiego. W XIX w. miasto przeżyło gwałtowny rozwój gospodarczy za sprawą otwarcia linii kolejowej z Bohumina przez Żylinę do Koszyc.

Największe atrakcje Popradu:

kościół św. Idziego (sv. Egidia) z XIII w. przebudowany w wiekach późniejszych, a tuż przy nim renesansowa XVI-wieczna dzwonnica ze spiską attyką;

kościół ewangelicki z 1. połowy XIX w. w stylu klasycystycznym;

elektrownia miejska z XIX w., obecnie jedno z centrów wystawienniczych Galerii Tatrzańskiej;

Muzeum Podtatrzańskie w kamienicy z XIX w.

Największe atrakcje Spiskiej Soboty:

zabytkowy kompleks mieszczańskiej zabudowy dawnego rynku (kamienice i domy z XVI–XIX w., ratusz z XVIII w.);

kościół św. Jerzego (sv. Juraj) z XIII w. po licznych przebudowach z cennym późnogotyckim ołtarzem Mistrza Pawła z Lewoczy; renesansowa dzwonnica wolno stojąca, przebudowana w okresie baroku;

oddział Muzeum Podtatrzańskiego.

Kieżmark (Kežmarok), miasto nad Popradem, to jedno z historycznych centrów administracyjnych i gospodarczych zachodniego Spisza. Prawa miejskie ma od 1269 r. W 1873 r. Kieżmark wybrało na swoją siedzibę Węgierskie Towarzystwo Karpackie zajmujące się turystycznym zagospodarowaniem Tatr.

Największe atrakcje Kieżmarku:

zbudowany przez Imricha Zápolyę zamek z XV w. po renesansowej przebudowie pod koniec XVI w.; dzisiaj muzeum;

gotycka fara Krzyża Świętego z XIV w. z XVI-wieczną wieżą z charakterystycznym spiskim attykowym zwieńczeniem (jaskółcze ogony); przykościelna dzwonnica z XVI w.;

zespół zabudowy mieszczańskiej z kamienicami z XVI–XX w.; bogate renesansowe i barokowe kamienice, parterowe domy spiskie, neoklasycystyczny ratusz;

drewniany ewangelicki kościół artykularny z 1687 r., rozbudowany w 1. połowie XVIII w., z bogatym barokowym wyposażeniem i wystrojem;

eklektyczny monumentalny kościół ewangelicki zwany „nowym”;

stary cmentarz z zachowanymi grobowcami z XIX w.

Vrbov od południa graniczy z Kieżmarkiem. W południowej części tej wsi znajduje się rozległe kąpielisko termalne czynne przez cały rok.

Ganovce leżą kilka kilometrów na południowy wschód od Popradu u podnóża Kozich Grzbietów, pasma niegdyś zaliczanego do Niżnych Tatr. We wsi czeka na nas kameralne kąpielisko termalne otwarte cały rok.

Zabytkowe kamienice w Kieżmarku

1. Przez Tatry Bielskie

Tatranská Kotlina → Chata Plesnivec → Velké Biele pleso → Kopské sedlo → Široké sedlo → Zdziar

Początek trasy: Tatranská Kotlina, węzeł szlaków i przystanek autobusowy Tatranská Kotlina-Čarda w południowej części osiedla

Koniec trasy: Zdziar, węzeł szlaków i przystanek autobusowy Ždiar Tatra

Szlaki: zielony–czerwony
Czas przejścia: 8 godzin

Najwyższa część Tatr Bielskich znad Zdziaru – od prawej Hawrań, Płaczliwa Skała i Szalony Wierch; w środku Szeroka Przełęcz

Wycieczka jest męcząca, ponieważ trwa dość długo. Chociaż trasa z Tatrzańskiej Łomnicy prowadzi przez większą część czasu pod górę, to jest to podejście dość łagodne, trawersujące stoki. Silniej nachylone odcinki znajdują się na krótkich fragmentach: powyżej schroniska chata Plesnivec, na dojściu z Doliny Przednich Koperszadów do Doliny Białych Stawów. Najdłuższe i najbardziej męczące podejście leży na stokach Bielskiej Kopy oraz Szalonego Wierchu na etapie podejścia na Szeroką Przełęcz. Dodatkowo uciążliwe jest także strome i kamieniste zejście z Szerokiej Przełęczy do Doliny Bielskiego Potoku. W sumie ten górski spacer z widokami na Tatry Wysokie, jeziora tatrzańskie i skalne masywy najwyższej partii Tatr Bielskich można polecić osobom o dobrej kondycji, znającym trudy górskich wędrówek.

