Copyright by Piotr Plebaniak, 2018.

Copyright for the Polish edition

by Zona Zero, 2019

All rights reserved

Kaligrafie

Xie Mengheng (謝孟桓)

Rysunki

A.Niluka Priyadarshani Arabage,

apu’u poiconu,

Olga Ladyga

Fotografie

Piotr Plebaniak

Reprodukcje malarstwa i zdjęcia dzieł sztuki

National Palace Museum, Tajpej oraz domena publiczna

Redakcja i korekta

Barbara Manińska

Konsultacja przekładów sentencji

Lech Jęczmyk

Wydanie I

ISBN 9788366177727

Wydawca

Zona Zero Sp. z o.o.

ul. Łopuszańska 32

02-220 Warszawa

Tel. 22 836 54 44, 877 37 35

Faks 22 877 37 34

e-mail: wydawnictwo@zonazero.pl

Konwersja

Monika Lipiec

Spis treści

Wstęp

Budowniczowie cywilizacji (impresja)

Protonaukowcy i synergia, której zabrakło

Część pierwsza - Statecraft

Taoistyczni mistycy

Złoty wiek filozofów

Debata Stu Szkół

Vademecum władcy

Dowcipnisie i spryciarze

Część II - Chińscy ludzie renesansu

Mandaryni i urzędnicy

Zagubieni pośród stuleci

Wołania Umarłych Poetów

Inspiracje na dzień jutrzejszy

Aneksy

O chińskim systemie datowania historycznego

Chronologia chińskich okresów historycznych

Polskie przekłady utworów źródłowych

Polecane książki

Podziękowania

O autorze

Przypisy

Cywilizacja jest strumieniem z brzegami. Strumień jest czasem wypełniony krwią ludzi zabijających, kradnących, krzyczących i robiących to, co historycy zazwyczaj zapisują. Tymczasem na brzegach, niezauważeni, ludzie budują domy, kochają, wychowują dzieci, śpiewają piosenki, piszą wiersze, a  nawet pobielają posągi.

Historia cywilizacji jest tym, co wydarzyło się na brzegach.

— Will Durant, amerykański historyk, filozof i pisarz

Wstęp

Budowniczowie cywilizacji (impresja)

Czym dla pojedynczego człowieka jest świadomość, tym dla całego narodu i ludzkości jest cywilizacja. To niezwykle wrażliwy na zakłócenia proces. „Aby człowiek został wykształcony, potrzeba stu lat”[1], pisze chiński mędrzec czasów Konfucjusza, Mistrz Guan. Tak jak lata starannej edukacji i rozmaitych wpływów kształtują człowieka, tak kultura narodu czy obszaru kulturowo-etnicznego formuje się przez całe pokolenia.

Cywilizacja to samoudomowienie człowieka. W sferze mentalnej, poprzez akumulowanie żmudnie budowanej kultury: moralności, etosu pracy, etyki etc. W sferze biologicznej, poprzez uzależnienie naszej zdolności do życia od materialnych wytworów cywilizacji: gotowania i konserwowania żywności, narzędzi, lekarstw... co różni nas od żyjących w stanie natury zwierząt. To udomowienie ma swoje plusy. Ale niech te plusy nie przesłonią nam minusów.

Cywilizacje i kultury to mentalne „system operacyjne”. To zestaw z mozołem wypracowywanych, a potem udoskonalanych narzędzi, takich jak system polityczny, medycyna czy etyka traktowania innych ludzi i jej kodyfikacja w postaci prawa. Generuje to fascynujący paradoks. Wytwory cywilizacji czynią naszą biologiczną egzystencję możliwą i wygodną. Ale są one też buforem bezpieczeństwa dla „błędów” i „aberracji”, które bez pancerza cywilizacji prowadziłyby do zguby. W warunkach naturalnych kończyłyby się one niedolą lub nawet śmiercią nie dość czujnego człowieka. Albo zagładą plemienia, narodu, imperium czy całej kultury.

Cywilizacja nas rozleniwia. Tak jak układ odpornościowy człowieka, tak zagnieżdżona w naszych umysłach cywilizacja potrzebuje treningu, by zbudować, a potem zachować sprawność. Takim treningiem dla organizmu ludzkiego są szczepionki. Ani pojedynczy człowiek, ani wspólnota kulturowa, etniczna czy narodowa lub skupiona wokół idei nie mogą zapomnieć, jak cienka linia dzieli je od kąsającej bezlitośnie natury i czyhających wokół konkurentów.

Przełom XX i XXI wieku to złoty okres rozwoju cywilizacji. Współczesny nam, zbudowany i dozorowany przez Stany Zjednoczone okres prosperity i pokoju dał ludzkości błogosławieństwo globalnej wymiany towarów i ludzi. Dał, ale nie na wieczność. Ułudą jest wizja „końca historii”. Piękny sen może urwać się w dowolnej chwili. I to brutalnie. Póki orkiestra globalnej wymiany handlowej gra, wszyscy świętują ogólnoświatowy potlacz dobrobytu. Gdy jednak muzyka zamilknie, nie dla wszystkich starczy krzesełek.

