Copyright © by Józef Hen, 2019. Wydanie II
Autora reprezentuje Agencja Literacka Syndykat Autorów
Copyright © for this edition by Sonia Draga, 2019

Projekt graficzny okładki: Monika Drobnik-Słocińska

Zdjęcie autora: © Maciej Hen

Korekta: Aneta Iwan, Joanna Rodkiewicz

ISBN: 978-83-8110-971-0

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórców i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!
Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.
ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice
tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28
e-mail: info@soniadraga.pl
www.soniadraga.pl
www.facebook.com/WydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2019

Konwersja: eLitera s.c.

.

TEGO AUTORA:

BŁAZEN – WIELKI MĄŻ.
OPOWIEŚĆ O TADEUSZU BOYU-ŻELEŃSKIM

BRULIONY PROFESORA T.

JA, DEPRAWATOR

KRÓLEWSKIE SNY

MÓJ PRZYJACIEL KRÓL.
OPOWIEŚĆ

O STANISŁAWIE AUGUŚCIE

OKO DAJANA

PINGPONGISTA

POWRÓT DO BEZSENNYCH NOCY. DZIENNIKI

NOWOLIPIE

Ewie i Tomkowi

Słoneczna plama

Obok był ojciec. Trzymał mnie za rękę, rozmawiając z jakimś towarzystwem, a matka – tak, mama też tam była – ja zaś przypatrywałem się dużej jasnej plamie, która kołysała się na chropowatej ścianie domu. Musiałem się okropnie nudzić, skoro ta plama od słońca tak mnie zaciekawiła, a może ona naprawdę była niezwykła. Ta jasna plama na szarym murze to jest najdawniejszy obraz, jaki pamiętam. To od tej chwili mam świadomość, że jestem.

Utrwaliła mi się ta scena jak fragment filmu, który nagle zatrzymał się w biegu. Zdaje się, że już wtedy wiedziałem, gdzie się znajdujemy: na bazarze łączącym Nowolipie z Lesznem. Musiała być sobota, bo dookoła było pusto, stragany zamknięte. Tak, na pewno była sobota (myślę sobie dzisiaj, kiedy o tym piszę), bo inaczej skąd by się wziął ojciec, w każdy inny dzień nie miałby na taki spacer czasu. A jeśli sobota, to znaczy, że szliśmy przez bazar do babci na Solną (tej ulicy już nie ma). Było zimno, ja w paletku, pewno jesień (więc mam około dwóch lat), słoneczna plama na szarym chropowatym tynku raz większa, raz mniejsza, więc chyba wiatr pędził chmury, pomiędzy którymi otwierały się prześwity na czyste niebo. Stałem twarzą w kierunku Leszna, słoneczna plama kołysała się na murze po mojej prawej ręce, mogę więc dziś nawet z grubsza określić, która to była godzina – jedenasta chyba – wszystko się zgadza, szliśmy do babci Hamplowej na czulent, a czulent był zawsze o dwunastej.

A tam, w mieszkaniu na Solnej 9, będzie łaskotanie brody dziadka i wilgotne pocałunki babci, których dziecko nie lubi, jej zachwyty, po których musiało nastąpić opryskiwanie kropelkami śliny: „tfu, tfu, od złego oka!”. Bardzo dziwne było to mieszkanie dziadków, tak inne od naszego, wchodziło się przez kuchnię, w której stało łóżko cioci Sabiny, tęgiej, piersiastej dziewczyny o mlecznej cerze, a potem był długi pokój, tylko jeden, i doprawdy nie wiem, jakim cudem wszystko się tam mieściło: okrągły, rozsuwany w miarę potrzeby stół, krzesła, kredens, szafy, komoda, a przede wszystkim dwa drewniane łóżka stojące wzdłuż ściany, głowami do siebie; chyba dlatego tak ustawione, żeby było przyzwoiciej, bo widziałem podobnie stojące łóżka i w niektórych innych żydowskich domach, gdzie gospodarze byli już w podeszłym wieku; nie wypadało chyba, żeby dziadek i babka spali obok siebie. Z pokoju wychodziło się na balkon, na którym czułem się niezbyt pewnie. Myśmy mieszkali na trzecim piętrze, a babcia i dziadek na pierwszym, więc ich balkon był bliżej ziemi niż nasz, i ja to tak odczuwałem, jakby ziemia ku mnie podpływała. To, że na balkonie pierwszego piętra czułem się nieswojo i na czwartym piętrze u Basiuków też się czułem dziwnie, a tylko u nas na trzecim wszystko było jak trzeba, świadczy o tym, że lęk u dziecka wzbudza nie tyle wysokość, ile inność. U nas jest zawsze tak, jak powinno być, i jeśli u sąsiadów jest inaczej – w kuchni, przy stole czy w sypialni – to to się wydaje dziwne. Jakoś nie w porządku.

Trzeba powiedzieć – nie krępując się posądzeń o megalomanię – że od tego sobotniego popołudnia na bazarze nie tylko ja jestem, ale i świat jest. Bo przecież skoro my trwamy w niebycie, to i świat trwa w niebycie. Nigdy by ten świat nie stał się rzeczywistością, gdybym się nie był urodził. Aż strach o tym pomyśleć. Możemy światu wybaczyć, że będzie trwał bez nas, nawet pragniemy, żeby trwał (i zachował jakąś pamięć o nas), ale czasem trudniej darować światu, że tak długo był obojętny na to, że nas nie było.

Moja mama wcale się nie przejmowała tym, że świat beze mnie nie istnieje – uważała, że jak najbardziej jest, skoro i ona jest – miała już troje dzieci i kiedy jeszcze raz zaszła w ciążę, nie zachwyciło jej to bynajmniej. Skakała ze stołu – sama mi to później opowiadała – żeby mnie się pozbyć, ale się nie udało, trzymałem się mocno życia. Świat uparł się, żeby przeze mnie zaistnieć.

Mama była wielką miłośniczką teatru, i to w teatrze chwyciły ją bóle porodowe. Odwieziono ją dorożką do domu, zawołano akuszerkę, panią Basiukową, która mieszkała nad nami – i tak przyszedłem na świat w noc z 7 na 8 listopada 1923 roku. Dopiero grubo po wojnie, w Polsce rządzonej przez marksistów, dowiedziałem się, że jestem spod znaku Skorpiona i jak w związku z tym powinien się układać mój los i charakter. W naszym otoczeniu nikt znakami zodiaku się nie zajmował. Za to mówiono, że skoro urodziłem się z wtorku na środę, to mam być mądry i bogaty. Nie bardzo się to sprawdziło.

Pani Basiukowa, wysoka, chuda jak tyka, energiczna pani, jeszcze nieraz schodziła do nas odbierać u położnicy dziecko, bo na przykład ciocia Sabina po wyjściu za mąż u nas urodziła Halinkę, a potem Mareczka. Ciocia lubiła sobie powrzeszczeć, krzyczała do nas przez ścianę: „Odmawiajcie psalmy! Chłopcy, miejcie litość, psalmy!”. I później ulubioną naszą zabawą, moją i starszego brata, było odgrywanie porodu, on wrzeszczał, a ja wyśpiewywałem psalmy własnej kompozycji.

Moje starsze rodzeństwo to były dwie siostry i właśnie ten brat, więc w końcu rodzice ucieszyli się, że przyszedł na świat drugi syn. Ludzie im zazdrościli, że tak to się ułożyło, po parze, a w ogóle twierdzono, że nie mogło być inaczej, bo w naszym domu przy ulicy Nowolipie 53 rodzili się sami chłopcy. (Moje siostry przyszły na świat, kiedy rodzice mieszkali gdzie indziej). Konowie mieli trzech synów, Gorynowie trzech, Rozenkierowie trzech, Kacowie aż czterech – od parteru aż po piąte piętro sami chłopcy, Krzyżewscy, ci z czwartego piętra, mieli wprawdzie, prócz dwóch przystojnych synów, jeszcze piękną córkę, która zrobiła karierę, bo wyszła za mąż za pułkownika i wcale nie krępowała się przychodzić z nim do swojego ojca szewca, ale ona, tak samo jak moje siostry, też urodziła się nie w tym domu.

W osiem dni po moich narodzinach rodzice wydali ucztę, jak każe zwyczaj, z okazji obrzezania chłopca. Jedli i pili, radując się, że świat raz jeszcze powołano do życia, ale mnie w późniejszych opowieściach mamy najbardziej zafrapowało to, że rozrzucano między gośćmi cukierki. „A dla mnie zostawiliście?” – dopytywałem się. Na pewno zostawili. Szukałem w kredensie tych swoich cukierków, ale nigdzie ani śladu. Okazało się, że w ogóle o tym nie pomyśleli. I długo jeszcze odczuwałem żal, że podczas tego balu obce dzieci częstowano cukierkami, tylko mnie nie. A najdziwniejsze w tym wszystkim było to, że wcale za cukierkami nie przepadałem.

Mój starszy o trzy lata brat, Hipek, łobuziak i żartowniś, lubił droczyć się z mamą: „A ja mamę na swoje wesele nie zaproszę”. Mama się trochę martwiła, narzekała, że rośnie niedobry chłopiec, żadnej wdzięczności dla rodziców, wreszcie kiedyś spokojniej spytała: „Dlaczego?”. „Bo mama mnie na swoje nie zaprosiła”. Coś jak z tymi cukierkami. Mama rzeczywiście nie była na jego weselu, brat po pobycie w obozie w Rybińsku przepadł gdzieś w Rosji – nie wiem, co się z nim stało – mama zaś podczas wojny była w getcie w Warszawie. Może nie należy tak żartować...?

A te dzieci, które urodziły się u nas w dziecinnym pokoju, Halinka i Mareczek, bardzo udane, śliczne dzieci, oboje wywieziono do Treblinki.

Smutne oczy

Jedno zdjęcie z mojego wczesnego dzieciństwa się uratowało. Tylko dlatego, że odbitkę mieli wujostwo w Argentynie, w Santa Fe. Jestem na nim z rodzicami i rodzeństwem. Michalin, lato, mam trzy i pół roku, przykucnąłem w pierwszym rzędzie z piłką w ręku, patrzę w obiektyw szeroko rozwartymi oczyma, w których maluje się bezbrzeżny smutek. To moje uważne i smutne spojrzenie czasami irytowało ojca. „Wystawił parę swoich cielęcych oczu!” – warczał. Myślę, że ludzi, którzy przejawiają energię w życiu, chcą coś osiągnąć, zdobyć, nieważne co, drażni czyjś smutek, jak drażni inne widzenie świata. A mnie, kiedy ojciec tak się gniewał, robiło się jeszcze smutniej.

Nie chcę nikomu wmawiać, że w smutnych oczach dziecka wyrażało się przeczucie tego, co nastąpi – z nim i z wszystkimi dokoła. Nie, nikt takiego przeczucia mieć nie mógł. Podczas wakacji krążyły po letniskach Cyganki, od których bił mocny zapach, charakterystyczny, wcale przyjemny, wróżyły z kart, przepowiadały długie życie. Dajmy na to, że utrafiły z „brunetem wieczorową porą” albo z „daleką podróżą w ciepłe kraje” – i to wszystko. Matki dopytywały się, czy dziecko wyrośnie na doktora, czy pójdzie do fachu, czy dać je do gimnazjum, czy raczej do stolarza, nieświadome tego, że Potwór już czyhał, czekał tylko na swój czas.

Gdybym teraz spotkał to dziecko z Nowolipia i mógł mu opowiedzieć o nim samym, byłaby to opowieść dla niego niewiarygodna, wręcz fantastyczna – i zarazem rozczarowująca. Bo dużo w tym życiu jest z bicia głową w mur.

Smutek, który trapił dziecko, był bardziej zwyczajny. Ulepiono człowieczka, porwano z niebytu, zadano gwałt jego nieistnieniu. Jesteś, żyj sobie, oto twój świat, właśnie ten, innego nie ma. Otóż ten świat mnie, dziecku, wydał się trudny, mało zachęcający. Wcale się nim nie cieszyłem, odkąd już jako osobniczek trochę świadomy musiałem stawić mu czoło. Strasznie trudno jest być dzieckiem, wiedział o tym Korczak, domagał się szacunku dla dzieci, ale bardzo często nie wiedzą o tym dorośli i nie zawsze wiedzą dzieci, z których wiele jest bezmyślnie zadowolonych z siebie.

Ja nie byłem zadowolony. Lękałem się świata i jego wymagań. Czasem wydawało mi się, że w głowie wiruje mi z zawrotną szybkością coś niby płyta gramofonowa, zupełnie jakby zbliżała się jakaś katastrofa. Kiedy indziej znowu miałem wrażenie, że wszystko wokół dzieje się w sposób przyspieszony i ludzie też mówią nienaturalnie szybko, nie wiem, jak długo to trwało, pewnie tylko parę minut, ale było bardzo męczące, a na dodatek nikt mi nie wierzył.

Odczuwałem, że jestem malutki, słabiutki, uzależniony, bo bez nich, dorosłych, bezradny. I myślę, przypatrując się mojej wnuczce Ewuni, że dzieci na ogół o tym wiedzą, szukają schronienia, opieki, czułości, czasem sprytnie przypochlebiają się, kokietują – o, bez obaw, dzieci znają swoje interesy. Dziecko wie, że jest uwięzione w ciele – słabym, podatnym na choroby – że ciało potrafi być wrogiem – wie w sposób naturalny to, do czego filozof dochodzi po latach rozmyślań z powodu choroby nerek. Ile pułapek, ile przykrości szykuje mu to podstępne ciało. Dlaczego gorączka? Dlaczego bolesne opuchnięcie od świnki? Duszący koklusz? Dlaczego katar z nieznośnymi gilami, kaszel, oparzenia, swędzenia?

Ja zaś szczególnie byłem nieudolny, niezręczny, wszystko wymykało mi się z rąk. Mój nieustraszony brat robił koziołki, stawał na rękach i tak chodził, wykonywał karkołomne obroty na trzepaku, wdrapywał się na drzewo i skakał z gałęzi na ziemię. Raz nawet stanął na parapecie otwartego okna na trzecim piętrze, kiedy indziej zawisł na balustradzie balkonu głową w dół – i co się wtedy działo z mamą, można sobie wyobrazić. (Mnie się czasem śniło, że przechodzę po desce z naszego balkonu na balkon Gorynów i nagle ryps, lecę w przepaść – nie żyję – budziłem się w otchłani, wciąż nieżywy – długo nie mogłem uwierzyć, że to był tylko sen). Mój brat, który zbiegał ze schodów skokami, aż dudniło, głowę ostrzyżoną na zero miał pełną guzów, czym bardzo się pysznił. Kiedy krew trysnęła z głowy, mówiło się, że ma w niej dziurę, mama pobiegła z nim do pogotowia na Lesznie, gdzie dyżurny felczer, a może nawet sam pan woźny, którego wszyscy się bali, zrobił mu opatrunek, obficie zalewając ranę jodyną, brat zaś zaciął zęby i ani krzyknął. Czułem się upokorzony, bo brat strasznie się tym bandażem na głowie chełpił. Na szczęście któregoś ranka, kiedy stanąłem zaspany na łóżku, zachwiałem się i wyrżnąłem głową w metalowy kant ozdobnego pieca kaflowego (był zielony, pamiętam), trysnęła krew – dziura w głowie! dziura w głowie! – mama w panice pobiegła ze mną nieubranym do pogotowia – pan woźny (a może jednak dyżurny felczer), sapiąc i przygadując, przyłożył nasyconą jodyną gazę do rany (chyba też zacisnąłem zęby), a potem zabandażował głowę jak należy i mogłem z dumą wrócić na Nowolipie.