Początek i koniec wycieczki znajduje się przy Drodze Wolności i przystankach autobusowych. Pomiędzy przystankami kursują autobusy słowackiego przedsiębiorstwa komunikacyjnego SAD (Slovenská Autobusová Doprava; www.sadpp.sk) oraz polskiej firmy Strama (www.strama.eu), co ułatwia planowanie. Jednym z wariantów może być dojazd własnym samochodem do Zdziaru i pozostawienie go przy bocznej drodze na parkingu obok oczekującego na remont dawnego hotelu Tatra; nieopodal parkingu biegnie ostatni odcinek szlaku czerwonego do skrzyżowania z Drogą Wolności i przystanku Ždiar Tatra. Stąd można dojechać autobusem do przystanku w Tatrzańskiej Łomnicy na początku trasy, a schodząc z gór, już nie trzeba się martwić o transport ze względu na pozostawiony przy końcu trasy na parkingu samochód.

Tatranská Kotlina (765 m n.p.m.)

Początek trasy znajduje się obok przystanku autobusowego Tatranská Kotlina-Čarda przy węźle turystycznym w południowej części Tatranskiej Kotliny; jest tutaj także parking (płatny od lipca do września). Obok drogi przy chodniku stoi drogowskaz kierujący żółtym szlakiem do Bielskiej Jaskini, niebieskim, tzw. zbójnickim chodnikiem, do Kieżmarskich Żłobów i zielonym, którym prowadzi część początkowa naszej wycieczki. Rozpoczynamy stąd pierwszy etap wycieczki, który przez przerzedzony huraganowymi wiatrami las prowadzi łagodnym podejściem u podnóży Kobylego Wierchu. Zielony i niebieski szlak mają na tym etapie wspólny przebieg.

Rozdroże pod Huczawą (Rázcestie pri Šumivom prameni; 915 m n.p.m.)

Węzeł szlaków turystycznych kiedyś był położony w gęstym dolnoreglowym lesie, z którego pozostały nieliczne świerki i modrzewie. Rozchodzą się tu drogi szlaków niebieskiego i zielonego. Kolejny etap prowadzi za znakami szlaku zielonego. Czeka nas jednostajne podejście trawersem w poprzek stoków południowo-wschodniej części masywu Tatr Bielskich. Przez przerzedzone drzewa widać miejscami na zachodzie skaliste granie Tatr Wysokich z dominującym masywem Kieżmarskich Szczytów na pierwszym planie. W niespełna półtorej godziny pokonujemy blisko 400-metrową różnicę wzniesień.

Kieżmarskie Szczyty, Durny Szczyt, Baranie Rogi i Czarny Szczyt

Chata Plesnivec (1290 m n.p.m.)

Znajduje się w górnej części Doliny Siedmiu Źródeł (Dolina Siedmich prameňov) pod skalistym grzbietem łączącym Skalne Wrota (1620 m n.p.m.) z Bujaczym Wierchem (Bujačí vrch; 1950 m n.p.m.). Wzniesiono je w latach 30. XX w. jako prywatny dom. Po II wojnie światowej krótko funkcjonował on jako schronisko, a następnie do 1997 r. był stacją naukową słowackiego Tatrzańskiego Parku Narodowego. W 1997 r. władze parku zrezygnowały z prowadzenia placówki i budynek stał się ponownie schroniskiem. Po remoncie i rozbudowie służy turystom na szlaku jako jedyne schronisko w Tatrach Bielskich. Drewniany budynek na niewielkim górskim tarasie wciśnięty jest w stok, doskonale się z nim komponując. Z tarasu przed schroniskiem roztacza się panorama Doliny Siedmiu Źródeł, którą po północnej stronie zamyka skalista grzęda Fajksowej Czuby (Faixová skala), a od południa grzbiet Steżek (Stežky) i Ryniasa (Rinias).