Będzie to moment, w którym przekonamy się, jak grubą warstwą humanitaryzmu czy miłości bliźniego pokryta jest nasza zwierzęca historia. Dowiemy się też, czy ta warstwa namalowała się dzięki postępowi moralności i „ducha ludzkiego”, czy też może bajecznie taniej energii, dzięki której taniej jest zasoby kupić, niż zrabować.

Najboleśniej mogą się o tym przekonać państwa uzależnione od importu żywności. Nieprzyjemne otrzeźwienie czeka też jednak państwa, w których pogrążeni w dobrobycie i hedonizmie obywatele zatracili etos pracy i polegają na importowanej sile roboczej. Każdy brak samowystarczalności jest zagrożeniem. Wszyscy tkwimy w złudnym poczuciu bezpieczeństwa. Odgrodzeni zasiekami cywilizacji od śmiertelnych zagrożeń popadliśmy wszyscy w butę. Odgrodzeni antybiotykami od chorób, maszynami od konieczności pracy; wybawieni niską umieralnością od wyrzeczeń niezbędnych do wydania na świat i wykształcenia przyszłych pokoleń, które będą i nośnikiem, i strażnikiem cywilizacji; uratowani możliwością „podkradania” z całego świata wykwalifikowanych specjalistów, zależnie od doraźnej potrzeby.

Tymczasem ruchy kulturowe, które widzieliśmy w działaniu przy sprawie koszuli dr. Matta Taylora czy spięciu ideologicznym prof. Alessandra Strumia z CERN... rosną w siłę.

Cywilizacja to proces kooperacji rozciągnięty nie w przestrzeni, a w czasie – na pokolenia, z których każde kolejne korzysta z osiągnięć poprzedników. Trwanie cywilizacji to historia kumulowania zdolności do wytwarzania mentalnych i materialnych fundamentów biologicznego trwania ludzi. Kultura to filozofia i praktyka wytwarzania dóbr materialnych. Uwarunkowana jest środowiskiem naturalnym, tradycją, rozumieniem świata i miejsca, jakie zajmuje w nim człowiek i społeczność, wymianą kulturową (otwartość na zmiany i geograficznie uwarunkowana ich możliwość), obecnością mniej lub bardziej agresywnych sąsiadów...

W teoriach Karola Marksa pojawia się teza, wedle której władzę ma ten, kto kontroluje środki produkcji dóbr materialnych. W świecie niematerialnych produktów kultury odpowiednikiem środków produkcji są ludzie przynoszący na świat nowe idee.

Kultury i cywilizacje, zupełnie jak organizmy biologiczne, to homeostaty, czyli organizmy, dla których naczelną motywacją i instynktem jest utrzymanie się przy życiu i wydanie potomstwa.

Jak bakterie, które wymieniają między sobą fragmenty kodu DNA, by bronić się przed nowymi lekami, tak kultury czerpią od siebie nawzajem, by podpatrzone u konkurencji pomysły wykorzystać w niekończących się zmaganiach o zasoby i przetrwanie. Taka wymiana idei była fundamentem rozkwitu idealnie umiejscowionej do tego starożytnej Grecji. Taka wymiana kultur była źródłem wspaniałego rozkwitu chińskiej dynastii Tang.

Pojedynczy ludzie też uczą się od siebie nawzajem. Pojedyncza osoba ma myśli, marzenia, ideały, rozwiązania codziennych problemów. W skali całych kultur są to wielkie idee, które popychają jej reprezentantów do kolektywnego działania. To wizje działania państwa, jak choćby idee twórców chińskiego legizmu. Ich metody zarządzania państwem umożliwiły stworzenie totalitarnego imperium Qin, rządzonego przez słynnego Pierwszego Cesarza. Idee ludzi mających Wizję równie dobrze posłużą do eksterminacji sąsiadów, zniesienia niewolnictwa, czy wysłania ludzi na Księżyc.

Kultura wypracowana i kierująca życiem zbiorowości to system operacyjny homeostatu. Kultura to pakiety programów i procedur. Działają one w synergii, a ich funkcją jest służyć przetrwaniu i zachowaniu tożsamości. Te pakiety mogą być lepsze lub gorsze: w danym czasie, na danym etapie rozwoju technologii, z lepszym lub gorszym sąsiedztwem.

Kultura jest środowiskiem dla kolektywnego osiągania celów. To wielki galimatias pełen sprzeczności, stworzony często przez ludzi o skrajnie przeciwnych poglądach, ambicjach, wizjach pożądanego stanu świata. To historia zapisana ideami, które trafiły lub nie trafiły na swój czas. Ideami, które zwykle powstały w umyśle i sercu pojedynczego człowieka.