Doprawdy, nie wiem, skąd mi się przy tej powieści wziął ten lekki ton, widać to już taki pisarski nawyk, wcale tu nie na miejscu – więc jednak piszę o tym z pobłażliwym dystansem dorosłego człowieka, podczas gdy moje życie dziecka pamiętam jako przykre bez niczyjej winy, przykre i pełne strachów. Przez pewien czas prześladował mnie trup sąsiada z drugiego piętra, bałem się przechodzić koło tych drzwi, on na mnie czyhał, wołałem brata albo Emilkę, żeby po mnie zeszli. Żadne tłumaczenia nie pomagały, wiedziałem swoje: on tam stał, niewidzialny dla innych, stał i wyciągał po mnie rozczapierzoną dłoń.

Nie tylko od brata byłem gorszy. We freblówce – tak nazywano wtedy przedszkole – też byłem nieporadny. Inne dzieci składały z patyków dwupłatowe aeroplany albo domki, płoty, psie budy, a mnie nigdy nic się nie udawało. Inne dzieci umiały rysować, niektóre nawet ładnie malowały, a mnie zawsze wszystko wychodziło krzywo, farbki się rozlewały i wszystko plamiły. Palce miałem zawsze ubarwione, a na brystolu zamiast dzbanka w piękne kolorowe kwiaty jak u innych – bezkształtne rozlewisko koloru pomyj w rynsztoku. Wuj Kuba, mąż cioci Sabiny, przyprowadzał do nas czasem dziesięcioletniego siostrzeńca, żeby pochwalić się nim, bo pięknie rysował, szczególnie konie – mnie po dzień dzisiejszy, kiedy chcę wnuczce narysować konia, wychodzi jakiś niedorozwinięty pies – patrzyłem na te jego cudownie zręczne palce, na te konie pełne urody, ruchu – i rozumiałem, że jest utalentowany, on tak, a ja nie, ani trochę, dobrze, że chociaż mama mnie kocha. A jak spostrzeże się, że jestem do niczego, i przestanie kochać?

Wstydziłem się mówić, że chcę do ubikacji, i zdarzało mi się robić w majty, dzieci od razu to odkrywały i zatykały sobie nos, a mnie, płaczącego ze wstydu, odprowadzano do domu. To, że zdarzała się katastrofa, uważałem za jedną z udręk właściwą istnieniu, mojemu istnieniu w szczególności. Do tego mama chciała, żebym był elegancki, kupiła mi komplecik składający się z niebieskich spodenek i błękitnej bluzki, spinanych na guziki z tyłu, strasznie trudno to było odpiąć i nic dziwnego, że nie można było zdążyć – więc właściwie kto był winien, dziecko czy bezmyślni projektanci niepraktycznych ubranek? A gdy mowa o ubranku, to pamiętam też garniturek z brązowej surowej wełny, brzegi krótkich spodenek obcierały mi uda, które stawały się czerwone, pamiętam swój płacz, że nie chcę tego nosić, bo piecze, a mama, że piękne, drogie, czysta wełna, i nerwy, jakie to niedobre, złośliwe dziecko. (Czuła się winna, prawda? Trudno przyznać się do pomyłki). Nigdy tego ubranka nie zapomniałem. I dlatego myślę, że jeśli dziecko nie chce czegoś włożyć, to prawie zawsze ma rację.

Miałem starą nianię, nazywano ją Michałowa, i wiem, że ją kochałem, jak to często zdarza się dzieciom wobec starych, pełnych czułości kobiet. Widzę, jak Michałowa karmi mnie z białej miseczki bułką maczaną w mleku – nie lubiłem tego, bo które dziecko to lubi – ale starałem się jeść, żeby sprawić jej przyjemność. Potem, kiedy odeszła, już zapewne niepotrzebna, a może nazbyt stara, tęskniłem za nią i pytałem, kiedy przyjdzie. A i ona chyba się do mnie przywiązała, bo kiedyś nas odwiedziła, żeby zobaczyć, co ze mną. Jakbym był jej. Wkrótce potem zmarła. Dlaczego o niej piszę? Pewnie dlatego: była taka dobra Michałowa w moim życiu, żyła i przeminęła, tysiące takich prostych, starych, cudownie czułych kobiet harowało i przeminęło, nic nie zawdzięczają światu, świat wiele zawdzięcza im – więc ja tę moją tu wspomnę, poświadczę. Przywilej pisarza: móc kogoś wyróżnić.

Moja freblówka znajdowała się na Nowolipkach, naprzeciw kościoła z czerwonej cegły, jedynego budynku, który przetrwał getto i sterczał potem smutno nad usypiskiem gruzów. Kierowniczką i właścicielką była wysoka, masywna pani, poruszająca się o lasce. Kiedy uczyła nas wierszyków (w tym akurat byłem niezły i mama często kazała mi się popisywać przed ciotkami i wujkami podczas zgromadzeń rodzinnych), stała pośrodku salonu, myśmy krążyli wokół niej, recytując lub śpiewając, a ona wybijała rytm laską o podłogę. Rzadko nas zaszczycała swoją osobą. Tak naprawdę to zajmowała się nami jej pomocnica, szczupła młoda dziewczyna, którą lubiłem. Za to pani kierowniczki bardzo się bałem, inne dzieci też, tak to już było urządzone, że kierownika, potem dyrektora, trzeba się bać, sama nazwa tych funkcji zatykała dzieciom dech z lęku, zresztą paniom nauczycielkom także. Miałem taką cylindryczną skrzyneczkę z dykty – nosiło się to na sznurku przez ramię. W skrzyneczce mieściły się jajko, kajzerka z masłem i butelka mleka. Pani zbierała te nasze skrzyneczki, a potem jej pomocnica gotowała jajka i mleko. Mdliło mnie od tych śniadań, od zapachu jajek i mleka, pani kierowniczka narzekała przed mamą, że ja nic nie jem, byłem blady i rosłem opornie. W pogodne dni szliśmy z młodą panią do Ogrodu Krasińskich. Tutaj najbardziej fascynował mnie pałac i płaskorzeźby na tympanonie, nie mogłem oderwać od nich oczu, tacy inni byli ci ludzie, piękni, wysmukli, w spódniczkach albo prawie nadzy, z dziwnymi kamiennymi oczyma. Był też w ogrodzie ślicznie bełkoczący wodospad, ale był też pagórek, z którego zimą dzieci zjeżdżały na sankach, a ja się bałem pędu i znowu byłem gorszy, i znowu czegoś ode mnie wymagano, co powiększało udrękę. (Dziś myślę, że ja po prostu byłem sporo młodszy od innych dzieci, za wcześnie mnie tam posłano, ale ja się tego nie domyślałem i pogodziłem się z tym, że tamci są lepsi).

Kiedy w porze obiadowej zabierano dzieci do domu, to po mnie – często się tak zdarzało – długo nikt nie przychodził. Zostawałem sam jeden w dużym salonie, na wieszaku wisiało już tylko moje paletko, pani kierowniczka jadła w milczeniu obiad, ja siedziałem smutny, z poczuciem krzywdy, ale nie pamiętam, abym płakał. Czas mijał, na ulicy robiło się ciemno, a ja stawałem się coraz nieszczęśliwszy. Zapomniano o mnie! Może mnie nie chcieli? Byłem porzucony, tak, już wtedy, porzucony przez najbliższych. Wreszcie drzwi się nagle otwierały, wpadała któraś z sióstr i w popłochu mnie ubierała – bo czuła, że w domu czeka ją bura. Zdarzało się, że pani kierowniczka, litując się nade mną (a może nad sobą), pozwalała mi samemu iść do domu, ale to musiało być później, kiedy miałem już pięć lat i można mi było zaufać, że przejdę przez wyłożoną kocimi łbami jezdnię, nie wpadając pod furmankę.

Najbardziej pamiętnym wydarzeniem w mojej freblówce było nasze przedstawienie. Wszystkim się zajmował mąż pani kierowniczki. Zjawiał się rzadko, wtedy wszystkie dzieci milkły, bardzo go się bano, jeszcze bardziej niż naszej utykającej pani, bo on nie mówił, tylko wydawał rozkazy, marszczył brwi i nosił okulary, a okulary, zwłaszcza rogowe, były rzadkością na Nowolipiu. Nazywaliśmy go panem kierownikiem, tak się przyjęło. Przedstawienie miało być o Jasiu i Małgosi, i Babie-Jadze. Pan kierownik nie przydzielił mi roli, co mnie wcale nie dotknęło, były dzieci starsze i na pewno zdolniejsze, ja i kilkoro innych mieliśmy grać aniołków, które zaopiekowały się śpiącymi w lesie Jasiem i Małgosią. Nauczono nas odpowiedniej piosenki, na próbach kazano nam poruszać rękami falistym ruchem, co jak powszechnie wiadomo, robią aniołki, unosząc się nad ziemią. Na przedstawienie kazano mi przynieść białą koszulkę i białe kalesonki. Pan kierownik przyczepił mi do pleców białe papierowe skrzydełka i na dany znak wypchnął naszą grupę na scenę. Nie uprzedzono mnie jednak, że zobaczę nad sobą granatowe niebo, złote gwiazdki i pośród tego srebrny, świecący księżyc. Stanąłem z rozdziawionymi ustami, zapomniałem o piosence, o machaniu rękami. Wszystkie dzieci krążyły wokół Jasia i Małgosi, śpiących pod tekturowym drzewem, i śpiewały, co należy, i tylko ja, ten najgłupszy, stałem jak wryty, przyglądając się cudowi księżyca. Szturchnięto mnie i wypchnięto ze sceny, bo już należało iść, mama najadła się wstydu, pan kierownik mnie zbeształ. Znowu porażka, znowu łzy. Nie, stanowczo życie było zbyt trudne.

Ale może nie dlatego mam na fotografii smutne oczy, akurat to zdjęcie może o niczym nie świadczy; zapewne rozwierałem szeroko oczy, żeby zobaczyć ptaszka, który miał wylecieć z pudła aparatu, kiedy pan od fotografii momentalnej (tak wykrzykiwał, obchodząc michalińskie wille; „Fo-tografia! Mo-mentalna!”) odsłoni obiektyw i poruszając bezgłośnie wargami, odliczy potrzebne sekundy. Tak nas, dzieci, bezczelnie oszukiwano, żebyśmy się nie wierciły i spoglądały, gdzie trzeba. Szybkośmy się z bratem połapali, że to tylko takie nabieranie gości – bujać to my, ale nie nas, jak mówiła moja najstarsza siostra, już gimnazjalistka – bez tych oszukaństw też zachowywaliśmy się spokojnie, bo wystarczająco czarował nas niezwykły świat fotografii. Najpierw ten pan wyciągał z pudła negatyw – mogliśmy się temu przyjrzeć, wszystko tam było odwrotnie – potem do wysuniętej z pudła deseczki przyklejał go do góry nogami – znowu odsłanianie obiektywu (czy też naciskanie gumowej gruszki) – i hokus-pokus, wyciąganie kartoników, na których w kuwecie z odczynnikami powoli wyłaniały się nasze twarze. Cuda! Matka nieodmiennie się krzywiła, że dzieci nie tak wyszły, ona sama ma zafrasowaną buzię zamiast uśmiechniętej – „za takie zdjęcie pan powinien mi dopłacić” – ale w końcu godzono się na pięć czy sześć odbitek, bo trzeba posłać jedną do Argentyny, jedną do wujka w Rosji i do rodziców ojca – w Radzyniu.

Chcę tu wspomnieć o jeszcze jednej michalińskiej fotografii, właściwie o dwóch, których nie mam, ale je zapamiętałem. Na obu zdjęciach nasza czwórka jest ustawiona jedno za drugim, według wzrostu, ja oczywiście pierwszy, za mną mój brat, dalej czarnooka Mirka i wreszcie Stella, z długą szyją, bo bardzo wyrosła, a szyja najbardziej. Na jednym zdjęciu ja trzymam piłkę, a brat ma karabin przyciśnięty do ramienia, i ja płaczę, a on śmieje się uszczęśliwiony, a na drugim ja trzymam dumnie karabin w pozycji na ramię broń, za to Hipek, upokorzony trzymaną w ręku piłką, płacze rzewnymi łzami!

No i proszę! Przecież mój brat Hipek wcale nie chciał być żołnierzem, wtedy obiecywał sobie, że będzie furmanem, ale wszyscy przyznają, że fotografia z piłką to jednak nie to co z karabinem. Strzelaliśmy z korkowców i z pistoletów kapiszonowych, ja marzyłem o szabli, mama kupiła mi ułańskie czako, Hipek sam majstrował sobie proce, z których celnie strzelał, tak że nawet była awantura, bo kiedyś zza płotu trafił jednego pana niebezpiecznie, ale żaden z nas nie stał się militarystą. Chociaż w Przysposobieniu Wojskowym, a później w wojsku zawsze byłem pilnym i zdyscyplinowanym żołnierzem, ale to przecież inna historia – dobrze mówię: historia, słowo na miejscu.

Dlatego kręcę głową, kiedy słyszę biadolenia, że dzieci bawią się pistoletami automatycznymi, czołgami i niby dlatego zostaje w nich zapał do wojaczki. Sam kupiłem kiedyś synkowi wspaniale iskrzący się pistolet i nawet mu go trochę zazdrościłem, bo za moich czasów takich cudowności chyba nie produkowano, a już na pewno nie docierały na Nowolipie. Myślę, że chłopcy, którzy w dzieciństwie pobawili się tra-ta-ta-ta, pif-paf i tak dalej, później, kiedy dojrzeją (jeśli dojrzeją, trzeba się zastrzec), będą dokładnie tacy, jacy byliby, gdyby się tym nie bawili, a może nawet leciutko pod tym względem lepsi. Sprawdzone na sobie.