Od lewej: Rakuska Czuba, Kieżmarskie Szczyty, Durny Szczyt, Baranie Rogi, Czarny Szczyt, Kołowy Szczyt (pod nim Jastrzębia Turnia), Kozia Turnia, Jagnięcy Szczyt i Bielska Kopa

Warto wypocząć w schronisku, bo szlak od tego miejsca zaczyna piąć się zakosami ostro pod górę. Na szczęście męczące podejście mniej więcej po kwadransie łagodnieje. Szlak zaczyna trawersować stoki Bujaczego Wierchu i po chwili wychodzi ponad granicę lasu. Przez pola kosodrzewiny poprzerastane kępami krzewów i karłowatych drzew szlak prowadzi na południowo-zachodnie stoki, z których otwierają się widoki na Tatry Wysokie.

Wspólna Pastwa (Pastviny)

To zarastająca dawna polana na południowych stokach Bujaczego Wierchu. Jej nazwa pochodzi od wyroku sądowego, który podzielił łąki pomiędzy nieustannie wchodzących ze sobą w spory właścicieli. W ten sposób w jednoznacznie określonych granicach wspólnie mogli wypasać swoje stada. Tu po raz pierwszy ukazują się wspaniałe tatrzańskie widoki. Na północnym zachodzie niczym na paradzie ustawiły się szczyty wschodniego krańca głównej grani Tatr Wysokich (także całych Tatr) i bocznej grani Baraniego Zwornika. Dominują tu Kieżmarskie Szczyty, Durny Szczyt, Baranie Rogi, Czarny Szczyt i Jagnięcy Szczyt. Po przeciwnej stronie ponad kosodrzewiną widać wapienne skały grzbietu Tatr Bielskich od Bujaczego Wierchu po Zadnie Jatki. Pomiędzy granitowymi turniami Tatr Wysokich i wapiennymi wychodniami Tatr Bielskich rozciągają się malownicze obniżenia dolin: Zielonego Stawu Kieżmarskiego, Białych Stawów i Przednich Koperszadów, z dominującą na północy kopulastą Bielską Kopą. Widoki towarzyszą nam przez pewien czas. Po chwili na krótko znowu wchodzimy w las, skąd szlak wyprowadza nas w dolinę Koperszady Przednie.

Chata Plesnivec

Koperszady Przednie (Predné Meďodoly)

Północna odnoga górnego piętra Doliny Białej Wody Kieżmarskiej. Nazwa pochodzi od istniejących tu w XVIII w. sztolni kopalni miedzi (Kupfer – niem. „miedź”). Dnem doliny płynie Potok spod Kopy (Napájadlový potok). Przednie Koperszady należą geologicznie do Tatr Bielskich. Dolinę pokrywają łąki, pola kosodrzewiny i karłowate drzewa.

Koperszady Przednie i widok na Jatki

Zielony szlak przecina dolinę w jej dolnej części. Z podmokłych łąk w rejonie potoku wspaniale prezentuje się grzbiet Tatr Bielskich ze skalistymi kulminacjami Bielskich Jatek. Z dna doliny szlak wspina się stokami Kopy Bielskiej ku położonej wyżej Dolinie Białych Stawów.

Wielki Biały Staw (Vel’ké Biele pleso; 1615 m n.p.m.)

To największe z grupy kilkunastu niewielkich polodowcowych jezior w Dolinie Białych Stawów, która jest częścią Tatr Wysokich. Zbiornik o głębokości zaledwie metra rozciąga się na rozległym tarasie, a otaczają go podmokłe łąki wysokogórskie i kosodrzewina. Znad brzegu jeziora roztacza się panorama tatrzańskich szczytów z najbliższymi kulminacjami grani Tatr Wysokich zamykającymi nieckę doliny z Kozią Turnią i Jagnięcym Szczytem oraz Kopą Bielską po przeciwnej stronie. Do 1974 r. nad brzegiem wznosiło się schronisko Kieżmarskie wybudowane w 1941 r. Po spalonym i rozebranym budynku pozostał ślad fundamentów. W ich pobliżu na południowo-wschodnim brzegu jeziora znajduje się węzeł szlaków turystycznych. Obok szlakowskazu ustawiono ławy i stoły.

Ściana Małego Kieżmarskiego, Durny i Mały Durny Szczyt oraz Kozia Turnia i Jagnięcy Szczyt znad Wielkiego Białego Stawu

Opuszczamy zielony szlak, który tutaj się kończy. Dalsza część wycieczki przebiegać będzie szlakiem czerwonym, a właściwie odcinkiem biegnącym od stawu w przeciwnym kierunku, który nosi nazwę Magistrali Tatrzańskiej (pierwszym punktem na jej przebiegu po półgodzinnym marszu jest schronisko nad Zielonym Stawem).