Ta książka to opowieść właśnie o takich ludziach. I o takich, którzy dawali władcom narzędzia władzy, jak legiści. O naukowcach takich jak Wernher von Braun, doceniony przez przywódców dwóch aspirujących imperiów. O wizjonerach takich jak Nikola Tesla, który pragnął „zaprząc siły natury w służbę ludzkości”, uważany przez Einsteina za najgenialniejszego człowieka na Ziemi... a który umarł w biedzie i poniżeniu. O pionierach nauki jak niepomny na siły historii, zanurzony w świecie własnych myśli Archimedes, który – według legendy – pochłonięty pracą miał powiedzieć do żołnierza, który przyszedł go zabić: „Nie psuj moich kół”.[2]

Hualien-Taitung, lipiec 2019

Protonaukowcy i synergia, której zabrakło

Chińskie korzenie europejskiej potęgi

Aż do czasów rewolucji przemysłowej w Anglii tereny zajmowane przez cywilizację konfucjańską były najlepiej zagospodarowanym obszarem naszej planety. Zadziwiały podróżników takich jak Marco Polo, Matteo Ricci, czy Polak Michał Piotr Boym. To właśnie ich relacje stały się bezcennym fundamentem europejskiej myśli renesansu, a w dalszej konsekwencji rewolucji przemysłowej.

W XVI wieku europejskie imperia handlowe wreszcie przełamały arabski monopol na handel z Orientem. Wątły strumyczek pionierów eksplorujących Państwo Środka zmienił się w rwącą rzekę. Do Chin ciągnęli awanturnicy i szpiedzy, w tym także wykształceni mnisi, zwłaszcza jezuiccy. Celem ich wszystkich było poznanie i „pożyczenie” tajników technologii, wynalazków oraz osiągnięć myśli chińskiej. Europejczycy wywozili nasiona i sadzonki roślin uprawnych. Tak jak oblicze Europy odmieniły proch, papier i kompas, tak teraz stało się z hodowlą jedwabników. Osiągnięcia chińskiej cywilizacji zaprzęgano do budowy potęgi białego człowieka.

W historii cywilizacji powtarza się pewna reguła. Według niej wynalazek lub idea pojawiają się w kulturze lub miejscu, w którym z różnych względów, przede wszystkim mentalnościowych, nie zostają zaprzęgnięte do tego, by wprowadzić dzieje w kolejną epokę, lub opanować i zawłaszczyć nowe miejsce. Tak było ze wspaniałą cywilizacją Babilonu, która zbudowawszy imponujący system irygacji, doprowadziła do wyjałowienia gleb i upadku karmionego rolniczym wysiłkiem centrum cywilizacyjnego. Tak było z XX-wieczną koncepcją Blitzkriegu, czyli synergią koncepcji przełamujących uderzeń pancernych, stworzoną we Francji i Anglii, a wykorzystaną przez Niemców po złączeniu jej z własnym pomysłem oddziałów szturmowych z końca I wojny światowej.

W tej krótkiej opowieści pokażemy, jak owoce pracy pokoleń chińskich wynalazców i protonaukowców zasiliły atlantyckie państwa Europy, umacniając je na drodze do potęgi. Jak w ciągu zaledwie kilkuset lat Europa ujęła Chiny w cugle. Były one twarde – w zamian za technologie i dobra mocarstwa kolonialne, by nie drenować własnych skarbców, wysyłały do Chin opium. Przeciw drewnianym statkom i armiom wojowników wyposażonych w łuki i kusze, a co najwyżej prymitywne odpowiedniki muszkietów, wysyłały zdyscyplinowane i wymusztrowane armie żołnierzy z karabinami i działami.

Co takiego sprawiło, że chińska cywilizacja wyprzedziła tak dalece świat europejski i dlaczego potem dała się przegonić?

Merytokracja i cykle

Doprowadził do tego splot wielu przyczyn. Absolutnie najlepszy wgląd w naturę tych procesów daje książka Dlaczego Zachód rządzi – na razie Iana M. Morrisa. Po pierwsze, o kształcie chińskiego państwa i społeczeństwa nie decydowali urzędnicy czy szlachta, często o wątpliwych kwalifikacjach, ani też dziedziczni władcy. Stery państwa dzierżyła elita intelektualna, tzw. mandaryni. Byli to merytokraci i technokraci, których oceniano i awansowano wedle kryterium skuteczności i kompetencji. To oni tworzyli eksperckie zaplecze władców.

Te bardzo szczególne, historycznie utrwalone stosunki polityczne sprawiały, że jednostki najbardziej uzdolnione i usposobione do „poprawiania świata” mogły realizować swoje aspiracje i wynalazki służąc państwu, a nie stając do konfrontacji z nim. Oczywiście rzeczywistość nie zawsze była bliska ideałowi, ale sztafeta kolejnych dynastii pozwoliła na akumulację dorobku cywilizacji. Sinosfera wysforowała się przed inne centra cywilizacji.