Ci z Radzynia i ci z Warszawy

Usłyszałem wołanie „lemoniada-piwo!” – i obudziłem się. Leżałem na kolanach matki siedzącej w zatłoczonym, pełnym betów wagonie. Ten zatłoczony wagon i wołanie przekupniów za oknem – to jest drugie najdawniejsze wspomnienie. Jest tak wyraziste, tak jedyne w swojej melodyjności, że rozbrzmiewa ono dla mnie jeszcze dzisiaj, niezafałszowane niby ów dzwonek z lat dziecinnych, który usłyszał po latach stary Marcel z wielkiej księgi Prousta. „Lemoniada-piwo!” – słyszę to wołanie, z naciskiem na początkowe „le” i końcowe „wo”, słyszę, pisząc tę książkę. Po co utrwalam? Nie wiem, nikomu to przecież niepotrzebne, tylko mnie, autorowi tej książki. Ale może tłumaczy mnie to, że każde budzenie się do życia składa się z takich wyrywkowych sygnałów, z dźwięków, obrazów, które nie wiadomo czemu zostają.

Mama wiozła naszą czwórkę do Radzynia, do rodziców ojca. Mieliśmy ze sobą pościel i pewno mnóstwo drobiazgów. Z Radzynia pamiętam niewiele: uliczkę z niskimi domkami i przedstawienie w remizie strażackiej z różnymi dziwnymi sztuczkami na scenie, nawet z zainscenizowanym pożarem; oczywiście zasnąłem i pamiętam, że obudził mnie huk dobywający się z połyskującej miedzią ogromnej trąby. Reszta wrażeń tonie w magmie. Dziadkowie mieli, jak się domyślam, taki sam domek jak wszyscy inni i oborę z kilkoma krowami, zajmowali się wytwarzaniem i sprzedażą masła. Na pewno im się nie przelewało. Dziadek z Radzynia był statecznym, pięknym mężczyzną o długiej, czarnej, już srebrniejącej brodzie i mądrych, tkliwych oczach. Lubiłem go, chociaż nic z naszego obcowania nie pamiętam. Za to babka (o Boże, nie pamiętam jej imienia), czyli teściowa matki, była rygorystycznie pobożna, ponura, apodyktyczna (jak na teściową przystało) i wydaje mi się, że mama za nią nie przepadała. Przyjeżdżała do nas czasem przed świętami Pesach (czyli Wielkanocnymi), żeby dopilnować, aby wszystkie przygotowania odbywały się zgodnie z przepisami. Naczynia używane przez cały rok odstawiano do spiżarni, która znajdowała się na klatce schodowej, i wyciągano z niej na osiem dni świąt inne naczynia, pesachowe, wcale nie piękniejsze, przeciwnie, byle jakie, z fajansu koloru brudnej bieli i bez ozdób. Jeśli musiało się używać w czasie Paschy talerzy i garnków z dni powszednich, należało je wpierw ukoszernić, czyli wyparzyć solidnie we wrzątku. Od tego byli domokrążni specjaliści. Pojawiał się taki na podwórzu z kotłem na kółkach, w którym wrzała woda, i krzyczał: „Koszeruję! Koszeruję!”. Można też było spalić w ogniu pod kotłem „chumec”, czyli jakieś drobiazgi, co do których były wątpliwości, czy nie strefnią świąt. My, dzieci, paliliśmy czasem połamane zabawki, a kiedyś jakiś chłopak wymyślił, że „trefne” są łatwopalne klisze filmowe, którymi przez cały rok bawiliśmy się, kolekcjonując je i wymieniając między sobą. Trudno, trzeba je było poświęcić! Rozsypaliśmy te klisze wokół podwórza i podpaliliśmy z jednej strony. Dozorca, pan Jan Śnioch, ruszył z miotłą na płomień, który przed nim uciekał, no i było na co popatrzeć...!

Nazajutrz, już po sederze wielkanocnym, zbieraliśmy się w bramie domu i krytycznym okiem ocenialiśmy nowe, świąteczne ubranka, które mieliśmy na sobie. Potem grało się w orzechy na opartej pochyło o mur desce. Szło o to, żeby opuszczony po desce orzech uderzył w inny, już leżący na bruku – komu się to udało, zabierał wszystkie. Wracałem do domu zawsze bez orzechów.

Kiedy babka z Radzynia przygotowywała święta, przepędzała mamę i służącą z kuchni i piekła jakieś postne ciastka przetykane cebulą, najbardziej zaś dumna była z przaśnych jak maca placków, które przed wypiekiem nakłuwała widelcem. Potem kazała nam to jeść, ale nikomu nie smakowało, z wyjątkiem ojca. Nauczyła mamę gotować krupnik z knedlami z tartych kartofli, i to było naprawdę dobre. Ale poza tym jej kuchnia była chyba prosta, chłopska (po polsku babka z Radzynia mówiła miejscową gwarą, pamiętam, że mówiła „wun” zamiast „on”) i tylko ojciec wspominał jej zupy z sentymentem. Mamę to denerwowało: „Naturalnie, twojej matce nigdy nie dorównam!”. Bardzo lubiliśmy, kiedy babka z Radzynia wyjeżdżała, bo wtedy dla każdego wysupływała z chusteczki (zawiązanej na supełek – więc chyba stąd to słowo) po monecie pięćdziesięciogroszowej. Takie pieniądze nazywały się „na wyjezdnym”. Zakończenie więc jej pobytu było miłe.

Kiedy babka z Radzynia zachorowała i przestała do nas przyjeżdżać, w domu odczuło się rozluźnienie rygorów wielkanocnych. Ale przedtem zmarł dziadek – i to u nas w mieszkaniu. Chorował na raka żołądka, niedługo, z godnością, nigdy na nic się nie skarżył ani nie utyskiwał. Zdaje się, że mama go uwielbiała. Miałem wtedy cztery lata, ale ta śmierć mnie nie wystraszyła, cień dziadka nie czyhał na mnie, pewnie dlatego, że dziadek w ogóle był dobry, a po śmierci leżał tak spokojnie na podłodze w małym pokoju (tym samym, w którym ciocia Sabina odbywała swoje porody), a potem przyszli jacyś czarno ubrani mężczyźni, wynieśli dziadka spowitego w czarny całun, na podwórzu stał czarny karawan zaprzężony w czarne konie, a kiedy karawan ruszył, zostały po koniach parujące ceglastego koloru jabłka, które pan Śnioch zgarnął miotłą na śmietniczkę. Często potem oglądaliśmy zdjęcia dziadka i stąd wiem, że był przystojny i miał piękne oczy, a na szyi jedwabny szal w czarno-białe pasy z frędzlami. To, że dziadek już nie żyje, nie powodowało we mnie, kiedy mu się przypatrywałem, skurczu serca, dla dziecka jest rzeczą naturalną, że twarze ze starych fotografii należą do ludzi, których już nie ma.

Ojciec miał sporo braci i jedną siostrę, ale ani jedno z nich nie zostało z rodzicami w Radzyniu, w którym najwidoczniej nie było co robić. Pierwszy uciekł mój ojciec (a wasz pradziadek), miał wtedy lat piętnaście, więc musiało to być w 1906 roku. Uciekł najzupełniej dosłownie. Pobił się z jakimś wiejskim chłopakiem, rąbnął go kamieniem, tamten padł i wasz pradziadek, niezły widać gagatek, był pewny, że go zabił. Stąd ucieczka do Warszawy – tutaj najłatwiej było się ukryć, zatonąć w tłumie. Potem okazało się, że tamten żyje, ale mój ojciec – czy bał się zemsty, czy też zdążył zasmakować w warszawskiej wolności – do Radzynia już nie wrócił. Dostał pracę w firmie instalacyjnej pana Manna, tu się wyuczył zawodu ślusarza-hydraulika. O tym panu Mannie, warszawskim Niemcu, dobroczyńcy mojego ojca, słyszałem cuda, jaki to porządny człowiek. Wyzwolił mojego tatę na czeladnika, a później mój ojciec, z błogosławieństwem pana Manna, został samodzielnym panem majstrem. Powodziło mu się dobrze, bo w Warszawie przed samą wielką wojną 1914 roku był duży ruch budowlany. Jeszcze lepiej zaczęło mu się powodzić, jak Rosjanie odeszli i wkroczyli Niemcy. Robota była, a pieniądz miał jeszcze swoją wartość. Ojciec tak się dorobił, że kupił nawet w Wilanowie sad ze stawem, po którym mama pływała łódką. Często o stawie i łódce opowiadała (zauważyłem, że wszystkie dobre rzeczy działy się, kiedy mnie jeszcze nie było na świecie), zakładała białą sukienkę i wyglądało to jak na obrazku. Później w Warszawie zrobiło się głodno, chleb pieczono z otrębami, jedzono obierki, a Niemcy konfiskowali klamki, bo mosiądz był im potrzebny do armat i karabinów maszynowych.

Ślub rodziców odbył się tuż przed wojną. Ojciec uznał, że solidny dwudziestotrzyletni przedsiębiorca powinien założyć rodzinę, więc naturalnym rzeczy porządkiem zwrócił się do swata, a ten zaprowadził go do znanego mi mieszkania na Solnej 9, żeby przyjrzał się pewnej nieśmiałej pannie o dużych ciemnych oczach. Takie spotkanie nazywało się „widzeniem”. Do tej panny zalecał się ktoś inny, jakiś kupiec, podobno niebezpieczny uwodziciel. Myślałem czasami ze zgrozą o tym, że ten „specjalista od handlu świeżym powietrzem” – jak go określił kiedyś ojciec podczas sprzeczki z mamą, że on mógł być moim tatusiem. Podobno nigdy mamy nie zapomniał, dopytywał się, co się z nią dzieje, a ojciec czasem wypominał jej jadowicie to zauroczenie niebieskim ptakiem, który tak nadawał się do małżeństwa jak on na feldmarszałka. Małżeństwo było swatane, ale wiadomo, że to nie wyklucza miłości. Podobno ojciec po tym pierwszym widzeniu z panną Ewą (po której ty, Ewuniu, nosisz imię) powiedział na schodach do swata: „Ta albo żadna!”.

(Swaty! Ojciec miał klienta, bogatego fabrykanta luster, pana D., który bolał nad losem swojej brzydkiej córki. Kiedy więc znaleziono wreszcie młodego lekarza bez pieniędzy, swat doprowadził do ślubu. Spisano intercyzę, jak kazał zwyczaj. Otóż w tej intercyzie, zadbał o to ojciec panny, był punkt zobowiązujący przyszłego małżonka do określonej liczby zbliżeń i do czułych pocałunków na dzień dobry i dobranoc. Nic nie pozostawiono przypadkowi. Nie wiem, co się stało z panem D., jego córką i jej mężem lekarzem).

Nie dotarło do mnie, czy nieśmiała panienka też przysięgła, że ten albo żaden, czy raczej serce jej krwawiło na wspomnienie owego niebieskiego ptaka, co dużo gadał, a do żeniaczki się nie spieszył, ale za mąż poszła i swojego męża pokochała. Była grzeczną panienką, kiedy szła za mąż, zupełnie do życia nieprzygotowana, bo jej lekkomyślna, wiecznie nucąca matka (a wasza praprababka) nie nauczyła jej ani gotować, ani niczego, co powinna wiedzieć młoda kobieta. Gotować to ją nauczyła pierwsza służąca, którą mama wspominała z rozrzewnieniem, a co do innych rzeczy, to chyba wystarczył instynkt zdrowej kobiety i rozkochany, namiętny mąż. Dobrze się działo w ich sypialni, co do mnie mimo mojej woli docierało. I działo się tak, chociaż ojciec był zapracowany i pochłonięty interesami.

Muszę tu koniecznie wtrącić, że pożycie małżeńskie moich rodziców nie wykoślawiło w żaden sposób mojej osobowości. Mogę kiwać ze zrozumieniem głową, kiedy opowiadają mi o czyimś „kompleksie Edypa”, ale nie znajduję najmniejszych śladów tego w moim dzieciństwie. Matka nie stanowiła dla mnie nigdy przedmiotu pożądania, ojciec nie był moim rywalem i nigdy nie miałem ochoty go zabić. (Chociaż jemu zdarzało się krzyczeć w gniewie, że mnie zabije, ale to już inna sprawa). Myślę, że większość zwykłych ludzi powie to samo co ja, wszystkie te zawiłości z kompleksem Edypa znają na ogół tylko z kina.

Rodzicom mamy się nie przelewało i posag, który dostała, musiał być tylko symboliczny, a może żaden, w każdym razie nie było opowieści na ten temat. Za to słyszałem dużo o poduszkach. Bo mama, jak każda oblubienica, dostała wyprawę: pościel, bieliznę i ręczniki.

Jeszcze w dwadzieścia lat po ślubie ojciec, ile razy kładł się do łóżka w złym humorze, sarkał: „Kamienie – nie poduszki! To ma być gęsi puch? Zawsze musi oszukać ta twoja matka, ma to we krwi!”.

W ogóle ta rodzina mamy, ci Hamplowie! To byli warszawiacy z dziada pradziada, setki lat w stolicy, tak! – w każdym razie dłużej od niejednego faceta, który wywrzaskuje, że to on jest „prawdziwym Polakiem”. Mama chełpiła się, że jej rodzina pochodzi od arystokratycznych Mendelssohnów, od jakichś mitycznych Spielvoglów, ni mniej, ni więcej! Ale ojciec wzruszał ramionami: Spielvogel! Mendelssohn! Jakoś nie zauważył, żeby się do Hamplów przyznawali. I nic dziwnego: handlują szumem od rosołu i zeszłorocznym śniegiem.

Bo to były dwa przeciwstawne klany, dwie biegunowo różne mentalności: rodzina matki – i rodzina ojca. Ci pierwsi – ruchliwi, krzykliwi, zadziorni, kupcy bez kapitału, niemal straganiarscy, ale zawsze weseli, rozśpiewani, muzykalni, niepoważni, pyskaci. Łatwo się kłócili, ale i łatwo przepraszali. Zawsze z nimi było dużo śmiechu. Przepuszczali pieniądze na dobre jedzenie (znowu pełno żarcia – wypominał ojciec – jak się nie ma pieniędzy, to nie należy się zapożyczać na ucztowanie, tylko gotować gęsty krupnik, żeby było dla całej rodziny, ale gadaj do lampy, nigdy nie myślą, co będzie jutro). W sobotę wieczorem zbierali się na karty, raz u jednych, raz u drugich, najchętniej zwalali się do nas, bo wiedzieli, że nie zabraknie gorących racuchów albo kanapek z wędliną, których mistrzowskim przyrządzaniem zajmował się wuj Kuba, chudy, długonogi mąż cioci Sabiny. Grano najczęściej w „diewiatyj wał”, rodzaj karcianej rulety, w której nawet dzieci mogły wygrać, trzeba było po prostu szczęśliwie obstawić, co wyjdzie, i tutaj śmiechy, hałaśliwe kłótnie, bo Hamplowie uwielbiali szachrować, i to nachalnie, na oczach, a każdy wpadunek kwitowali głośnym śmiechem. Nawet babcia (czyli wasza praprababcia) cichaczem szachrowała, z niewinną minką wycofywała pieniądze, które postawiła niefortunnie na jasne walety, ale jej uchodziło, wszyscy udawali, że nie widzą ukradkowego ruchu dłoni, tylko my, dzieci, nieświadome głuptasy, wykrzykiwaliśmy czasem: „Babcia szachruje! Babcia szachruje!”.