Hawrań, Płaczliwa Skała, Szalony Wierch i Zadnie Jatki znad Przełęczy pod Kopą

Idąc od Wielkiego Białego Stawu czerwonym szlakiem, natrafimy na najdłuższe i najbardziej męczące podejście na całej trasie. Początkowo szlak biegnie ścieżką łagodnie trawersującą stoki Bielskiej Kopy. U podnóża grzbietu łączącego Jagnięcy Szczyt z Bielską Kopą rozpoczyna się ostre 20-minutowe podejście. Po wejściu na siodełko grzbietowe możemy podziwiać widoki na północną część Tatr Bielskich, w której dominują potężne msywy Szalonego Wierchu, Płaczliwej Skały i Hawrania. Widać stąd już niedaleką Przełęcz pod Kopą.

Przełęcz pod Kopą (Kopské sedlo; 1750 m n.p.m.)

Przełęcz tworzy granicę między Tatrami Bielskimi a Wysokimi. Jest także łącznikiem dwóch dolin: Zadnich i Przednich Koperszadów. Po północnej stronie przełęczy piętrzą się wapienne skały imponującego Szalonego Wierchu, trzeciego pod względem wysokości szczytu Tatr Bielskich; za nim widać ciągnący się na znacznej przestrzeni grzbiet Bielskich Jatek. Na południowej stronie przełęczy dominuje Jagnięcy Szczyt, pierwszy ważny szczyt na wschodnim krańcu głównej grani Tatr. Warto zatrzymać się tutaj, aby wyregulować oddech przed kolejnym męczącym podejściem, a także żeby podziwiać tatrzańskie widoki i przyrodę.

Podejście na Przełęcz pod Kopą; w tle Wielki Biały Staw

Z Przełęczy pod Kopą czerwony szlak pokonuje jeszcze około 200 m różnicy wysokości na podejściu skalistym stokiem Szalonego Wierchu w sąsiedztwie jego kulminacji. Miejsce to, położone na wysokości 1933 m n.p.m. i nazywane Szalonym Przechodem (Vyšné Kopské sedlo), jest najwyższym punktem na trasie wycieczki. Stąd roztacza się wspaniały widok na Szeroką Przełęcz na tle potężnych skalnych piramid Płaczliwej Skały (Ždiarská vidla; 2142 m n.p.m.) i Hawrania (Havran; 2152 m n.p.m.) – dwóch najwyższych szczytów Tatr Bielskich. Szczególnie okazale wygląda położona bliżej Płaczliwa Skała najeżona wystającymi z jej stoków skalicami, określanymi mianem Płaczliwych Kazalnic.

Szeroka Przełęcz Bielska (Široké sedlo; 1825 m n.p.m.)

Obniżenie w grani głównej Tatr Bielskich pomiędzy Szalonym Wierchem a Płaczliwą Skałą. Wspaniały punkt widokowy na łańcuch Tatr Wysokich. Widoczne są stąd niemal wszystkie szczyty wschodniej części łańcucha z imponującymi: Lodowym, Durnym, Łomnicą i Kieżmarskimi. Po wschodniej stronie przełęczy otwiera się widok na Magurę Spiską. W dole widać Zdziar, miejsce zakończenia wycieczki. Przełęcz i stoki sąsiednich szczytów pokrywa wysokogórska łąka porośnięta wielogatunkową roślinnością. Szczególnie pięknie jest tutaj w drugiej połowie czerwca, kiedy rozkwitają liczne gatunki roślin.

Czerwony szlak z przełęczy kieruje się w Dolinę Szeroką pomiędzy skalne grzędy na stokach Szalonego Wierchu i Płaczliwej Skały.

Dolina Szeroka i Dolina do Regli

Tworzą ciąg dolin po wschodniej stronie grani głównej Tatr Bielskich. Jest to górna część odnogi położonej niżej Doliny Bielskiego Potoku. Dnem dolin spływa spod Szerokiej Przełęczy Reglany Potok (Rígeľský potok).