Zmorą historii Chin są jednak cykle dynastyczne, naprzemienne okresy rozkwitu i silnej władzy centralnej oraz dekad chaosu i wojennego zniszczenia. W okresach pokoju biurokracja i efekt skali pozwalały na realizację przedsięwzięć o wielkości nie do wyobrażenia w politycznie podzielonej Europie. Sama budowa Wielkiego Kanału w czasach dynastii Sui (VII w n.e.) wymagała nie tylko gigantycznych nakładów, ale także perfekcyjnej organizacji siły roboczej liczonej w setkach tysięcy, jeśli nie w milionach.

W późniejszych jednak stuleciach te same czynniki, te same siły psychohistorii, zaczęły działać w przeciwną stronę. Zaczęły hamować. Spętane konfucjańskimi rygorami struktury społeczne z każdym cyklem kostniały coraz silniej. Zuchwała korupcja urzędników cyklicznie wywoływała lub dokładała się do załamania władzy politycznej i osłabienia jej organizacyjnej wydolności. Reformy, rozumiane jako odrzucanie starych rozwiązań na rzecz nowych, w każdym cyklu dynastycznym stawały się coraz trudniejsze. Ta prawidłowość działała zresztą nie tylko w Chinach, ale wszędzie indziej. Dla establishmentu, dla tych, którzy są na szczycie, każda zmiana jest zmianą na gorsze.

Tymczasem na dalekim półwyspie europejskim działały zupełnie inne siły psychohistorii. Ambicją i potrzebą Europy, odciętej od bogactw Wschodu i nękanej naporem islamu, było wyrwanie się za wszelką cenę z fatalnej pozycji, w której tkwiła. Nie było to takie proste. Stepy centralnej Azji, zamieszkane przez wojowniczo nastawione, coraz częściej muzułmańskie ludy, nie dawały nadziei na bezpieczne ustanowienie rentownych i stabilnych szlaków do Chin. Monopol na drogi wiodące wzdłuż południowych wybrzeży Azji również był pilnie strzeżony przez świat muzułmański. Właśnie ten żelazny arabski uścisk uwierał Europejczyków i zmuszał ich do szukania sposobów na przełamanie go.

Chiny natomiast nie potrzebowały z zewnątrz niczego, były bowiem samowystarczalne. To kulturowo i gospodarczo uwarunkowane zamknięcie na świat sprawiło, że słynne chińskie wyprawy morskie z początku XV wieku nie poskutkowały ekspansją ani polityczną, ani handlową. Liczące dziesiątki potężnych okrętów chińskie floty dotarły wprawdzie do wschodniego wybrzeża Afryki i Bliskiego Wschodu, ale celem tych porażająco kosztownych wypraw była tylko pacyfikacja piratów i kolekcjonowanie deklaracji wasalnych.

Jakże inaczej potoczyła się historia Krzysztofa Kolumba, „wędrownego doradcy” zrodzonego przez europejski renesans i wytworzone przezeń ciśnienie ludzi ambitnych i zdeterminowanych. Gdy jego propozycja wyprawy do Indii została odrzucona na dworze Hiszpanii, udał się z nią na dwór portugalski. Tam jednak również spotkała go odmowa – jak najbardziej racjonalna, gdyż szacunki Kolumba dotyczące obwodu Ziemi były błędne, żeby nie powiedzieć naciągane. Gdy znowu udał się na dwór królowej Hiszpanii ponawiając propozycję, ta ostatecznie sfinansowała trzy marne stateczki na cele niepewnej wyprawy. Wystąpiła synergia – spotkały się właściwe miejsce, czas i osoba. Ta synergia zmieniła historię świata. Można tu sparafrazować celny aforyzm Willi Cather: „Historia każdej cywilizacji zaczyna się w sercu jakiegoś mężczyzny lub jakiejś kobiety”[3].

Być może, drogi Czytelniku, znasz tę chińską opowiastkę o starcu, który traci konia[4]. Jej puentą jest prawidłowość, że coś jest dobre lub złe zależnie od przyszłych zdarzeń, których zajście i konsekwencje są nieprzewidywalne. Starzec gubi konia, ale potem znajduje dwa. Jego jedyny syn, ujeżdżając jednego z nich, łamie nogę. Ale potem dzięki okaleczeniu młodzieniec unika zaciągu na wojnę i może opiekować się swoim ojcem. Tak właśnie odkrywamy „na gorącym przykładzie” kolejną prawidłowość, która działa zarówno w pojedynczych ludzkich żywotach, jak i w historii potężnych imperiów. Są plusy dodatnie i plusy ujemne – że pozwolę sobie na takie żartobliwe podsumowanie.