Babcia z Solnej – to po niej chyba Hamplowie odziedziczyli temperament i muzykalność, bo co do dziadka, to nie pamiętam, żeby powiedział choć jedno zdanie, które by mnie urzekło. Za to babcia, ta to nuciła melodie z operetek Lehara i Kalmana (chociaż na pewno tych nazwisk nie pamiętała). Kiedy zaś pojawiło się radio z głośnikiem, babcia miała do tego stosunek jak do jakiegoś dziwnego gramofonu i prosiła: „Nastaw jakieś tango”.

W soboty po obiedzie babcia z Solnej szukała u nas schronienia przed swoim zrzędliwym mężem, moim dziadkiem. Podczas tych wizyt babcia chłeptała głośno herbatę, którą nalewała sobie ze szklanki do spodeczka, tak jak to podobno robili rosyjscy kupcy („czaj iz bliudeczka”), i z rosyjska też trzymała kawałek cukru w ustach. Podczas gdy babcia z Radzynia nosiła perukę w kolorze kasztanowym, babcia z Solnej miała perukę lśniąco czarną. Ponieważ miała ciemne oczy i rumiane policzki z widocznymi na nich krwistymi żyłkami, wszyscy mówili, że babcia bez uroku pięknie wygląda, dopiero później zrozumiałem, że te rumieńce na policzkach wcale nie są oznaką zdrowia. Nie zastanawiałem się też, jak babcia może wyglądać bez peruki. Toteż kiedy raz, przez zapomnienie, ukazała mi swą łysą prawie czaszkę z rzadkimi pasemkami białych włosów, doznałem wstrząsu. Babcia też się zawstydziła i przepędziła mnie z pokoju. Do herbaty lubiła konfitury, czasem częstowała się jabłkiem, które jadła tylko tarte, bo nie miała zębów. Nikomu nie przyszło do głowy, że babci można by sprawić zęby. Po co jej zęby, kiedy jest babcią? To były czasy, gdy ludzie nie tylko godzili się ze swoim miejscem w społeczeństwie, ale i ze swoim wiekiem. Kiedy babcia napiła się już herbaty i zjadła swoje tarte jabłko, kładła się na którejś z kanap i zasypiała. Czasem babcia pytała przed snem, czy nie ma czegoś do przyszycia, ale to była tylko chęć przypodobania się, bo naprawdę miała zbyt słaby wzrok, żeby szyć. Nikomu nie przyszło do głowy, że babci można by sprawić okulary, chociaż okulary u babć są akurat przysłowiowe i występują w wielu wierszach dla dzieci. Ale moja babcia nie była z wiersza – była prawdziwa.

Babcia nie zawsze wystawała przy straganie. Kiedy ją poznałem (bo to jest chyba tak, że dziecko powoli poznaje swoje otoczenie, zupełnie jak przybysz z obcej krainy), dziadkowie jeszcze tak nie zubożeli, mieli wciąż sklep z porcelaną i fajansem na Gnojnej (którą to ulicę przemianowano później na bardziej elegancką Rynkową), a prócz tego sklepik ze słodyczami i napojami gazowanymi za Żelazną Bramą, w tym sklepiku próbowała swoich sił jako kupcowa ciocia Sabina, wtedy młoda żoneczka. Dla mamy było to bardzo wygodne, bo mogła tam wstępować, idąc ze mną do Ogrodu Saskiego, a czasem zostawić mnie pod opieką cioci. Naprzeciw sklepu znajdowała się pętla tramwajowa, usadzano mnie na stołeczku i mogłem przypatrywać się zakręcającym tramwajom. Pamiętam, że był tam tramwaj „5” i tramwaj „2”, co mnie wprawiało w pewien niepokój, bo byłem pewny, że to przekręcone „5”, i korciło mnie, żeby to jakoś doprowadzić do porządku. To się zaczęło już wtedy, ta chęć naprawiania świata. Babcia albo ciocia Sabina częstowały mnie cukierkami w czekoladzie, przyjmowałem to ufnie, ale za chwilę plułem, bo w cukierku był likier. Na szczęście dawano mi też wodę sodową i mogłem spłukać szczypiącą w język czekoladę. Jest rzeczą zadziwiającą, a zarazem przecież raczej zwykłą, że zapamiętałem na całe życie smak tego rozczarowania: nęcący cukierek czekoladowy, chwila błogości i zaraz piekące podniebienie... Za to cioci Sabinie wszystko w jej własnym sklepiku smakowało. Zrobiła się bardzo gruba, piersi jej zogromniały, były ciężkie, siedząc, opierała je o stół. Sprzedano w końcu sklepik, bo ciocia Sabina – tak mówiono – więcej wyżarła, niż sprzedała.

Czasem wpadał do sklepiku wujek Heniek i widząc mnie, wykrzykiwał: „O, Kościuszko!”, bo miałem wtedy zadarty nos. Bardzo mnie ten nos martwił i martwiło to przezwisko, dopiero później, kiedy w podręczniku Mirki zobaczyłem portret Kościuszki, zrozumiałem, że nie ma powodu do zmartwienia, chociaż w tym czasie nikt mnie już tak nie przezywał, nie wiem dlaczego, może kształt nosa mi się zmienił.

Po co o tym nosie? Bo piszę o zmartwieniach dziecka, a dla dziecka jest zmartwieniem wszystko, co je poniża. Jeśli szydzą, to znaczy, że jest gorsze. Powód nie ma znaczenia. Delikatność uczuć to coś w owym świecie nieznanego (chociaż było rozwinięte miłosierdzie instytucjonalne – opieka nad sierotami, nieposażnymi pannami – to są dwa oddzielne zagadnienia). Wiedzą o tym ci, co wyrośli na wsi, i wiedzieli w starożytnym Rzymie ci, co byli przedmiotem szyderstw różnych dowcipnisiów w rodzaju Marcjalisa. Wyśmiewano słabe strony bez litości. Wyśmiewano kuternogi, jąkały, okularników, łysych. Drwiono (w Rzymie zwłaszcza) ze starości, choroby, impotencji, znęcano się nad rogaczami. Nie uczono dzieci taktu, nieliczni byli rodzice, którzy wpajali dziecku wyrozumiałość (jeśli nie współczucie) dla kalectwa. Do tego trzeba było dojść samemu, w zmaganiach ze światem.

Rodzina ojca, ci przybysze z Radzynia, Cukierowie, była dokładną odwrotnością tych z Solnej. Solidni rzemieślnicy, cedzący słowa z powagą, z zastanowieniem, a w ogóle raczej milkliwi, sceptyczni, w sprawach publicznych serio, z poczuciem obowiązku wobec społeczności, był między nimi prezes stowarzyszenia drobnych kupców, którego zdjęcie zamieszczono w dodatku ilustrowanym „Naszego Przeglądu”, był technik dentystyczny, sławny na Nowolipkach, tak zręcznie wyrywał zęby. Poza tym ci z Radzynia byli wyjątkowo przystojni, czarnoocy, męscy, zadbani, przypominali amantów hollywoodzkich, nie tacy rozchełstani jak ci podskakiewicze Hamplowie.

To oczywiste, że oba klany wzajemnie sobą pogardzały. Rzemieślnicy kupczykami, że wolą lekki chleb, że rzucają się w różne awantury. Hamplowie zaś tamtymi – właśnie że rzemieślnicy. W ogóle tak to już było, że wszyscy wszystkimi z lekka pogardzali i stawiali wyżej własny fach. Hamplowie przekonywali nas, dzieci, że kupcy są wolnymi ludźmi, nawet handlarz uliczny jest sam sobie szefem, chce – handluje, nie chce – idzie do domu i się wysypia, a już nie ma niższego zawodu niż ślusarz, czyli mój ojciec. Na naszym podwórku było co najmniej dwóch szewców, obaj w suterenach wychodzących na ulicę, żyli z łatania starych butów – i ci na pewno znajdowali się najniżej w hierarchii miejscowej. Mieszkania w suterenie były jakby symbolem miejsca na dole. Krawców zaś w naszej kamienicy było trzech czy czterech, co mówię, było pięciu, doprawdy nie wiem, z czego oni żyli, bo nie z nas, bo jeśli mama coś nam szyła, to zawsze gdzie indziej, poza naszym domem, mimo że jeden z krawców wywiesił koło bramy szyldzik z napisem „SZYK PARYSKI, w podwórzu, na parterze”. My, dzieci, wykłócałyśmy się w bramie domu, czyi rodzice są ważniejsi. „Twój ojciec babrze się w gównie” – powiedzieli mi tamci, żeby mnie dobić, bo firma tatusia instalowała miski klozetowe. Przeżyłem wtedy wielkie upokorzenie, chociaż wiedziałem, że to nieprawda. Ojciec czasem mawiał: „szewcy, krawcy nie ludzie”, a czasem: „żadna praca nie hańbi”, zależnie od okoliczności. Ale jedno jest pewne: że kiedy byłem dzieckiem, ludzie jeszcze znali swoje miejsce, tak jak je znali za króla Ćwieczka.

Ci z Radzynia mało udzielali się towarzysko – każdy szedł swoją drogą – za to Hamplowie, wiecznie skłóceni i awanturujący się, nie mogli bez siebie żyć. Latali do teatrów, szczególnie na wesołe sztuki, mieli gramofony na tubę z kolekcją płyt, najczęściej były to szlagiery z operetek i walce Straussa (zawdzięczam im pierwsze kontakty z muzyką), czytali łapczywie gazety, polskie i żydowskie, przejmowali się losami bohaterek powieści odcinkowych, próbowali odgadnąć, co będzie dalej, zaśmiewali się z humoresek, uwielbiali jakichś nieznanych mi ciętych felietonistów i krzykliwie rozprawiali o polityce. – Hitler! Hitler! – to nabrzmiałe już wtedy grozą słowo usłyszałem po raz pierwszy z ust wujka Heńka, który ostrzegał przed ziejącą stamtąd nienawiścią. Na inny sposób dreszcz wstrząsał, kiedy się słyszało o bolszewikach (chociaż jeden z braci ojca uciekł przez granicę właśnie na tamtą stronę). I jeszcze były takie słowa jak „rewolucja”, „czerezwyczajka” i „Dzierżyński”. Mimo to wujek Heniek, obieżyświat, który będąc kawalerem, zawędrował aż do Palestyny, został chalucem w kibucu, pracował z kilofem w ręku przy budowie szosy (co było poświadczone fotografią, na której miał rozchełstaną bluzę i krótkie spodenki, a obok niego stał Arab w kraciastej chuście na głowie), otóż ten rzutki kupiec Heniek namiętnie wykrzykiwał, że jest komunistą. W swoim sklepie szkła i porcelany, który przejął od babci, zajmował się hurtem. Miał też jednego subiekta, płacił mu trzydzieści pięć złotych tygodniowo. Bywałem świadkiem zaciętych sporów politycznych między szefem i subiektem. Subiekt, stojąc wysoko na drabinie i zdejmując niemal spod sufitu jakiś żądany komplet fajansowy, bronił ustroju kapitalistycznego, szef zaś, mój wujek, krzyczał, że kapitalistów trzeba wywłaszczyć, a całą władzę oddać w ręce rad – i tylko w ten sposób ustanie wyzysk człowieka przez człowieka. Na co subiekt, obrońca kapitalizmu, zupełnie logicznie: „To dlaczego pan mi płaci trzydzieści pięć złotych tygodniowo, kiedy sam zarabia nie wiem ile”. „A to co innego” – odpowiadał na to wujek. Słyszałem później nieraz „a to co innego”, ilekroć komuś coś się nie mieściło w ulubionym schemacie. I zaraz przypominał mi się mój wujek Heniek i jego subiekt stojący na drabinie pod samym sufitem.

Co do babci z Solnej, to miała szczęście, bo zmarła wkrótce po wejściu Niemców do Warszawy, nie musiała być w getcie i można jej było wyprawić przyzwoity pogrzeb, na który jak mi opowiedziała po wojnie mama, przyszło wielu ludzi, wszyscy kupcy spod Żelaznej Bramy. O dziadku wiem tylko, że stawił się na Umschlagplatzu, kiedy przyszła jego kolej, i pojechał do Treblinki.

Na strychu i na podwórzu

Mój brat, Hipek, stale przebywał na podwórzu, wracał z niego do domu umorusany, cały w siniakach i zadrapaniach, z wilczym apetytem, więc czasem miotał świeżo przyswojone wyrazy, o których mówiło się, że są brudne. Jeśli mama się poskarżyła ojcu, dostawał lanie pasem, ale tylko za to, nie za psoty. Ojciec nie znosił wulgarnego słownictwa, jak cała jego rodzina, nigdy ich z jego ust nie słyszałem. (Dlatego po dzień dzisiejszy czuję opór wobec rynsztokowej mowy i jeśli czasem jej w prozie używam, to z powodu naiwnej wiary, że podziała szokująco; czyli z powodów, które można by nazwać „artystycznymi”. Dlatego kiedy mówią mi, że słownictwo niektórych młodych pisarzy to jest właśnie język mówiony, wzruszam ramionami: u mnie w domu tak się nie mówiło). Mnie, w przeciwieństwie do Hipka, chwalono, że jestem grzeczny, „kuchenny Maciuś”, bo lubiłem przesiadywać w kuchni i przyglądać się, jak mama odrapuje karpia z łuski, jak ocierając łzy, kroi cebulę (tej czynności nie powierzyłaby żadnej służącej) albo jak porusza się pyszczek u już odciętej rybiej głowy, a rybie serce długo jeszcze bije na spodeczku. Kupiono mi nawet blaszaną kuchenkę z fajerkami i rondelkami, żebym się mógł bawić w gotowanie. Wstawiłem do kuchenki zapaloną świeczkę, postawiłem rondelek z kartofelkami, ale woda się nie zagotowała i więcej nie chciałem się tą kuchenką bawić. Taki byłem spokojny, że raz czy drugi usłyszałem, że jestem mamusi synek (co brzmiało jak maminsynek), ukochany łagodny kotuś, podczas gdy Hipek to podwórzowy łobuz. Wszystko to obrażało moją dumę, więc kiedyś wypaliłem (co obiegło całą rodzinę): „Ja też jestem łobuz, tylko salonowy!”.