Zejście Doliną Szeroką w dolnej części staje się tym ostrzejsze, im niżej się schodzi. W pewnym momencie na szlaku pojawiają się ścianki skalne, których pokonanie ułatwiają łańcuchy. To miejsce jest strefą przejściową, w której na wysokości około 1500 m n.p.m. Dolina Szeroka przechodzi w położoną niżej Dolinę do Regli. Na skalnym progu Reglany Potok tworzy wodospad nazywany Reglaną Siklawą. Niżej już nie ma tego typu utrudnień, ale na pewnym odcinku szlak pokonuje znaczną różnicę wysokości na niewielkiej odległości. Po tym stromym etapie czeka nas już łagodniejsze zejście w sąsiedztwie koryta Reglanego Potoku. Na wysokości około 1100 m n.p.m. szlak przecina zarastającą już Polanę pod Głośną Skałą, nad którą piętrzą się wapienne urwiska.

Ptasiowska Rówienka

Mała polana w miejscu gdzie Dolina do Regli uchodzi w Dolinę Bielskiego Potoku jest jednym z jej górnych odgałęzień. Ponad polaną widoczne są skalne urwiska Ptasiowej Turni. Znajduje się tutaj węzeł szlaków. Do czerwonego szlaku dochodzi z lewej strony szlak zielony prowadzący z głównej odnogi Doliny Bielskiego Potoku i ze Zdziarskiej Przełęczy. Dalej szlaki aż do końca wycieczki mają wspólny przebieg. Dolina Bielskiego Potoku stanowi granicę Tatr Bielskich i Magury Spiskiej.

Mąkowa Dolina (Monková dolina)

To dolny fragment Doliny Bielskiego Potoku, ale w słowackiej nomenklaturze jej nazwa obejmuje też wyżej położoną część aż do Ptasiowej Rówienki. Nazwa pochodzi od nazwiska Mąka, zapisywanego po słowacku Monka, które nosiła rodzina mieszkająca tutaj od XIX w.

Czerwony szlak prowadzi łagodnie opadającą drogą, która na pewnym odcinku przecina rozległą Mąkową Polanę, skąd widać panoramę fragmentu Tatr Bielskich ze szczytami Szalonego Wierchu, Płaczliwej Skały, Hawrania wraz z przełęczami, w tym Szeroką Przełęczą, z której sprowadza szlak; na tle Płaczliwej skały widoczna jest potężna wapienna turnia Głośnej Skały. Na skraju polany znajduje się kompleks hotelowy Magura. Wycieczka kończy się u wylotu Mąkowej Doliny do Doliny Zdziarskiej przy Drodze Wolności.

2. Nad Zielony Staw Kieżmarski

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

3. Spacer Tatrzańską Magistralą

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4. Spacer pod Gerlachem

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

5. Spacer w Dolinie Zimnej Wody

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

6. Na Czerwoną Ławkę

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

7. Wokół Grani Soliska

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

8. Na Rysy

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

9. Na Krywań

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Tatry Zachodnie
(Západné Tatry)

Tatry Zachodnie w widoku spod Krywania

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

1. Doliną Żarską na Trzy Kopy

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

2. Otargańce

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

3. Nad Rohackie Stawy

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4. Doliny Kwaczańska i Prosiecka

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Niżne Tatry
(Nizké Tatry)

Panorama Širokiej doliny; na pierwszym planie Demänovskie sedlo i szczyt Konské. A w tle masyw Sinej

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

1. Na Salatín

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

2. Na Chabenec

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

3. Na Chopok i Deresze

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4. Na Chopok i Dziumbier

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

5. Na szczyt Kraková hoľa

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

6. Na Poludnicę

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

7. Na Ohnište

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

8. Kraľova hoľa

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Słowacki Raj
(Slovenský raj)

Dolina Veľký Sokol

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

1. Tomášovský výhľad

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

2. Suchá Belá

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

3. Veľký Sokol

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4. Przełom Hornádu

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

5. Zejmarská roklina i Malé Zajfy

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

6. Sokolia dolina

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Mała Fatra
(Malá Fatra)

Wapienne wychodnie na grzbiecie Bobotów w dolinie Vrátna

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

1. Dolina Dierovego potoku i Malý Rozsutec

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

2. Na Veľký Rozsutec

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

3. Wokół Vrátnej

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

4. Chlebowa wycieczka

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

5. Martinské hoľe

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Wielka Fatra
(Veľká Fatra)

Krížna i Frčkov w najwyższej części Wielkiej Fatry

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

1. Ploská i Borišov

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

2. Na Ostredok

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

3. Tľstá i Ostrá

Treść dostępna w pełnej wersji eBooka.