Gdyby Europa nie była tak rozczłonkowana politycznie, pierwsza odmowa definitywnie zamknęłaby Kolumbowi drogę do Nowego Świata. Ale tu zadziałała niewidzialna siła historii.

W tamtym momencie historycznym system społeczno-polityczny dawał miejsce innowatorom i ludziom szukającym życiowej szansy albo awansu społecznego. Taki czas, w którym innowatorzy i desperados zapisują się w historii wielkimi czynami, to bardzo specyficzny okres w tzw. cyklu cywilizacyjnym. To czas pionierów i wielkich czynów założycielskich. Czas, w którym z tworzywa działań ludzi upartych wykuwa się chwała i wielkość państw, imperiów, cywilizacji.

Kolumb był produktem swoich czasów, ale też te czasy były produktem takich jak on. Synergia w czystej postaci. I niewidzialna ręka rynku. Tu chcę nieskromnie odesłać do jednego z rozdziałów innej mojej książki, do Sił psychohistorii. Opisuję w nim niezwykle ciekawe spostrzeżenie, które pierwszy raz usłyszałem od znajomego profesora literatury angielskiej. Ameryki zostały podbite siłami drugich synów. W Europie panowała primogenitura – dziedziczenie przez pierwszego męskiego potomka. Kolejni synowie musieli dorabiać się majątku, pozycji i sławy własnym pomyślunkiem, determinacją, a nierzadko okrucieństwem. Gdybym był wędrownym doradcą dajmy na to, żartobliwie, Grupy Bilderberga i gdybym dostał zlecenie stworzenia mechanizmu mającego popchnąć świat w górę, ku gwiazdom, moje dzieło byłoby ekstraktem opisanych pokrótce powyższych mechanizmów, przyczyn bogactwa narodów. Ten właśnie tytuł nosi wspomniany rozdział.

Dwa złote okresy

Wiek XV to czas gwałtownego rozwoju wynalazczości i nowej myśli w Europie. Zakorzeniony postępem zakumulowanym w średniowieczu, a finansowany zasobami rabowanymi później z Nowego Świata, wkrótce przyczynił się do nastania epoki renesansu, inaczej: odrodzenia. To europejski odpowiednik chińskiej „debaty Stu Szkół” (patrz: rozdz. 3). Rozkwitała ona w epoce historycznej zwanej Okresem Walczących Królestw, w której żyli i tworzyli duchowi bracia Leonarda da Vinci, Kolumba czy sir Francisa Drake’a – wędrowni doradcy, o których jest ta książka. Ich wysiłek i determinacja w realizacji życiowych aspiracji zaowocowały wytworzeniem kultury dyskursu oraz wolności propagowania i wcielania idei w życie. Efektem był gigantyczny skok cywilizacyjny we wszystkich dziedzinach: od wynalazczości do teorii i praktyki zarządzania państwem.

Temu złotemu okresowi sprzyjała inna fascynująca, a przy tym kluczowa siła historyczna: instynkt przetrwania władców licznych państw i państewek. Pomysły wędrujących od dworu do dworu mistrzów i protonaukowców były szybko poddawane próbom praktycznym. I niech no by tylko któryś krótkowzroczny władca zdecydował się odrzucić nowatorską, ale wartościową ideę! Niechby wzgardził sprytną reformą systemu podatkowego albo nową koncepcją taktyczną dla kawalerii. Niechby zaniechał czegokolwiek, co mogłoby podnieść produktywność lub wzmocnić morale poddanych. Biada mu i jego władztwu! Przeciwnie – jeśli nowinkę zastosuje z sukcesem, da mu to przewagę, choćby chwilową, zanim pozostali uczestnicy zmagań, nie mając wyjścia, skrupulatnie przyjmą to rozwiązanie. Przewaga, choćby chwilowa, wszak wciąż jest przewagą i nie można jej lekceważyć.

Miłośnik historii wojskowości natychmiast wskaże tu analogię w tempie i motywacji do postępu w fascynującej, buzującej aktywnością ewolucji broni pancernej i czołgów w trakcie tytanicznych zmagań II wojny światowej. Na samym jej początku, przed niemiecką inwazją na ZSRS, mamy śmiesznie podskakujące na wybojach tankietki i garstkę obiecujących, ale nadal symbolicznie opancerzonych modeli. Jednak dwa, trzy lata później na polach bitew pojawiają się pancerne monstra, które dla swoich poprzedników były niemal niezniszczalne. Nie wszystkie rozwiązania się sprawdzały, tak techniczne, jak taktyczne, ale zastosowanie ich zwykle pozwalało wygrać bitwę, zniszczyć więcej maszyn wroga, zabić więcej jego żołnierzy i choć trochę przybliżyć się do zwycięstwa lub oddalić widmo porażki.