Później jednak wyczułem, że w słowie „salonowy” nie ma nic zaszczytnego, upierałem się już tylko przy tym „łobuzie”, bez dodatkowych przymiotników. Bardzo wcześnie doświadczyłem, że przymiotniki w gruncie rzeczy osłabiają wyrazistość rzeczownika.

Brat pewnie uważał, że w domu jest nudno, ale wcale tak nie było i nikt nie musiał się ze mną bawić. W pokoju dziecinnym, w którym okresami mieszkaliśmy wszyscy czworo, pod sufitem ciągnął się szlaczek przedstawiający krajobraz wiejski (zdaje się, że opisałem to już w powieści). Nie było trudno znaleźć się w środku tego pejzażu, iść boso przez łąkę z wiejskimi dziećmi, pędzić witką gęsi do stawu albo rozpalać ognisko i piec w popiele kartofle. Była też w tym pokoju inna atrakcja: nisza z małym zakratowanym oknem – z widokiem na obce, dziwne podwórze. Zupełnie jak wejście do tajemniczego ogrodu. Na tym niewielkim podwórzu nic takiego się nie działo, nie pokazywały się żadne dzieci, nikt się nie awanturował, czasem zajeżdżała zaprzężona w konie furgonetka, do której ładowano chleb z podwórzowej piekarni, poza tym było cicho, czysto, jakże inaczej niż na naszym hałaśliwym podwórku, i już przez to samo był to świat inny, trochę nierzeczywisty, jakby zaczarowany, a oto ja podpatrywałem go niezauważony, nikt nie wiedział, że tajemnicze podwórze, furgonetka i konie są moją własnością.

Przez to moje okno można było zobaczyć wieżę strażacką na placu Mirowskim, na której pokazywał się czasem na balkoniku strażak w błyszczącym kasku i rozglądał się dokoła, czy nie widać gdzieś pożaru. Pewnie to wypatrywanie ognia z wieży było pozostałością z czasów, gdy jeszcze nie było telefonów, a strażak trąbieniem alarmował „pali się!”.

Kiedy mnie jeszcze nie było na świecie, nasz pokój dziecinny był ciemną alkową. Ojciec kazał przebić okno w murze i wtedy właściciel posesji domu z ulicy Leszno, którego podwórze tak mnie fascynowało, podał ojca do sądu za to, że korzysta ze światła z jego posesji. Chociaż to może się dzisiaj wydać niepojęte, prawo było po jego stronie, ojciec proces przegrał, ale wyrok był niesurowy: jakieś odszkodowanie i okratowanie okna jako symbol zamurowania. Tym lepiej, bo dzięki tej kracie ja mogłem sobie bezpiecznie wysiadywać w niszy.

Jeszcze ciekawsze były widoki ze strychu, na którym służące rozwieszały mokrą, pachnącą chlorkiem bieliznę. (Klucze od strychu były w wielkim poszanowaniu, bo na suszącą się bieliznę czyhali specjalizujący się w niej złodzieje zwani „pajęczarzami”). Ze strychu, poprzez wąskie prześwity okienek, jeszcze lepiej można się było przyjrzeć strażakowi w błyszczącym kasku. Odkrywało się też inny, nieznany świat, niewidoczny w codziennym życiu: blaszaną krainę dachów o fascynujących ostrych kształtach (czy nie z paryskich dachów czerpali natchnienie kubiści?), z bogactwem rynien, kominów, obracających się kurków. Był to świat fascynujący i zagadkowy, kuszący, żeby go odkryć, emanujący fizycznym pięknem, tak jak piękne wydawały mi się wspomniane już dachy Paryża. Byłem dzieckiem na wskroś miejskim – i w mieście, w jego gęstej zabudowie odnajdywałem uroczyska, tajemne, przyspieszające bicie serca miejsca, tak jak dziecko wiejskie odnajduje je w ciemnym lesie.

Ci, którzy spacerowali sobie po dachu pięciopiętrowej kamienicy, wzbudzali mój podziw: nie tylko kominiarze, ale na przykład Maniek Krzyżewski i Bolek Niemirowski, kiedy przeciągali antenę z dachu jednej oficyny na dach drugiej. Balansowali na skraju, pokrzykując jeden na drugiego, i wciąż się zdawało, że za chwilę obsuną się w przepaść podwórzowej studni. Potem mi się to chodzenie po dachu śniło i to ja leciałem w dół aż do przebudzenia, a kiedy opowiadałem swój sen mamie, mówiła, że rosnę, naprawdę zaś to były „resztki dnia”. Czasem śnił mi się ogromny zeppelin sunący nad dachami, przesłaniający niebo niby apokaliptyczny potwór, od którego robiło się ciemno. Czy jednak aby naprawdę to mi się tylko śniło? Przecież sunący przez niebo sterowiec widziałem kiedyś na pewno! I za mojej pamięci nad Nowym Jorkiem stanął w płomieniach zeppelin, i wszyscy znajdujący się tam pasażerowie zginęli. Uchwycili to operatorzy filmowi i później w kinach pokazywano, jak ów napowietrzny potwór zwijał się, skręcał i spływał na ziemię, i przysiągłbyś, że słyszysz krzyki ginących w ogniu ludzi. I czy można się dziwić, że w snach dziecka wracał ten obraz koszmarem?

Zejdźmy na podwórze. Warto, bo tutaj odbywało się nieustające widowisko. Życie publiczne, wszystko na ludzkich oczach, żadnej biedy ani żadnej hańby nie dało się ukryć. Zwłaszcza ci z parteru, wietrzący kuchnię przez otwarte okno, musieli się pogodzić z tym, że wszyscy wiedzą, co się u nich dzieje. Wystarczyło pociągnąć nosem: aha, dziś kapuśniak albo krupnik, kartoflanka ze smażoną cebulą, wytapianie gęsich skwarek. Każda kłótnia rodzinna była odnotowana, każde nerwowe trzaśnięcie drzwiami. Ba, wystarczyło, że coś się działo na Nowolipiu o kilka bram dalej, by przybiegł zadyszany Łajbuś od Kaców (tych od „szyku paryskiego”) czy Szmulek od gazownika z sutereny z wrzaskiem: „Chłopcy, draka!”. Pędziliśmy po kocich łbach w stronę Smoczej albo jeszcze dalej, do Żelaznej, gdzie można było porozkoszować się soczystymi wyzwiskami, którymi zionęli tragarze opasani sznurem, tutaj mieli swój postój, czasem dochodziło też do bójki – nie, nie było lepszego teatru. To znów perszeron („koń belgijski” – tak mówiono na naszej ulicy) nie mógł pociągnąć przeładowanej węglem platformy, rozjuszony furman (a może tylko zawstydzony, zadraśnięty w swojej furmańskiej próżności) smagał go bezlitośnie batem, aż na skórze wykwitły obrzmiałe krwią cięcia. Koń przebierał bezsilnie nogami, a ja przypatrywałem się temu przerażony i już wiedziałem, że chociaż źle jest być małym dzieckiem, to jeszcze gorzej urodzić się koniem. W tamtych czasach niewolnictwa koni ludziom na ulicy nie przychodziło do głowy, że to smaganie zwierzęcia jest okrucieństwem, nie ma na nie innego sposobu, wiadomo, jest leniwe i niewdzięczne, dostaje przecież za pracę obrok i opiekę – wreszcie przypatrujący się scenie mężczyźni zakasywali rękawy i gromkim „hooop!” pomagali platformę ruszyć z miejsca.

Kiedy byłem bardzo mały, rytm życia na podwórku wyznaczały święta. Później, w latach trzydziestych, coraz więcej rodzin zaczęło chyłkiem omijać tradycję, wiele form współżycia religijnego zniknęło. Kiedy byłem mały, najprzyjemniejsze wydawało mi się Święto Szałasów. Przez osiem dni całe podwórko było zastawione drewnianymi kuczkami z nakładanymi na nie dachami z liści tataraku, stały tak ciasno, że przecisnąć się można było tylko wąskim korytarzykiem.

Państwo Krzyżewscy, o ile pamiętam, wcale nie narzekali, podwórko wyglądało naprawdę malowniczo, a dzieci miały wtedy używanie, tyle było możliwości przy zabawie w chowanego. Przez cały okres świąt trzeba było jadać w tych kuczkach, pod zielonym dachem, przez który prześwitywało niebo, tak jak nasi przodkowie – tłumaczyli dorośli – jadali w namiotach albo pod gołym niebem po wyjściu z Egiptu.

Były oczywiście kuczki lepsze i gorsze. Były klecone byle jak, z nieheblowanych desek zbitych gwoździami, ustawione wprost na bruku podwórza, bez podłogi. Siadywali w nich krawcy i szewcy, kapcani podwórzowi, głośno jedli i głośno śpiewali zmires, czyli świąteczne pieśni. Ale były i kuczki bardziej wymyślne. Najpiękniejszą miał pan Kohn, brodaty, pobożny bogacz z pierwszego piętra od frontu (bo był i drugi Kon, tak się pisał, też z pierwszego piętra, ale z oficyny, i ten był niedowiarek i kapcan, w kuczce nie siadywał). Przez cały rok kuczka pana Kohna czekała w piwnicy. Na święta wyjmowano ją i składano w ciągu godziny, bez użycia gwoździa. Była dębowa, solidnie malowana na jasny brąz, miała pastowaną podłogę i dach, który się otwierał, więc nie było w niej duszno. Była też lampa elektryczna, do której monter przeprowadzał drut. Chociaż to mogło budzić wątpliwości, bo nasi praojcowie na pustyni obywali się bez światła...

Bolałem nad tym, że mój tata nie miał żadnych ambicji, gdy idzie o kuczki, nigdy na czas nie sklecił własnej, nic mu nie przeszkadzało siadywać razem z kapcanami z parteru, wydaje mi się teraz, że uważał te całe święta za uciążliwy obowiązek. Ja zaś byłem bardzo dumny, kiedy frontowy pan Kohn zapraszał ojca, by z nim razem spożył świąteczną kolację, bo to znaczyło, że mój tata to jest ktoś. Siedziałem przy ojcu zesztywniały, wszyscy w kuczce pana Kohna byli zesztywniali, mama też czuła się nieswojo, kiedy wnosiła wazę z gorącym rosołem, wszyscy jedli w milczeniu, potem pan Kohn raczył nucić, bębniąc palcami po blacie dębowego stołu, w końcu pan Kohn dziękował ojcu za miłe towarzystwo i błogosławił Najwyższego. Może nie było tu tak swobodnie jak w tych nieheblowanych kuczkach, ale za to było się czym pysznić.

Przed samą wojną było na podwórzu więcej przestrzeni podczas tych świąt, ludzie rezygnowali z jadania w szałasach, nie mieli na to czasu ani głowy, nikt im tego nie wypominał, znikła też dębowa kuczka pana Kohna – zdaje się, że pan Kohn zmarł.

Nikt chyba nie orientował się w kalendarzu żydowskich świąt tak na wyrywki jak pan Śnioch, nasz dozorca. Wysoki, chudy, ze szpakowatą grzywką spadającą na czoło spod daszka maciejówki, z obwisłymi wąsami niby filmowy Pat, w kamizelce przykrywającej szelki, czasem w fartuchu jak na obrazkach starych pism ilustrowanych, jednym słowem wyglądał tak, jak powinien wyglądać stróż, który przeszedł do nas z carskich czasów. Miał, jak trzeba, Jan na imię, i piosenka „Panie Janie, panie Janie...” nadawała się do tego, żeby go drażnić. Bardzo się denerwował, kiedyśmy to śpiewali, gonił za nami, trzeszcząc w rozpędzie słowami zupełnie niezrozumiałymi, a kiedy już było pewne, że nas nie dogoni, rzucał miotłą, kosząc z nóg ostatniego. Ale tak w ogóle to był dobry dla dzieci, w upał raczył polać nas z sikawki, a czasem dawał nawet sikawkę potrzymać, co stanowiło najwyższe wyróżnienie. Trotuar i jezdnię do połowy musiał pan Śnioch w upalne dni polewać co dzień, bo niechby tego zaniedbał – no, no, dzielnicowy od razu pasek pod brodę i leci mandat. Tę drugą połowę jezdni polewał cieć z naprzeciwka, ze strony parzystej. Sikawce tamtego przyglądaliśmy się z pogardą, nie miała mosiężnego zakończenia jak nasza. Pan Śnioch z żoną i kilkorgiem już dorastających dzieci zajmował długą, wąską izbę na parterze, w której, jak u mojej babci z Solnej, mieściło się wszystko: kuchnia, szafa, łóżka i chyba kołyska, stół pod ścianą, święte obrazy na ścianach, na Boże Narodzenie jeszcze duża choinka. Powietrze w dozorcówce było gęste od zapachu kapuśniaku i wytapianej słoniny. W piątki dozorca chodził od mieszkania do mieszkania po „piątkowe”, zwykle dwadzieścia groszy. Pewnie ten zwyczaj przetrwał z czasów, kiedy dozorca chrześcijanin zapalał Żydom w piątkowy wieczór światło albo rozpalał ogień, ale teraz tego już nie robił, niektórzy lokatorzy mieli służące, a większość innych to byli grzesznicy, którzy nic sobie z zakazów nie robili, sami rozpalali ogień w kuchni, a jeśli jedli czulent, który w piątek o zmierzchu wstawiało się do pieca u piekarza, a odbierało się nazajutrz brązowiutki, gorący za numerkiem (nigdy nie było wiadomo, czy czulent się „uda”, czy kartofle nie będą surowe albo na odwrót – spieczone na węgiel, istna loteria, i stąd żale, wybuchy gniewu, pretensje do piekarza, że postawił garnek za blisko żaru albo za daleko), więc jeśli jedli ten czulent, to dlatego, że go po prostu jeść lubili.

Z Wackiem Śniochem, który miał kilkanaście lat i dobrze się bił, mój brat się przyjaźnił, a potem Wacek nawet przez pewien czas uczył się u mojego ojca fachu. Później, jak pan Jan umarł (mówili, że na skręt kiszek), Śniochowie się wyprowadzili, straciłem Wacka i jego rodzeństwo z oczu, a do owej podługowatej izby wprowadził się nowy dozorca, dużo młodszy, przystojny mężczyzna z czarnym, cienko przystrzyżonym wąsikiem, też Jan, ale jego baliśmy się i nikt go nie drażnił piosenką „Panie Janie”, a może po prostu wydorośleliśmy. W dozorcówce przy nowym panu Janie było tak samo ciasno i tak samo gęstniał zapach gotowanej kwaśnej kapusty i wytapianej słoniny. Ale kiedy zbliżało się Boże Narodzenie, w izbie wyrastała u okna bajecznie rozbłyskana choinka, jeszcze wyższa niż u Śniochów, przyglądałem jej się oczarowany, stojąc na ulicy, czasem miałem sposobność znaleźć się w izbie i wtedy musiałem przyznać, że u nich jest ładniej niż u nas.