Bibliografia

Adamec V., Jedličková N., Slovensko. Turistický lexikón, Šport Slovenské Telovýchovné Vydavateľstvo, Bratislava 1991.

Barczyk G., Jakubowski R., Piechowski A., Żurawska G., Bedeker tatrzański, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.

Gargulák J., Križo V., Malá Fatra. Turistický sprievodca ČSSR, č. 1, Šport Slovenské Telovýchovné Vydavateľstvo, Bratislava 1984.

Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Urzędowy Wykaz Polskich Nazw Geograficznych Świata, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Warszawa 2013.

Hencovský Ján i in., Orava. Turistický sprievodca ČSFR, č. 29, Šport Slovenské Telovýchovné Vydavateľstvo, Bratislava 1990.

Hochmuth Z. a kolektiv, Nízke Tatry západ. Turistický sprievodca ČSSR, Šport Slovenské Telovýchovné Vydavateľstvo, Bratislava 1988.

Hochmuth Z. a kolektív, Veľká Fatra. Turistický sprievodca ČSSR, č. 3, Šport Slovenské Telovýchovné Vydavateľstvo, Bratislava 1980.

Linhart K. a kolektiv, Nízke Tatry vychod. Turistický sprievodca ČSSR, Šport Slovenské Telovýchovné Vydavateľstvo, Bratislava 1989.

Nyka J., Tatry słowackie. Przewodnik, Trawers, Latchorzew 1998.

Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H., Wielka encyklopedia tatrzańska, Wydawnictwo Górskie, Poronin 2004.

Vavrík B. a kolektív, Turiec. Turistický sprievodca, Šport Slovenské Telovýchovné Vydavateľstvo, Bratislava 1986.

Burda NG Polska
Sp. z o.o. Spółka Komandytowa
Licencjobiorca National Geographic Society
ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa
Dział handlowy: tel. 22 360 38 42
Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst i zdjęcia © 2015 Dariusz Jędrzejewski

Redakcja: Anna Maria Thor
Korekta: erte
Okładka, projekt graficzny, skład i łamanie: Maciej Szymanowicz
Redaktor prowadzący: Małgorzata Zemsta
Redaktor techniczny: Mariusz Teler
Druk: Białostockie Zakłady Graficzne SA

Zdjęcia na okładce: Dariusz Jędrzejewski
Zdjęcia wewnątrz: Dariusz Jędrzejewski; Shutterstock: s. 20 Jaworzyna widok i kościół drewniany; s. 139 Lewocza; s. 164 Kościół Trójcy Świętej, Żylina; s. 173 Ścieżka na szczyt Veľkiego Rozsutca; s. 174 Panorama Vrátnej; s. 176 Widok na Wielki Krywań; s. 178 Szlak pod szczytem Chleba; s. 179 Wyciąg gondolowy pod Snilovskim sedlem; s. 180 Tereny narciarskie Martinské hol’e; s. 181 Widok Tatr z grzbietu Luczańskiej Małej Fatry; s. 189 Rynek w Bańskiej Bystrzycy; s. 197 Widok z Ostrej; s. 198 Ostra; Skały na Ostrej; Wikimedia: s. 156 Dolina Malé Zajfy/Kristian Slimak; s. 162 Teatr Narodowy w Martinie/Darwinek; s. 179 Schronisko pod Chlebem/Daniel Baránek; s. 182 Maszt przekaźnikowy na szczycie Veľká lúka/Pe3kZA; s. 183 Krížava i Martinskĕ hoľe/Kamil Korecz; Schronisko na Martinskich hoľach/Kamil Korecz; s. 187 Widok na Blatnicę/Caroig; s. 197 Blatnicka dolina/Caroig; s. 199 Masyw Tľstej/Pe3KZA; Ruiny Blatnickiego zamku/Caroig.

Copyright for Polish edition © 2015 National Geographic Society. All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

ISBN 978-83-7596-705-0

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Skład wersji elektronicznej: pan@drewnianyrower.com

Od wydawcy
Z uwagi na ogromne tempo zmian przed wyjazdem radzimy osobiście sprawdzić aktualność niektórych informacji podanych w przewodniku, takich jak: daty, godziny otwarć, numery telefonów oraz ceny. Wszystkie dane zostały uważnie sprawdzone. Nie ponosimy jednak odpowiedzialności za ich zgodność z rzeczywistością i kompletność.

www.national-geographic.pl
www.burdaksiazki.pl