Wędrowni mędrcy byli emanacją klasy społecznej wykształconych shi 士. Z biegiem stuleci klasa ta przekształciła się w całą warstwę społeczną ludzi wykształconych, zwanych zbiorczo mandarynami. Jednak mandaryni to nie urzędnicy. Stanowili jedynie rezerwuar siły roboczej potrzebnej do zarządzania administracją państwową. Dopiero ci, którzy przeszli egzaminy urzędnicze, poprzez nominację, pełnili obowiązki tam, gdzie byli potrzebni, często będąc zmuszeni do opuszczenia rodzinnych stron. Ci erudyci, ludzie renesansu, w starożytności byli jako zjawisko awangardą postępu cywilizacji. Później, gdy już konfucjanizm i ideologia konfucjańska zmonopolizowała zaplecze eksperckie, stali się – na dobre i na złe – częścią systemu.

W tej książce skupimy się jednak głównie na starych, dobrych czasach przed powstaniem imperium Pierwszego Cesarza. Zajmiemy się dwiema epokami, które wygenerowały najwięcej innowacji: epokami czasami pełnymi wojen i chaosu Okresu Walczących Królestw i Epoką Wiosen i Jesieni (770 do 221 r. p.n.e.). Porównanie tych czasów do sytuacji Europy doby renesansu jest bardzo trafne. Narastająca liczba wojen wymuszała innowację. Bezlitosne przepychanki między feudałami stały się dla postępu idei sitem doboru naturalnego. Przetrwały te systemy myślowe i filozofie zarządzania państwem, które udowodniły, że mają największą wartość praktyczną.

Bezustanne wojny toczone między państwami wasalnymi dynastii Zhou nie przeszkadzały w burzliwym rozwoju myśli i technologii. Pojawiały się nowe wynalazki i koncepcje, m.in. konfucjanizm. Wiele z nich miało charakter rewolucyjny i pozwoliło na niemal skokowe zwiększenie wydajności upraw, na postęp w sztukach wojennych itp.

Około roku 600 p.n.e. zaczęto używać narzędzi i broni z żelaza, a rolnictwo wkroczyło w nową epokę dzięki żelaznym pługom i uprawie szeregowej. Zbiegło się to z wynalezieniem uprzęży szorowej, która znacząco zwiększyła wydajność zwierząt pociągowych. Metalurgia rozwinęła się szybko dzięki licznym usprawnieniom i wynalazkom, takim jak miech tłokowy obustronnego działania, wytop żeliwa, stali i wynalezienie metod jej hartowania. W IV wieku p.n.e. techniki militarne wzbogaciły się o wiele nowych broni, m.in. o wynalezioną około V wieku. p.n.e. kuszę.

Chińscy wędrowni mędrcy, gdy zyskali już status doradcy, otrzymywali większy margines swobody na rozwijanie i wypróbowywanie w praktyce własnych teorii. Państwo, jeśli nie było rozsądnie zarządzane, a jego władca nie potrafił sprawnie reagować na poczynania sąsiadów, szybko stawało się ich łupem. Wraz z pogłębianiem się chaosu politycznego szedł też zawsze brak stabilności rządów, tak więc szkoły mędrców stały się z czasem mobilne. Ich reprezentanci wędrowali od dworu do dworu w poszukiwaniu zatrudnienia. Wędrownym doradcą był Konfucjusz, a potem Mencjusz, a także wielu innych słynnych dziś mędrców i filozofów, wliczając w to Mistrza Suna, autora słynnej Sztuki wojny. Pod koniec Okresu Walczących Królestw mędrcy skupiali się w słynnej akademii Jixia Qi, założonej przez oświeconego władcę księcia Xuana (宣公).

Idee, których czas nadszedł

Nowe technologie i postęp były hamowane przez względy obyczajowe i polityczne. To powszechna prawidłowość. Było tak również w starożytnej Grecji. Hellada nie mogła być miejscem rewolucji przemysłowej nie tylko ze względu na brak konkretnych materialnych podstaw naukowych, w postaci choćby mechanicznych komputerów. Wysiłki zmierzające do zastąpienia łatwych do pozyskania niewolników pracą maszyn były dla ówczesnych Greków zupełnym absurdem.

W Europie dopiero rozkwit czasów renesansu i stworzenie nowoczesnej nauki umożliwiły skok cywilizacyjny i otworzyły okno do rewolucji przemysłowej. Zadziałał tu łut szczęścia: imperialna Anglia, dysponując obfitymi zasobami węgla kamiennego na własnym terytorium, osiągnęła newralgiczny moment do zainicjowania ery przemysłowej.

Kolejny przełom był możliwy dopiero dzięki XIX-wiecznej Ameryce Północnej – wymuszona niedoborem siły roboczej potrzeba mechanizacji pracy doprowadziła do stworzenia systemu masowej produkcji opartego na częściach zamiennych i standaryzacji zarówno elementów, jak i produktu końcowego. Ta wymuszona innowacja otworzyła drogę dalszego – już lawinowego – postępu technologicznego. Po nim – czy też razem z nim – nastąpiły przemiany polityczne i społeczne.