Nie było zwyczaju, żeby lokatorzy mieli klucz od bramy, byłby to zamach na władzę i dochody dozorcy. O jedenastej zamykało się bramę i każdy, kto przyszedł później, musiał zapłacić dwudziestaka (młodzi mogli mieć ulgę) za otwarcie. W ten sposób każdy pan Jan dobrze wiedział, kto jak się prowadzi. Kiedy moja starsza siostra zaczęła randkować i przychodzić do domu po północy, najmocniejszym argumentem ojca było: „Wstyd przed dozorcą!”.

Możliwe, że i na naszym podwórku były godziny, kiedy powietrze zastygało z nudy, ale teraz, we wspomnieniu, które kondensuje przeszłe wydarzenia, przedstawia mi się ono jako nieustający festiwal. Wiadomo, że przychodzili domokrążcy, handlarze starzyzną, żebracy. Zwłaszcza w piątki tych żebraków było dużo. Pamiętam niemowę, który wydawał z siebie przeraźliwe jęki, i ten dostawał najszybciej i najwięcej, byleby sobie poszedł.

Nas, dzieciaków, fascynowało lutowanie garnków albo ostrzenie noży. Przychodziła dziewczyna z koszem gorących, jeszcze pachnących plecionych bajgli, obwarzanków, które podczas jedzenia można było rozplatać, co stanowiło dodatkową rozrywkę. Ta sprzedawała bajgla za piątaka, ale przebijała ją konkurentka, wykrzykując: „Trzy za dziesiątkę! trzy za dziesiątkę!”. Wspinał się do nas na trzecie piętro tęgi, siwy pan z małą walizeczką. Kiedy ją otwierał, wionął zapach herbaty „Cejlon” i czekolady „Domańskiego”. Bardzo tego grubasa lubiłem, nie pamiętam już dlaczego, mama zresztą też go lubiła, wyglądał solidnie i uczciwie (choć zastanawiam się, skąd brał towar – czy aby na pewno od hurtownika?); kiedy się na to trzecie piętro wgramolił, był tak zasapany, że mama prosiła, żeby usiadł i napił się herbaty, tej samej, którą u niego kupowała. Doprawdy nie wiem, dlaczego o nim piszę. Kogo to obchodzi, że był jakiś gruby, stary mężczyzna, który utrzymywał siebie i kilkunastoletnią córkę (jak nam opowiadał) z tego, że roznosił w walizeczce herbatę i czekoladę? Dlaczego czuję potrzebę, żeby o nim tu wspomnieć?

Należał do krajobrazu mego dzieciństwa, do krajobrazu Nowolipia. Należał też do niego przysadzisty, wąsaty mężczyzna, który przynosił węgiel w koszu uwiązanym do pleców. Mieliśmy, jak wszyscy, zapas węgla na zimę w piwnicy, ale oprócz tego na klatce schodowej była zamykana na kłódkę spiżarnia. W górnej jej części stały gąsiory z nalewkami, słoje z konfiturami, a także pokryte kurzem talerze czekające na święta Pesach. Dolna część spiżarni była otwartą skrzynią, do której mężczyzna zsypywał zawartość swojego kosza: pół cetnara węgla. Za węgiel i wiązkę drew płaciło się u węglarza pod pięćdziesiątym, a on, ten mocarz, wnosił to na trzecie piętro. Nie wiem, kto to był, jak się nazywał, czy miał rodzinę, dzieci, nie pamiętam jego głosu i chyba nigdy nie słyszałem, żeby cokolwiek powiedział. Pamiętam tylko to: ciężki, pojękujący kosz na pochylonych plecach, a potem łoskot zsypywanego węgla i unoszący się zeń czarny pył, który oblepiał spoconą twarz mężczyzny.

Przychodzili sztukmistrze i akrobaci, rozkładali dywaniki, na których dokonywali zapierających dech wyczynów. Połykacze ognia, noży, magicy w czarnych cylindrach i czerwonych pelerynach. Raz i drugi przyszedł pan z przenośnym kinem. Było to duże pudło z ekranem w środku. Kiedy za dziesięć groszy zajrzało się przez czarny rękaw do pudła, można było zobaczyć Toma Mixa na białym koniu, pędzącego w kurzu za bandytami, albo zmyślnego psa Rin Tin Tin, jak tuż pod nosem nadjeżdżającej lokomotywy odciąga z torów zawiniątko z niemowlęciem. Nic więcej nie trzeba było: to, że te obrazki w ogóle się poruszały i jeszcze o czymś opowiadały, dostarczało już dreszczu rozkoszy.

Pamiętam dwóch muzykantów, z których jeden miał bęben przytwierdzony do pleców. Kiedy rytmicznie poruszał nogą, unosił się młoteczek na sprężynie i wybijał takt. Później, kiedy zobaczyłem bęben w prawdziwej orkiestrze, byłem rozczarowany, że nie nosi się go na plecach.

Mogły się przytrafić i występy całkiem szczególne, jak na przykład tego ekshibicjonisty, który zawędrował na podwórko dziadków przy ulicy Solnej. Ciocia Sabina znajdowała się akurat na balkonie, gdy nagle usłyszałem jej przeraźliwy krzyk: „Policja! Łapać go! Łapać!”. Wybiegliśmy na balkon, ja i wuj Kuba, a ciocia, falując obfitą piersią, pokazywała umykającego przez bramę chudego mężczyznę: „Tam, tam... To on! Wyjął swoją porcję i pokazał mi! – (Pamiętam dokładnie, że użyła tego słowa: porcja). – Pędź za nim! – krzyknęła histerycznie. – Łap go!”. Na co wuj Kuba spytał z flegmą: „Czy to było aż takie nadzwyczajne?”. Ciotka Sabina dostała spazmów ze złości.

Co do śpiewów, to bywał i polityczny. Bezręki mężczyzna w zielonym żołnierskim mundurze bez naszywek opowiadał o wojnie dwudziestego roku, o tym, jak kazali się bić za ojczyznę, ale kiedy wrócił bez ręki, nie było dla niego w ojczyźnie miejsca. Po czym zaczynał śpiewać mocnym, mściwym barytonem:

Nie ma chleba,

a żyć trzeba,

robotnika ciężki los.

W twarde tony

biją dzwony,

to kajdanów słychać głos!

Czasem, ku mojej radości, zachodziła na podwórze para rosyjskich białogwardzistów. O nim szeptano, że był kiedyś generałem, chyba dlatego że wyglądał tak, jak przystało na carskiego generała, miał krótką bródkę, ubrany był w rosyjską kosoworotkę, pas na grubym brzuchu i wojskowe bryczesy wpuszczone w buty z cholewami. Śpiewał głębokim basem („drugi Szalapin” – zachwycała się babcia), podczas gdy kobieta, dużo odeń młodsza, ciemnowłosa, urodziwa i zgrabna, śpiewała dźwięcznym sopranem, akompaniując obojgu na gitarze. Śpiewali „Polnym ach połnaja ty, moja koroboczka...” i „Moj kastior w tumanie swietit...” i „Wołga, Wołga, mat’ rodnaja, Wołga russkaja rieka...” i „Po dikim stiepiam Zabajkalja”, tak że później, kiedy znalazłem się podczas wojny w Rosji, wiele pieśni pobrzmiewało mi już znajomo i mogłem przy szklance samogonu oddawać się smętnemu zawodzeniu tak jak inni. Nikt nie wystawiał tym dwojgu rachunku za zabory, tłumione powstania, rusyfikację, Sybir, nikt nie mówił „dobrze wam tak, draniom”, to naprawdę były inne czasy, przyjmowano ich ze współczuciem, monety zawinięte w gazetę sypały się ze wszystkich okien. Czy on był przedtem, w przedrewolucyjnym wcieleniu, jakąś znaczną osobistością? Całkiem możliwe. Natrafiłem na ich ślad, albo na ślad ich sobowtórów, w wydanych niedawno przedwojennych reportażach Konrada Wrzosa Oko w oko z kryzysem. Jego rozmówcy mieszkali w „Cyrku”, domu noclegowym, w którym chroniła się nędza. Kiedy o nich myślę, wspominam ze szczególnym podziwem (i ściśniętym sercem) ją, młodą, ze szlachetną urodą, a przecież towarzyszyła swojemu przegranemu mężczyźnie w jego wygnańczym życiu.

Orkiestr podwórzowych, z modną wówczas mandoliną, nie zliczę. Ach, skrwawione serce, zdeptane w tłumie...! Ach, ileż westchnień, przysiąg, zdrad, ile łez i goryczy... Służące miały swoich ulubieńców. Zwykle solista od szlagierów miłosnych miał przylizane tłuszczem ciemne włosy, z wyrazistą jasną krechą przedziałka, czasem pośrodku fryzury. „Drugi Rudolf Valentino” – zachwycano się wtedy, a mój brat łobuziak nazywał takiego wyśpiewującego falsetem wzdychacza (albo żeby wypadło bardziej elegancko, śpiewającego przez nos): „Walenty Rudolfino”. (Nikt nie śpiewał swoim głosem, swobodnie, naturalnie, zawsze to było udawanie kogoś innego; w ogóle subkultury na ogół kogoś podrabiają, małpują, o czym można przekonać się i dziś). Jeden z tych Valentinów zawsze występował boso, w największy mróz przebierał bosymi stopami po bruku, wzbudzając współczucie gapiących się z okien kobiet, podczas gdy jego koledzy obojętnie brzdąkali na swoich mandolinach. Już wtedy domyślałem się, że jest to tylko chwyt, żeby wzruszyć serca słuchaczy, przecież to niemożliwe, żeby nie znalazły się dla niego choćby jakieś stare łapcie, ten chłopak musiał być po prostu diablo zahartowany, ale efekt był niezawodny, na podwórko raz po raz padały monety.

Służące miały bardziej otwarte serca i były wrażliwsze na muzykę niż ich panie. Niektóre zbierały wydrukowane teksty szlagierów, które można było dostać za piątaka, żeby wyuczyć się słów na pamięć. Były takie, co ze swoich oszczędności kupowały patefony i płyty. U nas też był, oczywiście, gramofon, najpierw z tubą, potem już tuby nie trzeba było, ale sprężyna i tak wciąż pękała i wuj Kuba, specjalista od wkładania nowej, miał co robić. Płyty były najczęściej firmy His Masters Voice, na których etykietce wymalowany pies słuchał z tuby głosu swojego pana.

Nie dość, że życie na podwórzu było głośne, to jeszcze w otwartych oknach darli się piosenkarze z gramofonów, dumnie prezentowanych przez właścicielki. A przecież nikomu nie przychodziło na myśl, żeby krzyknąć: „Cicho tam!”. Wszystkim wydawało się to naturalne: tak jest i kropka. Jak czasem dziś jeszcze gdzieś we Włoszech. Żaden pisarz nie mógłby zamieszkać w tym domu, dostałby szału. Na szczęście nie było tam pisarza. Mieszkało dziecko.

Do wszystkiego

Najpiękniejsza była ta pierwsza: Genia. To znaczy pierwsza, którą pamiętam. Ciemnowłosa, miała kształtny, trochę zadarty i spiczasty nos, czystą cerę, pięknie wykrojone niebieskie oczy pod ciemnymi brwiami, owalny podbródek, widzę ją w granatowej sukience z białym fartuszkiem, widzę wyraziście zarysowane biodra i mocne ramiona. Przypominała gwiazdę filmową. Doprawdy, trudno zrozumieć – dzisiaj, kiedy ładne dziewczyny mają tyle szans – co ją pchnęło do tego, by zostać służącą. Widać inaczej być nie mogło. Bo ponadto Genia miała zdolności, co najmniej zdolności – malarskie. Pamiętam, jak wspaniale rysowała portrety Piłsudskiego – mogłaby je sprzedawać – w mundurze, z orderami, w maciejówce albo bez, ze sterczącymi na jeża włosami, pełen był zadumy i dostojeństwa – i takim go właśnie najsilniej zapamiętałem: nie z fotografii, nie z oficjalnego portretu Kossaka, ale z rysunku naszej Geni. Rysowała też piękne twarze kobiece, trochę podobne do niej samej, noski miały lekko zadarte, oczy melancholijnie zamyślone, zamalowane na niebiesko. Odrabiała za moje siostry prace domowe z rysunków, wszystkie ich piątki za kwiaty, dzbany, drzewa to były jej piątki, tak, trzeba to wreszcie powiedzieć. Więc ją podziwialiśmy, dumni byliśmy z takiej służącej, wszyscy Hamplowie nam jej zazdrościli, a ona wieczorem siadywała z nami przy stole w jadalnym, malując lub haftując kolorowe kwiaty na granatowym aksamicie jaśków i gawędząc z mamą. W tamtych czasach w jadalni obok żyrandola wisiał przycisk do dzwonka, który rozlegał się w kuchni, na służącą się dzwoniło, kiedy miała coś podać czy zrobić, ale nie dotyczyło to Geni, na Genię nie dzwoniono, to był zupełnie inny rodzaj stosunków.

Ojciec na pewno znajdował się pod jej urokiem, tak teraz myślę, nigdy nie okazywał przy niej złego humoru, ale mama chyba nie miała mu tego za złe, bo sama Genią się zachwycała. Do tego Genia była wątłej konstrukcji psychicznej. Czasem miewała łzy w oczach, kilka razy zemdlała. Mama pospiesznie rozpinała jej wtedy bluzkę, kropiła wodą piersi i dawała jej amoniak do wąchania. Wszyscy byliśmy wtedy bardzo przejęci. (Były to czasy, kiedy kobiety jeszcze mdlały. Moja starsza siostra o byle co „ach, ach, słabo mi” – zupełnie jak w kinie – i osuwała się na krzesło. Ja i mój brat uważaliśmy to za bujdę, bo dlaczego my nigdy nie mdleliśmy, co? I dlaczego Stella nigdy nie osunęła się na podłogę, tylko zawsze na jakieś krzesło?) Potem pojawił się w życiu Geni mężczyzna: przystojny blondyn, elektryk, ojciec szepnął mi w zaufaniu, że to komunista. Ta szalona Genia nie miała już kogo sobie znaleźć! Genia opuściła nasz dom, czule żegnana, później czasem wpadała na chwilę, kiedyś przyszła blada jak po chorobie, ale wciąż piękna: mąż w więzieniu. Może chciała do nas wrócić, ale nic nie powiedziała, bo spostrzegła, że jej miejsce jest zajęte. Nie wiem. Nigdy więcej jej nie widziałem. Mama, która czasem ją spotykała na bazarze, mówiła, że Genia boryka się z życiem. Chyba w końcu wróciła na wieś...

Kiedy odchodziła służąca, nie dawało się ogłoszenia do gazety „pomoc domowa do wszystkiego potrzebna od zaraz”, tylko szło się do rajfurki. (W Warszawie słowo to oznaczało pośredniczkę, a nie, jak w niektórych innych miastach, stręczycielkę). Rajfurka mieszkała w obszernej izbie w suterenie pod czterdziestym dziewiątym. Podłogi były tam niepastowane, szare od starości, w ogóle niewiele pamiętam z tamtej izby, do której zszedłem z mamą po schodkach, tylko właśnie tę szarość, może spowodowaną skąpym światłem przesączającym się przez okienka umieszczone na poziomie chodnika ulicznego. Pamiętam szarą chustkę na głowie rajfurki i szare dziewczyny siedzące z opuszczonymi głowami na żelaznych łóżkach, z węzełkami u nóg, czasem z odrapanymi walizkami.

Mama z rajfurką sobie poszeptały i potem rajfurka zjawiała się w domu z kandydatką. Zaczynało się przepytywanie. Czy umie gotować. Czy czysta. Czy uczciwa. Czy samodzielna. Dlaczego od tamtych państwa odeszła. Czy nie latawica, żadnych odwiedzin sobie nie życzę. Rajfurka nie była gadatliwa. Zapewniała tylko, że kandydatka to chodzące złoto. Będzie paniusia zadowolona. Niech nie doczekam jutrzejszego dnia... Czy ja nie wiem, kogo pani trza przysłać? I jeszcze do tamtej: będziesz miała taką panią, jakiej w życiu nie miałaś; błogosławić będziesz ten dzień, w którym weszłaś do tego mieszkania. Łyżka cukru więcej nie ma tu znaczenia. (Była to prawda. Przed służącą wszystko stało otworem i mamie przez myśl by nie przeszło żałować jej jedzenia albo coś odliczać czy trzymać pod kluczem). Teraz referencje. Kandydatka otwierała torebkę, wyjmowała płócienne zawiniątko, a z niego pożółkłe, posklejane „rekomendacje”, zawsze takie same: że samodzielna, że uczciwa i tak dalej. Ja się tylko dziwiłem, że skoro one wszystkie są takie nadzwyczajne, to czemu tak często zmieniają miejsce. Dla mamy najtrudniejsza rzecz to było przyzwyczaić się do nowego imienia, długo jeszcze po Geni nazywała jej następczynię „Genią”, a kiedy wreszcie przyzwyczaiła się do „Emilki”, nastawała jakaś następna i mówiła, że jest „Weronką” albo jeszcze inaczej. Opowiadano sobie o pani, która nie chciała uznać imienia służącej i przy każdej nowej zastrzegała się: „U mnie będzie Marysia!”.

Dla nas, dla mnie i dla Hipka, rekomendacje się nie liczyły, najważniejsze, żeby była ładna. Zresztą i dla moich sióstr to też było nie bez znaczenia: służąca musiała przyjemnie wyglądać. Kiedyś mama przyjęła doświadczoną ponoć kucharkę, przysadzistą, z płaską twarzą, całą w dziobach po ospie. Nie przetrwała ani tygodnia. Kiedy wchodziła do stołowego z wazą, my odwracaliśmy głowy, żeby na nią nie patrzeć. Mówiliśmy mamie, że nie mamy przez nią apetytu. Nie było rady: mama musiała ją zwolnić, ale była bardzo podenerwowana i długo nam to pamiętała. Ale i ja zapamiętałem tę upokorzoną przez nas kobietę, zapamiętałem do dziś, i dlatego o niej piszę.

Kiedyś przyszły do nas od rajfurki dwie naraz kobiety, starsza i młodziutka, matka z córką: były to Rosjanki, uciekinierki z bolszewickiego piekła, jak mówiła ta starsza. Służącą miała być córka, dziewiętnastoletnia, wysoka, szczupła, czarnowłosa Natasza. Jej energiczna i wygadana matka miała tylko uzgodnić warunki. Natasza była uśmiechnięta, beztroska, pełna dla mnie czułości, kiedy zachorowałem na szkarlatynę, znała różne rosyjskie wierszyki, które utrwaliła mi w pamięci, wszyscyśmy ją lubili, ale z jej matką było nie do wytrzymania. Przybiegała codziennie, zadyszana, by sprawdzić, czy jej dziecku (które pamiętało lepsze czasy, o tak, szanowna pani, mieliśmy własny osobniak i pięcioro służby) nie dzieje się krzywda. Można zrozumieć serce matki tygrysicy, ale ten stały nadzór stawał się nieznośny. „Moje dziecko pierze!” „Moje dziecko wynosi śmieci!” Dochodziło do awantur między nią a naszą mamą. Natasza zawstydzona płakała, powtarzała, szlochając: „Idi, idi, ja tie gawariu...”. Ale nic nie pomagało. Jej matka wypominała moim rodzicom niski stan i że jej córka, ziemiańskie dziecko, musi komuś takiemu usługiwać, co wpuszczany był do domu tylko „czornym wchodom”, ręce niszczy, i że kiedyś jeszcze moi rodzice pożałują, zostaną ukarani, moja mama zaś (ku mojemu z kolei wstydowi) krzyczała: „Wynosić się! Tu nie Bolszewia!”. Nie było to zbyt logiczne, skoro tamte uciekły właśnie od bolszewików, ale takie wrzaski rządzą się własną logiką. Zresztą kto wie, czy w powiedzeniu mamy nie zawierała się jakaś racja. Czy ta starsza Rosjanka, grożąca w końcu swoim pracodawcom jakimś mglistym „dniem zapłaty”, nie zdążyła się już zarazić bolszewizmem?

Dziewczyna, ku mojemu żalowi, musiała odejść, we łzach i po straszliwej awanturze swojej matki piekielnicy, ale jeśli w ogóle Nataszę pamiętam, to przecież właśnie dzięki tej matce, dzięki temu niecodziennemu układowi: córka, ładna, wypieszczona, idzie do „służby”, bo trzeba z czegoś żyć, a matka, która ją do tej służby wprowadza, nie może zarazem się z tym pogodzić. Powód do histerycznych zachowań bardzo prosty.

Nie pamiętam, żeby ojciec brał udział w takich awanturach. Żeby wtrącił choć słowo. Chyba uważał to za niegodne mężczyzny. Czasem tylko mógł zjawić się na progu kuchni i polecić nieśmiało (stawał się wtedy nieśmiały): „Emilka! Niech Emilka zrobi mi szklankę mocnej, inteligentnej herbaty”. (Emilka! To imię nagle wystrzeliło mi z otchłani pamięci. Dwa lata u nas była, niby ktoś z rodziny, każda, co była dłużej, stawała się częścią rodziny, dlatego tyle o nich piszę, zresztą nie ja pierwszy; czyż sam Marcel Proust nie poświęcił wielu stron na scharakteryzowanie służącej Franciszki?) Dlaczego ojciec lubił mówić, oczywiście żartem, że chce „inteligentnej” herbaty? Pewnie uważał, że ten epitet określa najwyższą miarę jakości! Był koneserem herbaty, a w ogóle mama narzekała, że wybredny, grymaśnik, czasem pytała jadowicie: „Przyznaj się, w której restauracji straciłeś apetyt?”. Ojciec bynajmniej się za grymaśnika nie uważał. Kiedy dochodziło do scysji na temat kosztów utrzymania, ojciec przysięgał, że jemu osobiście nic nie trzeba, żadnych frykasów. „Kawałek chleba z masłem mi wystarczy!” Ale ile korowodu było wokół tego masła i kawałka chleba. Pantofle tato nosił tylko na zamówienie, przy czym szewc przychodził do domu brać miarę. Czasem, kiedy ojciec był przeziębiony, przychodził do domu i fryzjer, golić i strzyc na miejscu.

To wszystko nie znaczy, że ojciec nie poświęcał służącym jednej myśli. Przeciwnie, rozmyślanie nad grożącymi im niebezpieczeństwami doprowadziło go do zrobienia wynalazku, który opatentował. Były to skórzane pasy ze specjalnym okuciem, które, przyczepione do futryny, miały służyć podczas mycia okien. Bardzo byłem dumny z tego, że mój ojciec wymyślił taką rzecz, nawet Hamplowie go podziwiali, ojciec liczył, że odpowiednie władze uznają mycie okien w jego pasach za obowiązkowe, ale władze jakoś się z tym nie spieszyły. Wkrótce ukazały się inne pasy, brezentowe, tańsze od tych, które zaproponował mój ojciec, zaprojektowane przez magistrat. Ojciec na próżno dowodził, że ukradziono mu wynalazek. Magistrat już się postarał, żeby ojciec nic na swoim patencie nie zarobił. Wyszło rozporządzenie, że żadna służąca nie może myć okien bez magistrackiego pasa pod taką a taką karą. Czasem, kiedy wysoki wuj Kuba nosił mnie na ramionach i mogłem głową niemal dotknąć sufitu, widziałem leżące na szafie w kurzu nikomu niepotrzebne skórzane pasy, opatentowany wynalazek mego ojca, tak samo niepotrzebne jak wyglądające spod nich skrzypce mojego brata, których nie chciał brać do ręki, nie chciał na nich uczyć się grać, zrywał z nich struny, w ogóle doprowadzał do rozpaczy mamę, tak chciała, żeby Hipek umiał grać, przecież był muzykalny, „żeby pani słyszała, jak on gwiżdże!”.

Moja mama lubiła sobie czasem poleżeć w łóżku i poczytać „Nasz Przegląd”, który przed siódmą podsuwał pod drzwi roznosiciel gazet. Wtedy służąca stawała z koszykiem w drzwiach sypialni i pytała: „To co, proszę pani, dzisiaj?”. Mama dawała dyspozycje, a służąca szła po kajzerki, mleko, masło i sery do sklepu pana Hochgelerntera, pod pięćdziesiąty drugi. Był też sklepik spożywczy pod pięćdziesiątym pierwszym, bliżej, do którego nie trzeba było przechodzić przez jezdnię, ale mama miała zaufanie tylko do pana H., jego sklep był przestronny i lśnił czystością, miał posadzkę z białych i czarnych kafelków. Samo zresztą jego niezwykłe i trudne do wymówienia nazwisko (które znaczyło „wybitnie wykształcony”) już budziło respekt i dawało satysfakcję kupującym. Kiedy mieliśmy służącą doświadczoną, dostawała do ręki dwuzłotówkę i sama płaciła, ale gdy zdarzył się akurat tępy garkotłuk, wówczas pan Hochgelernter wpisywał jej zakupy do książeczki, a pod koniec tygodnia oboje z mamą przeglądali zeszycik i mama regulowała rachunek. Co do pieczywa, to mój ojciec, wielki znawca, uważał, że najlepsze jest w pewnym małym sklepiku na Karmelickiej, ale mama się tym nie przejmowała, więc kiedy czasem dochodziło do sprzeczek na innym tle, wracała również sprawa pieczywa, które mogłoby być lepsze. O ile pamiętam, mama nigdy nie raczyła usatysfakcjonować tej nostalgii ojca.

W soboty pan Hochgelernter, jak wszyscy żydowscy kupcy, miał sklep zamknięty, w niedzielę zaś handel był zabroniony. W tamtych czasach nikomu nie przychodziło do głowy, że można odpoczywać dwa dni w tygodniu, w Biblii wyraźnie mówi się o sześciu dniach pracy i jednym wypoczynku – ale nie tylko o Pięcioksiąg idzie, lecz o to, że każdy dzień, kiedy sklep był zamknięty, był stratą dla całej rodziny. Po ósmej wieczór też nie wolno było handlować. Znowu straty...! Na szczęście sklep pana H. przylegał do jego mieszkania na parterze – zwykle tak się urządzano – więc stałym swoim klientom mógł sprzedawać towar od podwórza. Tylko że nie mogła iść po takie zakupy służąca, bo od razu wszystko by się wydało, szłyśmy my, dzieci. Były to prawdziwe bohaterskie wyprawy, zaraz powiem dlaczego. Trzeba było przejść przez całe wąskie, schludne podwórze, by dojść do klatki schodowej w jego głębi – pod samym nosem władzy! – bo tam, naprzeciw tej klatki, mieszkał – no właśnie, mieszkał policjant. I nie byle jaki, ale pan przodownik. Widziałem go kiedyś: wysoki, barczysty, w błyszczących butach z cholewami, spojrzenie surowe, przenikliwe, sam jego wygląd powodował trzepot serca. Do tego w oknie czuwał pies, tęgi wilczur. Przechodziłem obok tego groźnego psa, patrząc przed siebie, jakbym wcale nie widział ani psa, ani policjanta i w ogóle tak jakby i mnie nie było. Wchodziłem do ciemnej klatki schodowej, pukałem do drzwi po prawej stronie. Uchylały się, a w wąskiej szparze pojawiała się córeczka pana H., najczęściej ona. Wręczałem jej moją szkolną teczkę, odpowiednią monetę i zamawiałem szybciutko: „Chleb, dziesięć deka masła, piętnaście deka szwajcarskiego sera”. (Wcale wtedy nie znaliśmy się na serach, o każdym żółtym serze mówiło się, że jest „szwajcarski”). Czekałem cierpliwie kilka minut, potem drzwi znów się uchylały, dostawałem swoją teczkę, już naładowaną, i resztę. Teraz było to najgorsze: trzeba było prześliznąć się pod oknem policjanta z wypchaną teczką. A jak mi nagle zagrodzi drogę i wskazując na teczkę, zapyta: „A to co?”. Dopiero na ulicy mogłem odetchnąć spokojniej: tu już nikt mnie nie zaczepi.

W wiele lat później przyszło mi na myśl, że to wcale nie było takie groźne, pan przodownik na pewno został obłaskawiony.

Życie jakoś toczyło się mimo czujności policjanta. Ten chleb, kupowany przecież w niedzielę, wcale nie był czerstwy, przeciwnie, świeżutki, pachnący, ze złotawą skórką, a więc ktoś go piekł w nocy i jakoś do sklepu dostarczał. Pan Hochgelernter w ogóle był niezawodny. Jeśli o dziesiątej wieczór zwalili się goście na karty albo jakieś koleżanki do Stelli na nocne wkuwanie lekcji i trzeba było pospiesznie przyrządzać kanapki (czasem nazywano je „sznytki”), szło się również do pana H. – pukanie, on otwierał drzwi sam, czasem już w długich kalesonach z tasiemkami u stóp – nie złościł się, nie mruczał przekleństw pod nosem. Senny, zmęczony, zawsze był gotów sprzedawać. (Nie wiem, jak zginął – on, jego żona i córki).