W obszarze chińskiej cywilizacji nie udało się wygenerować odpowiedniego łańcucha „przypadków” i okoliczności. Była ona jednak bardzo blisko zainicjowania epoki przemysłowej już w X wieku, w czasach dynastii Song. Udoskonalano wtedy m.in. odwierty gazu ziemnego (nawet z głębokości 500 m) i przemysłową produkcję żelaza. To w tym okresie Chińczycy wynaleźli proch i kompas. Jednak najazd mongolski i koniec cyklu dynastycznego sprawiły, że zdławiony tchnieniem historii fantastyczny potencjał cywilizacyjny zgasł niczym ognisko w deszczową, wietrzną noc.

Losy Europy potoczyły się zgoła inaczej. Fundamentem jej gwałtownego rozkwitu cywilizacyjnego był postęp osiągnięty w na ogół niedocenianym średniowieczu. Dynamiczny rozwój myśli i technologii, zamiast zostać przerwany najazdami barbarzyńców, został zasilony bogactwami złupionymi w Nowym Świecie. Równie dużą rolę w tym procesie odegrał import idei i technologii z Chin. Osiągnięcia chińskie studiowali podróżnicy, m.in. wspomniani wcześniej Matteo Ricci i Marco Polo, a ich relacje inspirowały myślicieli, wynalazców i reformatorów. System społeczny i administracyjny Prus („Prusy to armia, która miała państwo, a nie państwo, które miało amię”[5]) inspirowany był wzorami chińskimi. Chiny były dla cywilizacji atlantyckiej nieprzebranym skarbcem inspiracji, wypełnionym bezcennymi technologiami i produktami. Wszystkie te idee i wynalazki, choć wymyślone w Chinach, dopiero przeniesione do zacofanej Europy znalazły grunt do tego, by stać się fundamentem jej ekspansji.

Metoda naukowa – największe osiągnięcie cywilizacji zachodniej i największy brak cywilizacji konfucjańskiej

W Chinach nauka wkroczyła w ślepy zaułek już w starożytności. Tradycji dyskursu stworzonej wysiłkiem Stu Szkół ukręcono łeb przy ustanawianiu cesarstw Qin i Han. Te wielkie imperia nie mogłyby zaistnieć bez Stu Szkół, ale jednocześnie, by podtrzymać trwanie jednolitego cesarstwa, wolnomyślicielstwo trzeba było ukrócić. To jeden z największych paradoksów przejawiających się we wszystkich formach ludzkiej aktywności. Jak to było...? Aha! „Kobieta jest inspiracją do tworzenia rzeczy wielkich, w których realizacji przeszkadza”[6].

W nieustającym cyklu cywilizacyjnym synergia sił postępu ulega synergii sił skostnienia i podtrzymania status quo. Okres Walczących Królestw, zanim skończył się totalitarnym reżimem Qin, był erą swobody myśli i braku tłamszących je ideologii. Zaowocował imponującym skokiem kulturowym i cywilizacyjnym, a jego kwintesencją było Sto Szkół. Brak merytokracji i swobodnej debaty prowadził nieuchronnie do zguby. I tak domykał się cykl. Cała tajemnica złotego wieku w jednym zdaniu.

Chińczycy w swoich systemach myślowych nie wykształcili tradycji dialogu i dyskursu, których celem byłoby metodyczne weryfikowanie prawdziwości twierdzeń. Nie stosowali logiki, gdyż uściślanie i weryfikacja pojęć czy hipotez nie interesowały filozofów. Ani metoda analityczna, ani obmyślanie teorii nie stały się głównym nurtem starożytnych protonaukowców. Większość prądów myślowych faworyzowała kontemplację konkretnych zdarzeń i zjawisk. Wynikiem takiego podejścia było powszechne przyzwolenie na dowolną interpretację twierdzeń. Widzimy to i w poezji, i w dziełach filozoficznych czy religijnych.

Kwintesencją istnienia tej tendencji był system myślowy identyfikowany jako chiński buddyzm. W chińskim buddyzmie zen nie starano się uściślić pojęć. Tendencja była zgoła odwrotna – obowiązywała zasada „niewypowiadania słów”. Także w taoizmie Dao, czyli fundamentalnej zasadzie Wszechświata, było niepoznawalne. Taoistyczni mistrzowie zniechęcali do jakichkolwiek prób ścisłego określenia praw rządzących rozmaitymi zjawiskami. Oczywiście pozwalano sobie na rozmaitość wyjaśnień, ale towarzyszyła temu przyjęta powszechnie zasada nieformułowania dogmatów w postaci kategorycznych (a więc falsyfikowalnych) twierdzeń.

Takie podejście chińskich protonaukowców sprawiło, że znaleźli się w ślepym zaułku. Zadowoliwszy się kontemplacją fundamentalnej zasady, przejawiali brak zainteresowania uniwersaliami, szukaniem praw ogólnych dla postrzeganych zjawisk. Nikt nie kierował wysiłków na odkrywanie i formułowanie ogólnych zasad. Choć pierwotnie szukano precedensów i faktów, a badanie świata i jego praw miało charakter indukcyjny, szybko zaczęła dominować metoda dedukcyjna połączona z – najczęściej bezkrytycznym – powielaniem autorytetów dzieł klasycznych.

Takie podejście oczywiście pozwalało na odkrywanie zasad działania świata, jednak tylko do pewnego momentu. Nie było w nim bowiem miejsca na powstanie nauki opartej na eksperymencie czy budowaniu teorii opartych na matematyce. Z czasem, siłą rzeczy, postęp wynikający z aspiracji i dążenia do podpatrywania zjawisk natury wyhamował.

Bardzo ciekawą, choć zawiłą drogą kroczyli taoiści. Chociaż odcinali się od racjonalizmu to… paradoksalnie stali się protonaukowcami. Także dla taoistów nauka oparta na fundamentach procedur eksperymentalnych i analizie statystycznej była nieosiągalna, ale z przyczyn pryncypialnych. Pozostali przy metodzie intuicyjnej obserwacji. O dziwo, sprawiła ona, że wiele taoistycznych teorii kosmologicznych jest zadziwiająco zgodnych z paradygmatami współczesnej nauki. Same obserwacje, dokonane przez umysł nieskażony cywilizacją i zmyślonymi mniemaniami, pozwalają dojść do zadziwiająco trafnych spostrzeżeń. W charakterystycznym dla siebie stylu wyraził to słynny z trafnych powiedzonek amerykański baseballista Yogi Berra: „Możesz zaobserwować bardzo dużo po prostu patrząc”.

Z czasem taoizm zawędrował jednak w ślepy zaułek. W II w. p.n.e. ulegał stopniowej degeneracji w kierunku religijno-magicznym. To, do czego wcześniejsi filozofowie chcieli dojść pracą nad sobą, w taoizmie religijnym chciano osiągnąć poprzez magię i rytuał. Zakorzeniona głęboko niechęć do narzędzi poznania świata dostarczanych przez racjonalizm i logikę sprawiła, że taoiści zabrnęli w ślepy zaułek. Nigdy nie wznieśli się z poziomu trafnych spostrzeżeń i wynajdywania prostych urządzeń (jak sejsmograf) do budowania teorii wymagających skomplikowanych narzędzi matematycznych, które otwierały drogę do teorii kwantowej i okiełznania energii atomu. To umożliwiła dopiero w czasach nowożytnych nauka zachodnia.

Fundamentem sukcesu metody naukowej jest precyzja twierdzeń, umożliwiająca ich falsyfikowalność. Karl R. Popper, będący bodaj największym guru metody naukowej tłumaczył, że im hipoteza jest precyzyjniejsza, im łatwiej wykazać jej fałszywość, tym prędzej znajdzie się hipotezę bliższą prawdzie, a więc w praktyce pozwalającą lepiej opisywać i oddziaływać na rzeczywistość. Ale to też jest tylko częścią odpowiedzi.

Aby innowacja mogła zostać przyjęta, sama potrzeba jej wykorzystania nie wystarczy. Struktury społeczne i akceptacja władzy politycznej dla często radykalnych innowacji muszą pozwalać na odrzucenie starego rozwiązania, kwestionowanie autorytetów i zmianę paradygmatu. Innymi słowy – cały skomplikowany splot czynników cywilizacyjnych musi pozwolić na powszechne użycie innowacji i rewolucję naukową, o której pisał Khun w swojej słynnej książce. Tak jak chińskie idee w miejscu ich narodzenia pozostawały niewykorzystane, tak wiele wynalazków i idei wymyślonych na Starym Kontynencie mogło osiągnąć sukces jedynie w Ameryce XIX i XX wieku.

— Piotr Plebaniak

przy współpracyz Grzegorzem Antoszkiem,

Tajpej-Rzeszów, 2019

Przypisy

1 Piotr Plebaniak, Starożytna mądrość chińska w sentencjach, Zysk i S-ka, Poznań 2018, s. 63.

2 powyższa impresja to ekstrakt z rozdziału „Czy wyrwiemy się z cyklu cywilizacyjnego” książki Siły psychohistorii.

3 W oryginalnym brzmieniu: „Historia każdego kraju zaczyna się w sercu mężczyzny lub kobiety”.

4 Patrz: Starożytna mądrość chińska, s. 107.

5 Tę myśl sformułował Gabriel Mirabeau.

6 Aforyzm ten sformułował Aleksander Dumas, ojciec.