Oni, sklepikarze, byli dla nas, ale i myśmy byli dla nich. Kiedy w domu odbywał się ślub jakiejś ubogiej krewnej i miało być huczne przyjęcie, nie wolno było pominąć w zamówieniach żadnego z okolicznych sklepikarzy. Każdy powinien był trochę utargować. Kupcy przychodzili do domu, by na miejscu uzgodnić, co dostarczą. A potem znosili skrzynki lemoniady, wodę sodową, piwo, czy ja wiem zresztą co. Płacić? Po co od razu płacić? Pan weźmie, pan zje i przepije ze swoimi gośćmi, niech im pójdzie na zdrowie, i potem pan zapłaci. No, może mały zadatek, żebym miał za co kupić towar...

Z winem było inaczej, od wina był czarnobrody Chaskiel. Młody człowiek, niezwykle przystojny, z oczyma pełnymi blasku, zawsze uśmiechnięty. Chaskiel odwiedzał klientów przed każdym świętem i spisywał zamówienia. Jakie wino, ile butelek. Miał na Nowolipiu ładny sklep, ale wolał nie czekać, aż klient wstąpi, Chaskiel wolał wstąpić do klienta.

Handlował tylko winem koszernym, odpowiednim do odmawiania błogosławieństw, zalecone było wino „Karmel”, słodkie, z Ziemi Izraela, w smaku przypominające aperitif „StRaphael” czy „Bartissol”. Pewnie przez tę koszerność swoich win Chaskiel musiał się nosić ortodoksyjnie, więc w czarnej kapocie i brzydkiej czapce, czego moje siostry nie mogły odżałować, taki był piękny. Kiedy Chaskiel przychodził do nas przyjmować zamówienie, moje siostry zaczynały wykazywać ogromne zainteresowanie winami, siadały przy stole, gapiąc się w jego czarne błyszczące oczy, a mama podawała mu herbatę z babką piaskową. I potem, kiedy on wychodził, wszystkie trzy się zachwycały: „Co za oczy...!”.

Innym mężczyzną, którego przyjście budziło niepokój żeńskiej połowy naszego domu, był pan Borensztajn. Otaczała go ciemna sława. „To donżuan” – mówiła o nim ze zgrozą mama i mnie od razu też ogarniał lęk, chociaż nie wiedziałem, co to słowo znaczy. Jakiś zajadły facet. Ktoś, czyje ukąszenie może być jadowite. Pan Borensztajn pracował jako buchalter w pewnej firmie towarów żelaznych, miał już prawie trzydzieści lat i wciąż jeszcze był kawalerem, w żaden sposób nie można było go skłonić, żeby się ożenił. Z kwiatka na kwiatek, coś podobnego! I każdą kobietę świdruje bezwstydnie wzrokiem. Kiedy ojciec zapowiedział po raz pierwszy jego przyjście, siostry i matkę ogarnęło dziwne podniecenie, zupełnie jakby miało się stać coś strasznego, najazd tatarski czy coś w tym rodzaju. Ja też strasznie byłem go ciekaw. Przyszedł dość zażywny blondyn, na pewno krótkowzroczny, nosił grube szkła (spoza których tak świdrował ślepiami, że panie czuły się oblepione spojrzeniem, wprost nagie) w rogowej oprawie („amerykańskie okulary” – pochwalił się, a mama natychmiast przyrównała go do Harolda Lloyda), ani trochę nie demoniczny, raczej miał pewną rozmiękłość w twarzy, mięsisty nos i grube, wilgotne wargi. Może te wargi... Zdaje się, że dość był speszony swoją opinią, zrobioną mu „gębą” (chociaż nie znało się jeszcze wtedy tego Gombrowiczowskiego pojęcia), chyba o niej wiedział, zwłaszcza że mama nie szczędziła mu przycinków. Jego szef, czarnowłosy dryblas o gęstych brwiach, pan Świeca, nie ustawał w robieniu pikantnych aluzji, jakby mu zależało na tym gorszącym podziwie dla człowieka, który u niego był na pensji.

Chociaż moje siostry jakby nie wykazywały rozczarowania, tak oczywiste dla nich było, że pan Borensztajn, wraz ze swoimi okularami w rogowej oprawie, jest osobnikiem zepsutym do szpiku kości, ja poczułem się oszukany. Więc ten nieciekawy facet to ma być zdobywca serc niewieścich? Którego spojrzenie przepala i doprowadza do omdlenia? Więc tych parę dowcipasów (bo jednak, na skutek nalegań swojego szefa, pan B. wymamrotał kilka ryzykownych dowcipów) to ma być owo zepsucie? Muszę wyznać, że ów pierwszy widziany przeze mnie „donżuan” spowodował moją nieufność do tego gatunku na całe życie.

Pan B. znikł nam później z oczu. Zdaje się, że mówiono, iż się w końcu ożenił, i to wcale dobrze. Nie wiem, co się ostatecznie z nim stało. Nie wiem, jak zginął.

Nie wiem też, co się stało z przemiłym, pięknookim, zawsze uśmiechniętym Chaskielem – sprzedawcą koszernych win.

Pan Balbus i pan Doktór

Nas, dzieci, choroba wcale nie przerażała. Stawaliśmy się dzięki niej strasznie ważni. Oczywiście, nic przyjemnego – gorączka, wymioty, ból okolic ucha z powodu świnki, okropne zaglądanie do gardła za pomocą łyżki – ale warto było to znosić, bo rodzice się martwili i mówili łagodnie. Kiedy ja chorowałem, to ja byłem ważny, a brat musiał się odpowiednio zachowywać, a kiedy on chorował, to on stawał się ważny i ja już się nie liczyłem. Wtedy ten zdrowy zazdrościł choremu i mówił: popatrz, jaki ważny.

Kiedy zdarzyła się choroba, wzywano domowego felczera: był nim pan Balbus, w którego mama wierzyła bardziej niż w stu doktorów, gruby, sapiący, z bródką podobną do tej, którą miał tamten białogwardyjski generał, co śpiewał na podwórzu. Pan Balbus (starszy felczer, taki był pełny jego tytuł) mierzył choremu puls, otwierał kopertę dużego zegarka wiszącego na dewizce na brzuchu i liczył prawie bezgłośnie. Wszyscy wiedzieli, że to taka zgrywa, bo żadnego pulsu nie ma, tylko doktorzy udają, żeby oszukać chorych, i starszy felczer Balbus, chociaż uczciwy człowiek, też musiał udawać. Potem zaczynało się opukiwanie, osłuchiwanie, proszę łyżeczkę, powiedz „aaa”, szerzej usta, jeszcze raz „aaa”, gardło obłożone. Później pan Balbus chwilę zastanawiał się w skupieniu, podczas gdy mama wpatrywała się w niego jak w obraz. Pan Balbus nakazywał nacieranie, płukanie gardła, czasem bańki, wreszcie, sępiąc krzaczaste brwi, wypisywał receptę, do której przykładał rzetelnie obchuchaną pieczątkę ze swoim nazwiskiem. Lekarstwo! Na samą myśl o tym, co mnie czeka, robiło mi się mdło. Pięć razy dziennie po łyżce stołowej. Coraz bliższy byłem mdłościom. Aha, myślałem sobie, trzeba będzie się poawanturować, żeby to była łyżeczka od herbaty. Z receptą biegło się na Karmelicką, bo kiedy byłem mały, na Nowolipiu nie było jeszcze apteki. Dopiero na kilka lat przed wojną otworzono wyłożoną orzechową boazerią aptekę, nad jej wejściem został zainstalowany zielony napis neonowy i był to jedyny neon na naszej ulicy, widoczny przez to z bardzo daleka, jego blask nas fascynował i stanowił przedmiot dumy. Pana magistra, wąsatego sarmaty, dzieci trochę się bały, bo surowym głosem nakazywał ciszę, gdy tylko ktoś się zapomniał, i rzeczywiście było w tej aptece tak cicho, że robiło się od tego nieswojo, zupełnie jakby ktoś miał zaraz umrzeć.

Najpierw pan Balbus skazywał chorego na głodówkę. Po dwóch, trzech dniach składał wizytę, znowu coś kombinował z tym rzekomym pulsem, zaglądał do gardła, oświadczał, że jest lepiej, i pozwalał dać trochę rosołu z kury z jajkiem (nazywało się to „grzybek na rosole”), kartofelki tłuczone z masłem, może być ze zsiadłym mlekiem. Żadnego mięsa, nic smażonego. Później bułka z kleikiem owsianym. Pojutrze da mu pani skrzydełko od kury. Nikt nie śmiał niczego zmieniać w zaleceniach pana Balbusa, tym bardziej że leczenie okazywało się naprawdę skuteczne. Do tego stopnia wszelka gorączka łączyła mi się z surową dietą, że kiedy na kolonii gimnazjalnej w Krościenku dano mi, choremu na anginę, galaretkę z nóżek, uznałem to za oburzające lekceważenie mojego zdrowia. Zjadłem jednak, namówiony do tego przez pannę Ninę, czarnooką córkę kierowniczki kolonii, studentkę konserwatorium lwowskiego, która cieszyła się ogromnym autorytetem, bo i urocza była, i cudnie grała dla nas nokturny Chopina... na fujarce. Więc zjadłem i nic mi się nie stało – i to zachwiało moją wiarę w metody starszego felczera, pana Balbusa.

Ale to było sporo lat później. Na razie trzeba było łykać wstrętną miksturę przepisaną przez pana felczera. Pewnie zawierała anyżek, bo po latach odnalazłem smak tego lekarstwa w pernodzie, który Francuzi tak uwielbiają, a ja, rzecz prosta, nie znoszę – ku ich zdumieniu, ale wytłumacz im, że mnie on się kojarzy z dziecięcą anginą. Za każdą wypitą łyżeczkę dostawałem pięć groszy, za „wiedeński trunek”, taką okropność na przeczyszczenie, rodzice, żeby mnie ubłagać, płacili podwójnie, i jeśli choroba szczęśliwie się przeciągała, mogłem uzbierać do dwóch złotych. Kiedy gorączka była wysoka, ojciec otwierał swoją najtajniejszą szufladkę przy nocnym stoliku i dawał mi do zabawy złotą papierośnicę i inne cenne rzeczy, których nie pamiętam. A ja obmyślałem, co sobie kupię, kiedy wyzdrowieję. Może drukarkę, żebym mógł drukować książki, które sam napiszę? (Miałem potem drukarkę, była niedroga, ale układanie z gumowych czcionek zdania trwało godziny całe, czcionki się wymykały i gubiły na podłodze, palce miałem powalane tuszem – przedsięwzięcie okazało się całkowitym niewypałem). Kiedy wracałem do zdrowia i kończyło się branie lekarstw, mama zwykle mówiła: „Daj te pieniądze, ja ci je przechowam”, a potem jakoś tak się robiło, że nigdy do mnie nie wracały, mama nie mogła ich znaleźć czy co...

Czasami choroba była poważniejsza i wtedy pan Balbus mówił, wzdychając: „Proszę wezwać doktora”. Mina matki, kiedy starszy felczer przyznawał się do swojej bezsilności! To tak, jakby powiedział: „Wszystko jest w ręku Boga”. Lekarz, którego wzywano, nazywał się Doktór Zaks, był to pan szczupły, ascetyczny, już szpakowaty, o skupionym spojrzeniu spoza binokli. Mył ręce dłużej niż starszy felczer, nie uśmiechał się, wydawał dyspozycje jak rozkazy i nie tyle mamie, ile panu Balbusowi. Budził lęk nawet u mamy, tak że nie śmiała nigdy pytać „ile?”. Zresztą po co pytać, wiadomo było, że honorarium wynosi dziesięć złotych plus złotówka za dorożkę, i mama wręczała te pieniądze w przedpokoju, kiedy pan Doktór już wychodził. Inaczej było z kochanym panem Balbusem: można się było potargować, czasem pan Balbus brał pięć złotych, to kiedy sprawa była poważna, czasem dwa, kiedy było zwykłe przeziębienie, czasem zaś, jeśli akurat panowała grypa i pan Balbus był rozrywany, więc nie przychodził ze swojego domu na Nowolipiu, ale od pacjenta, trzeba było i jemu zwrócić za dorożkę. Jednym słowem pan Zaks wyglądał i zachowywał się jak doktór, a pan Balbus jak felczer. Zdaje się, że kiedy byłem mały, ludzie w ogóle wyglądali tak, jak powinni byli wyglądać. Jak się tego od nich oczekiwało. Chłopcy nosili krótkie spodenki albo pumpy poza kolana, dziewczynki plisowane spódniczki i warkocze ze wstążkami, w gimnazjach mieliśmy mundury, a potem, im bliżej świadectwa dojrzałości, każdy spieszył się, żeby wreszcie być dorosłym, żeby wbić się w prawdziwy garnitur, lakierki, krawat, spinki, nałożyć kapelusz albo nawet melonik, zawiesić zegarek z dewizką, getry na pantoflach (we Lwowie na getry mówiło się „kamasze”, podczas gdy w Warszawie kamasze to były trzewiki), zapuścić wąsik, kiedy tylko coś się tam nad wargą sypnęło. A już ojciec rodziny to przede wszystkim musiał wyglądać solidnie, szczególnie jeśli miał stanąć za ladą sklepową. Nikt nie starał się udawać młodszego, niż był.

Ci z pobożnych domów najwcześniej wcielali się w dorosłość. Trzynastoletni chłopiec przechodził publiczną bar micwę, czyli uroczystość konfirmacji, musiał wtedy odczytywać kawałek Tory, potem wyprawiano ucztę, a jeśli chłopak był z zamożnego domu, uszczęśliwiano go zegarkiem, to był prezent oznaczający dorosłość. Odtąd miał prawo uważać się za mężczyznę, przynajmniej jeśli idzie o samodzielne modły. Dostawał więc modlitewnik (sydur) w teczuszce z aksamitu z wyhaftowaną na niej gwiazdą Dawida i mógł zachowywać się w bóżnicy jak każdy inny modlący się. Kołysał się na prawo i lewo, w przód i w tył, tak jak to widział u starych pobożnych Żydów, tak jak oni stosował mruczankę, przelatując wersety mniej dla Pana Boga ważne, a kiedy my, ci młodsi, coś tam sobie, chichocząc, szeptaliśmy albo krążyliśmy niespokojnie między ławkami, odwracał się oburzony i uciszał nas, naśladując surowy głos ojców: „Sza! Sza, niedobre dzieci!”. Myślę, że była to dla takiego chłopca chwila prawie szczęścia.

Widziałem potem takich młodych starców w Jerozolimie u Ściany Płaczu. Ta sama gra w dorosłość, to samo zapamiętanie w tej grze. Obok garstki rozmodlonych, w tradycyjnej czerni, rozciągał się kraj, który pulsował mocnym życiem, tak bardzo nowoczesnym. Napisałem zresztą o tym na gorąco, próbując dotrzeć do istoty tego zjawiska, uchwycić je, zrozumieć swoje odczucia, kiedy tak na nich patrzyłem, a więc zrozumieć samego siebie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki