Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Wykaz literatury

Rozdział I. Źródła i stosowanie prawa postępowania cywilnego

§ 1. Pojęcie i cel postępowania cywilnego

§ 2. Funkcje postępowania cywilnego

§ 3. Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych

I. Zagadnienia wstępne

II. Rodzaje niedopuszczalności drogi sądowej

III. Skutki niedopuszczalności drogi sądowej

§ 4. Relacje między postępowaniem cywilnym a postępowaniem karnym

§ 5. Relacje między postępowaniem cywilnym a postępowaniami administracyjnymi

I. Postępowanie cywilne a postępowanie administracyjne

II. Postępowanie cywilne a postępowanie sądowoadministracyjne

§ 6. Relacje między postępowaniem cywilnym a postępowaniem przed TK

Redaktor

Prof. dr hab. Maciej Rzewuski

Postępowanie cywilne

Autorzy

dr Arkadiusz Bieliński

Uniwersytet w Białymstoku

dr Joanna Derlatka

Uniwersytet im. J. Kochanowskiego w Kielcach

dr Magdalena Rzewuska

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

dr hab. prof. UWM Maciej Rzewuski

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

dr hab. Marek Salamonowicz

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

dr Magdalena Skibińska

Uniwersytet Zielonogórski

dr hab. Jakub Szczerbowski

SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny w Warszawie

WYDAWNICTWO C.H.BECK

WARSZAWA 2019

Poszczególne rozdziały opracowali:

A. Bieliński – rozdziały VII, VIII, XIII

J. Derlatka – rozdziały III, VI, XVIII

M. Rzewuska – rozdziały IV, XI, XV

M. Rzewuski – rozdziały V, X, XII

M. Salamonowicz – rozdziały XIV, XVII, XX

M. Skibińska – rozdziały I, II, XVI

J. Szczerbowski – rozdziały IX, XIX, XXI

Recenzent wydawniczy: prof. zw. Jacek Gołaczyński

prof. UR dr hab. Anna Kościółek

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2019

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: Marta Świerk

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-559-8

Przedmowa

Podręcznik „Postępowanie cywilne” przeznaczony jest zarówno dla studentów prawa, jak też aplikantów wszystkich zawodów prawniczych oraz prawników praktyków. Zawiera charakterystykę najważniejszych instytucji postępowania cywilnego, z szerokim odesłaniem do ugruntowanych, ale i najnowszych poglądów doktryny oraz bogatego orzecznictwa.

W opracowaniu uwzględniono najnowsze zmiany Kodeksu postępowania cywilnego, przepisy prawa unijnego i regulacje międzynarodowe. Wnikliwej analizie poddano przede wszystkim rewolucyjną, a zarazem najobszerniejszą w ostatnich kilkudziesięciu latach nowelizację KPC z 4.7.2019 r.

Ponieważ we wskazanej noweli ustawodawca przewidział aż cztery różne vacatio legis dla poszczególnych regulacji prawnych, w celu zapewnienia przejrzystości podręcznika Autorzy zdecydowali się przedstawić ogół nowo wprowadzanych instytucji jako regulacje już obowiązujące. Analizując poszczególne przepisy, trzeba zatem każdorazowo uwzględnić treść art. 17 ustawy nowelizującej, a przy stosowaniu prawa – brzmienie art. 9–15 traktujących o sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie noweli.

Opracowanie niniejszego podręcznika w dobie prowadzonych na szeroką skalę prac legislacyjnych byłoby niemożliwe bez ponadprzeciętnego zaangażowania wszystkich Autorów, którzy nie szczędząc czasu ani wysiłku, przygotowali poszczególne rozdziały, prezentując własne, nierzadko pionierskie zdanie na temat wprowadzonych rozwiązań. Wszystkim Im składam serdeczne podziękowania.

Olsztyn, wrzesień 2019 r.

Maciej Rzewuski

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

EgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1314 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1145)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1600)

KomSądU

ustawa z 22.3.2018 r. o komornikach sądowych (Dz.U. z 2018 r. poz. 771 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1040)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1460 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1987 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 682 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 785)

KWHU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1916 ze zm.)

PostGrupU

ustawa z 17.12.2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 573)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2187 ze zm.)

PrGeol

ustawa z 9.9.2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 868)

PrPoczt

ustawa z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2188 ze zm.)

PrPostSAdm

ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.)

PrRestr

ustawa z 15.5.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 243 ze zm.)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 498)

PrTel

ustawa z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1954 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 52 ze zm.)

SNU

ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 825)

2. Organy orzekające

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

TK

Trybunał Konstytucyjny

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

3. Czasopisma, orzecznictwo, publikatory

Biul. Inf. Pr.

Biuletyn Informacji Prawnej

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej

Dz.Urz. UE

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

EPS

Europejski Przegląd Sądowy

GSP

Gdańskie Studia Prawnicze

KPP

Kwartalnik Prawa Prywatnego

KRS

Krajowa Rada Sądownictwa. Kwartalnik

M.P.

Monitor Polski

MoP

Monitor Prawniczy

NP

Nowe Prawo

ONSA

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSNCP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNC-ZD

Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Zbiór Dodatkowy

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Ubezpieczeń, Pracy i Spraw Publicznych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Zbiór Urzędowy – Seria A

Pal.

Palestra

PE

Problemy Egzekucji

PiP

Państwo i Prawo

PPC

Polski Proces Cywilny

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Pr. Sp.

Prawo Spółek

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

PUSiG

Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych

Rej.

Rejent

RiP

Rodzina i Prawo

R. Pr.

Radca Prawny

SC

Studia Cywilistyczne

Sł. Pracow.

Służba Pracownicza

SPP

Studia Prawa Prywatnego

ST

Samorząd Terytorialny

St.Pr.PiPSp

Studia z Zakresu Prawa Pracy i Polityki Społecznej

ZNUJ

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego

ZNUMK

Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

4. Inne skróty

art.

artykuł

n.

następny (-a, -e)

Nb

numer brzegowy

niepubl.

niepublikowany (-a, -e)

Nt

numer tezy

ww.

wyżej wymieniony (-a, -e)

tekst jedn.

tekst jednolity

ust.

ustęp

zd.

zdanie

zob.

zobacz

Wykaz literatury

Antolak-Szymanski K., Piaskowska O.M., Mediacja w postępowaniu cywilnym. Komentarz, Warszawa 2017

Antoniuk J.R., Pozew i sprzeciw od nakazu zapłaty wniesione w elektronicznym postępowaniu upominawczym po przekazaniu sprawy do sądu właściwego (uwagi na tle znowelizowanego art. 50537 KPC), PPC 2015, Nr 4

Antonów K., Ponowne ustalenie prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, PS 2009, Nr 1

Antonów K., Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych. Pojęcie oraz właściwości postępowań przedsądowych i ochrony cywilnosądowej, Warszawa 2011

Arkuszewska A., Referendarz sądowy w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2011

Arkuszewska A.M., Zaskarżanie orzeczeń i zarządzeń wydanych w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń, EPS 2011, Nr 8

Asłanowicz M., Ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Komentarz, Warszawa 2019

Babiarz-Mikulska K., Wybrane zagadnienia kognicji sądów gospodarczych, PPH 2011, Nr 10

Banasiński C., Krasnodębska-Tomkiel M., Zastosowanie środków prawnych prawa antymonopolowego na szczególnych rynkach regulowanych, PPH 2009, Nr 1

Banaszak B., Prawo konstytucyjne, Warszawa 2017

Baran B., Droga sądowa w sprawach dyscyplinarnych funkcjonariuszy Służby Więziennej, PPC 2015, Nr 4

Barańska A., Egzekucja sądowa z nieruchomości po nowelizacji z 2.7.2004 r., PPEgz 2004, Nr 10–12

Bernatt M., W sprawie kontroli sądowej postępowania przed Prezesem UOKiK, PiP 2013, z. 3

Berutowicz W., Funkcja postępowania cywilnego w Polsce Ludowej, [w:] J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego. Zbiór studiów, Ossolineum 1974

Berutowicz W., O pojęciu naczelnych zasad postępowania cywilnego, [w:] Zagadnienia prawa procesowego cywilnego, SC 1975, t. XXV–XXVI

Berutowicz W., Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1978, 1984

Białecki M., Mediacja w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012

Białecki M., Praktyczne aspekty mediacji jako alternatywnej formy rozstrzygania sporów w sprawach rodzinnych – analiza prawnoporównawcza, Pal. 2006, Nr 9–10

Bladowski B., Wpływ zażalenia na wykonalność postanowień oraz na bieg postępowania cywilnego, Pal. 1972, Nr 11

Błaszczak Ł., Charakter prawny umowy o mediację, ADR 2008, Nr 1

Błaszczak Ł., Umowy dowodowe, [w:] Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, E. Rudowska--Ząbczyk (red.), Dowody w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010

Błaszczak Ł., Wyrok sądu polubownego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010

Błaszczak Ł., Zdolność rejestrowa jako przesłanka uzyskania wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego na przykładzie osobowych spółek handlowych, Rej. 2004, Nr 8

Błaszczak Ł., Marszałkowska-Krześ E., Przymioty procesowe stron i uczestników postępowania nieprocesowego niezbędne do dochodzenia ochrony prawnej na drodze sądowej. Wybrane zagadnienia, Studia Prawno-Ekonomiczne 2015, t. XCV

Bodio J., Glosa do postanowienia SN z 13.12.2013 r., III CZP 89/13, OSP 2015, Nr 1, poz. 2c

Bodio J., Glosa do wyroku SN z 30.3.2012 r., III CSK 204/11, Glosa 2014, Nr 4

Bodio J., Status dziecka jako uczestnika postępowania nieprocesowego, Warszawa 2019

Bodio J., Borkowski G., Demendecki T. (red.), Ustrój organów ochrony prawnej. Część szczegółowa, Kraków 2005

Bodio J., Graliński W., Znaczenie zasady równouprawnienia stron w procesie cywilnym, Studia Iuridica Lublinensia 2016, vol. XXV

Borkowski G., Cofnięcie pozwu w postępowaniach nakazowym i upominawczym, PS 2009, Nr 11–12

Brenk A., Elektroniczne postępowanie upominawcze – kilka uwag na temat e-sądu, KRS 2014, Nr 3

Broniewicz W., Marciniak A., Kunicki I., Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016

Broniewicz W., Normy, przesłanki i zarzuty jurysdykcyjne w procesie cywilnym, Studia Prawno-Ekonomiczne 1969, t. II

Broniewicz W., Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1983, 1998, 2005, 2008

Broniewicz W., Postępowanie egzekucyjne i egzekucja w sprawach cywilnych, PiP 1988, z. 8

Broniewicz W., Prawomocność orzeczeń w postępowaniu cywilnym, SC 1976, t. V

Broniewicz W., Sąd rodzinny a sąd opiekuńczy, PS 1993, Nr 2

Broniewicz W., Zasada kontradyktoryjności procesu cywilnego w poglądach nauki polskiej (1880–1980), [w:] M. Jędrzejewska, T. Ereciński (red.), Studia z prawa postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, Warszawa 1985

Budniak-Rogala A., Przepis art. 207 k.p.c. jako instrument realizacji zasady koncentracji materiału procesowego w postępowaniu cywilnym – uwagi wybrane po pięciu latach obowiązywania, PPC 2018, Nr 1

Cholewa-Klimek M., Postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2010

Cieślak S., Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008

Cioch P., Postępowanie nieprocesowe w sprawach o udzielenie zezwolenia na zawarcie małżeństwa, PS 2010, Nr 3

Cudak A., Skarga na czynności komornika, Sopot 1998, 2015

Czajkowska-Matosiuk K., Postępowanie cywilne, Warszawa 2011

Czarny-Drożdżejko E., Zakaz publikacji jako zabezpieczenie powództwa w sprawach cywilnych skierowanych przeciwko prasie, PS 2014, Nr 1

Czerwiński A., O związku między powództwem wzajemnym i głównym, PPC 1934, Nr 7

Dalka S., Dowód z dokumentów w sądowym postępowaniu cywilnym, Pal. 1974, Nr 8–9

Dalka S., Podstawy postępowania cywilnego, Sopot 1999

Dalka S., Postępowanie zabezpieczające, Zagadnienia Egzekucji Sądowej w Polsce 1994, Nr 1

Dalka S., Sądowe postępowanie cywilne. Założenia ogólne i proces cywilny, Gdańsk 1984

Demendecki T., Tryb wnoszenia, forma i treść skargi na czynności komornika sądowego, [w:] J. Misztal-Konecka (red.), Środki zaskarżenia w sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Zbiór studiów, Sopot 2017

Derlatka J., Nadzwyczajne środki zaskarżenia w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, [w:] A. Laskowska-Hulisz, J. May, M. Mrówczyński (red.), Honeste Procedere. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Kazimierzowi Lubińskiemu, Warszawa 2018

Derlatka J., Skarga na czynności komornika w nowej przestrzeni prawnej – zagadnienia wybrane, PPE 2018, Nr 10

Derlatka J., Skarga na postanowienie referendarza sądowego w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, [w:] A. Marciniak (red.), Sądowe postępowanie egzekucyjne. Zasadnicze kierunki zmian z 2016 roku, Sopot 2017

Derlatka J., Skarga na zaniechanie przez komornika dokonania czynności – wybrane uwagi de lege lata i de lege ferenda, Ius Novum 2018, Nr 1

Derlatka J., Udział i status zarządcy sukcesyjnego w sądowym postępowaniu egzekucyjnym PPE 2019, Nr 5

Derlatka J., Wyłączenie sędziego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2016

Derlatka J., Zasady mediacji w postępowaniu cywilnym – uwagi prakseologiczne i prawnoporównawcze, PPC 2018, Nr 3

Derlatka J., Zawezwanie do próby ugodowej a przerwanie biegu przedawnienia roszczenia, PS 2019, Nr 6

Deskiewicz B., Udział prokuratora w postępowaniu o zaprzeczenie pochodzenia dziecka poczętego w drodze sztucznej inseminacji heterologicznej, Prok. i Pr. 2007, Nr 9

Dobrzański B., Interwencja uboczna w sprawach o prawa stanu, SC 1970, t. XV

Dolecki H., Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2015

Dolecki H., Wiśniewski T. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Artykuły 1–366, LEX 2013

Domański M., Ustalanie stanu cywilnego dziecka po jego śmierci (na tle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26.11.2013 r., P 33/12), PS 2015, Nr 2

Domański S., Wyciąg z ksiąg rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego a podstawa do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, PPH 2009, Nr 11

Dominowska J., Zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych matki i dziecka przed urodzeniem się dziecka i po jego urodzeniu, PS 2015, Nr 4

Dróżdż K., Konieczność odwrócenia grożącej szkody jako przesłanka udzielenia zabezpieczenia nowacyjnego. Glosa do postanowienia SA z 6.5.2013 r., I ACz 766/13, Glosa 2015, Nr 3

Duda D., Sądowe pouczenie pracownika o roszczeniach wynikających z przytoczonych przez niego faktów (art. 477 zd. 2 KPC), PiZS 2005, Nr 7

Duda S., Termin upadku zabezpieczenia roszczenia pieniężnego zabezpieczonego poprzez obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową, Pal. 2016, Nr 4

Dulęba D., Ugoda w polskim prawie cywilnym, Warszawa 2012

Dutka P., Definicja sprawy gospodarczej w ujęciu materialnym, PiP 2016, z. 11

Dydenko J., Telega T., Wycena nieruchomości. Komentarz do ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego, Warszawa 2016

Dziczek R., Postępowania cywilne w sprawach dotyczących nieruchomości, Warszawa 2011

Dziurda M., Szczególna zdolność sądowa, Warszawa 2019

Ereciński T. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1 i 2, Postępowanie rozpoznawcze, Warszawa 2016

Ereciński T. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1 i 2, Postępowanie rozpoznawcze, LEX 2016

Ereciński T. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 4, Postępowanie rozpoznawcze. Postępowanie zabezpieczające, Warszawa 2016

Ereciński T. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 5, Warszawa 2016

Ereciński T. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część trzecia. Postępowanie egzekucyjne, t. 4, Warszawa 2009

Ereciński T., Ciszewski J., Międzynarodowe postępowanie cywilne, Warszawa 2000

Ereciński T., Kilka uwag o tzw. jurysdykcji koniecznej, [w:] L. Ogiegło, W. Popiołek, M. Szpunar (red.), Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków 2005

Ereciński T., Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym. Tezy i wstępne propozycje do dyskusji, [w:] P. Grzegorczyk, M. Walasik, F. Zedler (red.), Nadużycie prawa procesowego cywilnego, Warszawa 2019

Ereciński T., O zabezpieczeniu nowacyjnym, PS 1992, Nr 3

Ereciński T., Zasada bezpośredniości w postępowaniu apelacyjnym, [w:] Studia z prawa cywilnego i gospodarczego. Księga pamiątkowa dedykowana Profesor Czesławie Żuławskiej, Kraków 2000

Ereciński T., Gudowski J., Jędrzejewska M., Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze, LEX 2004

Ereciński T., Pietrzkowski H., Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część trzecia. Postępowanie egzekucyjne, t. 4, Warszawa 2009

Ereciński T., Weitz K., Prawda i równość stron w postępowaniu cywilnym a orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, [w:] T. Ereciński, K. Weitz (red.), Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego a Kodeks postępowania cywilnego. Materiały Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zakładów Postępowania Cywilnego. Serock koło Warszawy, 24–26.9.2009 r., Warszawa 2010

Ereciński T., Weitz K., Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008

Fik P., Staszczyk P., Inne wypadki zabezpieczenia – wybrane zagadnienia w świetle nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, PS 2014, Nr 1

Filipczyk H., Kwalifikacja cywilnoprawna czynności a art. 199a § 3 Ordynacji podatkowej, Prawo i Podatki 2007, Nr 12

Flaga-Gieruszyńska K., Informatyzacja w świetle zasad postępowania cywilnego – wybrane zagadnienia, [w:] E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, Ł. Błaszczak (red.), Kodeks postępowania cywilnego z perspektywy pięćdziesięciolecia jego obowiązywania. Doświadczenia i perspektywy, Sopot 2016

Flaga-Gieruszyńska K., Klich A., Wybrane aspekty opisu i oszacowania nieruchomości, [w:] A. Marciniak (red.), Sądowe postępowanie egzekucyjne. Zasadnicze kierunki zmian z 2016 roku, Sopot 2017

Flaga-Gieruszyńska K., Klich A., Wykorzystanie narzędzi internetowych w pracy komornika sądowego, [w:] J. Bieluk, A. Marciniak (red.), Postępowanie i prawo cywilne w dobie informatyzacji, Sopot 2016

Flejszar R., Ugodowe rozwiązywanie sporów z zakresu prawa pracy, St.Pr.PiPSp 2010, Nr 1

Flejszar R., Zasada dyspozycyjności w procesie cywilnym, Warszawa 2016

Flejszar R., Malczyk-Herdzina M., Pojęcia „sądu właściwego” i „organu właściwego” na gruncie przepisów k.p.c. normujących postępowanie odrębne w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, St.Pr.PiPSp 2011, Nr 1

Franczak K., Elektroniczne postępowanie upominawcze – zalety i wady dla stron postępowania, PPH 2011, Nr 7

Gajda K., Wyrok z uznania, [w:] Ł. Błaszczak (red.), Wokół problematyki orzeczeń, Toruń 2007

Gajda-Roszczynialska K., Alternatywne metody rozwiązywania sporów konsumenckich – arbitraż, wybrane zagadnienia, cz. 3, ADR 2008, Nr 4

Gajda-Roszczynialska K., Czy sprawa o podział majątku spółki cywilnej jest sprawą gospodarczą?, PPC 2014, Nr 3

Gajda-Roszczynialska K., Dopuszczalność wydania wyroku zaocznego na posiedzeniu niejawnym w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń, PPC 2013, Nr 4

Gapska E., Czynności decyzyjne sądów w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010

Gapska E., Studzińska J., Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2017

Garlicki L., Sądy a Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, PS 2016, Nr 7–8

Gil I., Cel i funkcja postępowania upadłościowego – doświadczenia i perspektywy, [w:] E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, Ł. Błaszczak (red.), Kodeks postępowania cywilnego z perspektywy pięćdziesięciolecia jego obowiązywania. Doświadczenia i perspektywy, Sopot 2016

Głodowski W., Zabezpieczenie roszczeń dochodzonych przed sądem polubownym, Kwartalnik ADR 2009, Nr 1(5)

Głodowski W., Mucha J., Kilka uwag o zabezpieczeniu przez zarząd przymusowy na tle rodzajów zabezpieczenia roszczeń w postępowaniu cywilnym, PPE 2013, Nr 7–9

Głodowski W., Mucha J., Wykonywanie zarządu nad gospodarstwem rolnym ustanowionego dla zabezpieczenia roszczeń w postępowaniu cywilnym, Przegląd Prawa Rolnego 2013, Nr 1(12)

Gmurzyńska E., Mediacja w sprawach cywilnych w amerykańskim systemie prawnym – zastosowanie w Europie i w Polsce, Warszawa 2007

Gniewek E., Wnioskodawca i uczestnicy postępowania wieczystoksięgowego, Rejent 2005, Nr 9

Goettel M., Bieliński A., Piszczek J., Elementarny kurs postępowania cywilnego, Olsztyn 2007

Golat R., Właściwość sądów w sprawach pracowniczych po zmianach organizacyjno-strukturalnych, Sł. Pracow. 2012, Nr 8

Golat R., Zasady reprezentacji przed sądem pracodawcy i pracownika, Sł. Pracow. 2011, Nr 12

Gołaczyński J., Jurysdykcja, uznawanie orzeczeń sądowych oraz ich wykonywanie w sprawach cywilnych i handlowych. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1215/2012, Warszawa 2015

Gołaczyński J. (red.), Wybrane zagadnienia egzekucji sądowej, Warszawa 2008

Gołaczyński J., Wybrane zagadnienia egzekucji z rachunku bankowego, Rej. 2003, Nr 19

Gołaczyński J., Szostek D. (red.), Informatyzacja postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2016

Gołąb A., Czy wskazana w postanowieniu o zawieszeniu podstawa jest wiążąca dla sądu, który wydał to postanowienie?, PPC 2013, Nr 2

Goździaszek Ł., Normy informatyczne w prawie postępowania cywilnego, PS 2017, Nr 2

Góra-Błaszczykowska A. (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, Komentarz. Art. 1–729, Warszawa 2016

Góra-Błaszczykowska A., Orzeczenia w procesie cywilnym. Artykuły 316–366. Komentarz, Warszawa 2003

Góra-Błaszczykowska A., Wezwanie do udziału w sprawie a sprostowanie oznaczenia strony pozwanej, PS 2003, Nr 4

Góra-Błaszczykowska A., Zasada równości w procesie cywilnym, Warszawa 2008

Grochowski M., Wola stron postępowania a skutki braku zachowania formy ad probationem, PPC 2015, Nr 1

Gromek K., Prawo rodzinne dla sędziów i pełnomocników, Warszawa 2019

Gromek K., Władza rodzicielska, Warszawa 2008

Grzegorczyk P., Immunitet państwa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010

Grzegorczyk P., W kwestii immunitetu państwa obcego przed sądem krajowym, R. Pr. 2011, Nr 2

Gudowski J., O kilku naczelnych zasadach procesu cywilnego – wczoraj, dziś, jutro, [w:] A. Nowicka (red.), Prawo prywatne czasu przemian. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu, Poznań 2005

Gudowski J. (red.), System Prawa Procesowego Cywilnego, t. 3, cz. 1 i 2, Środki zaskarżenia, Warszawa 2017

Hanausek S., „Związanie” sądu cywilnego decyzją administracyjną, SC 1974, t. XXIII

Harla A.G., Układ części ogólnej postępowania nieprocesowego, Studia Iuridica 2018, t. 75

Harla G., Postulat sprawności postępowania cywilnego a kwestia jego szybkości (art. 6 k.p.c.), [w:] E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, Ł. Błaszczak (red.), Kodeks postępowania cywilnego z perspektywy pięćdziesięciolecia jego obowiązywania. Doświadczenia i perspektywy, Sopot 2016

Ignaczewski J. (red.), Rozwód i separacja, Warszawa 2016

Ignatowicz J., Ochrona posiadania, Warszawa 1963

Iwulski J., Nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego ze szczególnym uwzględnieniem spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (bez problematyki dotyczącej kasacji), PS 1996, Nr 9

Iżykowski M., Charakterystyka prawna uprawdopodobnienia w postępowaniu cywilnym, NP 1980, Nr 3

Iżykowski M., Zmiana i uchylenie zarządzenia tymczasowego, NP 1982, Nr 3–4

Jagieła J., Sądowe postępowanie zabezpieczające w praktyce komorniczej po zmianach w przepisach kodeksu postępowania cywilnego, PPE 2004, Nr 7–9

Jagieła J., Skutki niewzięcia przez zainteresowanego udziału w postępowaniu nieprocesowym, PiP 2014, z. 3

Jagieła J., Tymczasowa ochrona prawna w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2007

Jagieła J., Zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych, NP 1991, Nr 1–3

Jakubecki A., Charakter powództw o ustalenie i zaprzeczenie pochodzenia dziecka oraz o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa, PPC 2011, Nr 3

Jakubecki A., Dochodzenie roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia (art. 746 k.p.c.) – zagadnienia wybrane, GSP 2011, t. II

Jakubecki A., Dochodzenie roszczeń z zakresu prawa własności przemysłowej w postępowaniu cywilnym, SPP 2010, Nr 1–2

Jakubecki A., Kontradyktoryjność a poznanie prawdy w procesie cywilnym w świetle zmian Kodeksu postępowania cywilnego, PS 1998, Nr 10

Jakubecki A., Postępowanie zabezpieczające w sprawach z zakresu prawa własności intelektualnej, Kraków 2000, 2002

Jakubecki A. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2012, 2015

Jakubecki A. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany, t. 1, Art. 1–729, LEX 2018, 2019

Jakubiak-Mirończuk A., Alternatywne a sądowe rozstrzyganie sporów sądowych, Warszawa 2008

Jankowski J. (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 2, Komentarz. Art. 730–1217, Warszawa 2019, Legalis 2019

Jankowski J. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie egzekucyjne. Komentarz do art. 758–1088, t. 2, Warszawa 2011, 2013

Jankowski J., Wadliwa postać orzeczenia sądu pierwszej instancji w procesie cywilnym, Pal. 1987, Nr 12

Jaskuła W., Skarga na bezczynność organu rentowego, PS 2010, Nr 3

Jaśkiewicz J., Apelacja w postępowaniu uproszczonym, PS 2003, Nr 10

Jaworski T., Radzimierski P., Ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Komentarz, Warszawa 2010

Jędrejek G., Legitymacja procesowa w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2018

Jędrejek G., Postępowanie w sprawach o separację na żądanie jednego z małżonków, RiP 2010, Nr 14–15

Jodłowski J., Resich Z., Lapierre J., Misiuk-Jodłowska T., Postępowanie cywilne, Warszawa 2002

Jodłowski J., Resich Z., Lapierre J., Misiuk-Jodłowska T., Weitz K., Postępowanie cywilne, Warszawa 2009, 2016

Jodłowski J., Siedlecki W., Postępowanie cywilne. Część ogólna, Warszawa 1958

Julke G., Opis i oszacowanie nieruchomości, PPE 2007, Nr 6–8

Julke G. i in., Egzekucja sądowa w Polsce, Sopot 2007

Justyński T., Rodzinne i opiekuńcze prawo – legitymacja do wytoczenia powództwa o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa – oznaczenie ojcostwa przez mężczyznę, który nie jest biologicznym ojcem. Glosa do wyroku SN z 19.4.2012 r., IV CSK 459/2011, OSP 2015, Nr 4

Kajmowicz K., Postępowanie dowodowe przed sądem II instancji w postępowaniu uproszczonym, PPC 2018, Nr 3

Kalina-Prasznic U. (red.), Encyklopedia prawa, Warszawa 1999, 2007

Kalisz A., Zienkiewicz A., Mediacja sądowa i pozasądowa. Zarys wykładu, Warszawa 2012

Kamiński I.C., Sądowy zakaz publikacji a europejskie standardy swobody wypowiedzi, EPS 2007, Nr 9

Kamiński M., Romańska M., Moc wiążąca decyzji administracyjnej w postępowaniu cywilnym a koncepcje jej nieważności, PS 2008, Nr 4

Katner W.J., Zakres tzw. konstytucji biznesu. Kontrowersje wokół pojęcia przedsiębiorcy w ustawie – Prawo przedsiębiorców z 2018 r., PPH 2019, Nr 1

Kiełkowski T., Sprawa administracyjna, Kraków 2004

Klich A., Informatyczne instrumenty pozyskiwania informacji przez komornika w postępowaniu egzekucyjnym. Wybrane zagadnienia, [w:] A. Marciniak (red.), Elektronizacja sądowego postępowania egzekucyjnego w Polsce, Sopot 2015

Klimas M., Postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, Warszawa 2013

Klimkowicz J., Interwencja uboczna według Kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1972

Klimkowicz J., Uczestnictwo w charakterze wnioskodawcy w postępowaniu nieprocesowym, PiP 1977, z. 1

Klonowski M., Kierunki zmian postępowania cywilnego w projekcie Ministra Sprawiedliwości ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw z 27.11.2017 r. – podstawowe założenia, przegląd proponowanych rozwiązań oraz ich ocena, PPC 2018, Nr 2

Kmiecik R., O pokrzywdzonym i formach adhezji cywilnoprawnej w postępowaniu karnym, [w:] A. Lach (red.), Dochodzenie roszczeń cywilnych a proces karny, Warszawa 2018

Knoppek K., Postępowanie cywilne, Warszawa 2015

Knysiak-Molczyk H., Granice prawa do informacji w postępowaniu administracyjnym i sądowym, Warszawa 2013

Kołacz J., Weksel „należycie wypełniony” jako podstawa wydania przez sąd nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, PS 2009, Nr 6

Korzan K., Naczelne zasady wymiaru sprawiedliwości i naczelne zasady postępowania nieprocesowego, Rej. 2004, Nr 7

Korzan K., Podmioty postępowania nieprocesowego, cz. 1, Rej. 2005, Nr 2, cz. 2, Rej. 2005, Nr 3

Korzan K., Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2004

Korzan K., Postępowanie w sprawach małżeńskich, Rej. 2005, Nr 1

Kościółek A., Elektroniczne czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012

Kościółek A., Sprzeciw jako środek obrony pozwanego w europejskim postępowaniu nakazowym, EPS 2014, Nr 11

Kościółek A., Upadek zabezpieczenia roszczeń pieniężnych w świetle zmian mających na celu ułatwienie dochodzenia wierzytelności, Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały 2017, Nr 2(21)

Kościółek A., Zasada jawności w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2018

Kościółek A., Zasada jawności w świetle nowelizacji związanych z wykorzystaniem nowoczesnych rozwiązań technologicznych w postępowaniu cywilnym. Zagadnienia wybrane, [w:] D. Gil, E. Kruk (red.), Zasady postępowań sądowych w perspektywie ostatnich nowelizacji, Lublin 2016

Kotowicz M., Marciniak S., W kwestii dopuszczalności uchylenia nakazu zapłaty jako tytułu zabezpieczenia, PPC 2017, Nr 2

Kowalkowski R., Opis i oszacowanie nieruchomości, PES 1994, Nr 5

Kozak J., Niedopuszczalność powództwa wzajemnego, NP 1991, Nr 4–6

Krajewski J., Procesowa ochrona praw małżonka przed egzekucją prowadzoną przeciwko jej współmałżonkowi, [w:] Księga pamiątkowa ku czci K. Stefki, Warszawa–Wrocław 1967

Krajewski J., Stosunek procesu do postępowania nieprocesowego, ZNUMK 1967, Nr 7

Krzemiński Z., Pełnomocnik w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971

Kubiak A., Konstytucyjna zasada prawa do sądu w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Łódź 2006

Kulski R., Cel i funkcje postępowania cywilnego, [w:] K. Markiewicz, A. Torbus (red.), Postępowanie rozpoznawcze w przyszłym Kodeksie postępowania cywilnego, Warszawa 2014

Kulski R., Charakter prawny umów procesowych, PiP 2002, z. 1

Kulski R., Nowe zasady dochodzenia roszczeń w postępowaniu grupowym, Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały 2017, Nr 2

Kulski R., Ochrona interesów zbiorowych w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2017

Kulski R., Umowy procesowe w postępowaniu cywilnym, Kraków 2006

Kulski R., Zastosowanie technologii informacyjnych w sądowym postępowaniu egzekucyjnym na tle prawnoporównawczym, [w:] A. Marciniak (red.), Elektronizacja sądowego postępowania egzekucyjnego w Polsce, Sopot 2015

Kunicki I., Elektroniczna licytacja w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, [w:] A. Marciniak (red.), Elektronizacja sądowego postępowania egzekucyjnego w Polsce, Sopot 2015

Kunicki I., Podział sumy uzyskanej z egzekucji, Sopot 1999, 2000

Kuropatwiński J., Dopuszczalność zajęcia wierzytelności przyszłej w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, Pr. Sp. 2006, Nr 10

Kuźmicka-Sulikowska J., Podstawa prawna odpowiedzialności cywilnej mediatora, ADR 2008, Nr 3

Lapierre J., Glosa do wyroku SN z 1.6.1973 r., II CR 167/73, PiP 1975, z. 4

Lapierre J., Uznanie powództwa w polskim procesie cywilnym, Pal. 1972, Nr 3

Lapierre J., Z problematyki ugody w procesie cywilnym, [w:] M. Sawczuk (red.), Jednolitość prawa sądowego cywilnego a jego odrębności krajowe, Lublin 1997

Laskowska A., Europejskie postępowanie nakazowe, PPE 2010, Nr 4

Lizer S., Zarządzenia według kodeksu postępowania cywilnego, NP 1969, Nr 6

Lubiński K., Postępowanie o ubezwłasnowolnienie, Warszawa 1979

Lubiński K., Prawomocność materialna orzeczeń w postępowaniu nieprocesowym, PiP 2003, z. 11

Lubiński K., Zakres orzekania sądu w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie oraz uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia, ZNUMK 1976, Nr 14

Łakoma K., Elektronizacja polskiego sądowego postępowania egzekucyjnego, Sopot 2018

Łazarska A., Postępowanie cywilne – wydanie wyroku – uzasadnienie wyroku – transkrypcja uzasadnienia wygłoszonego na podstawie art. 328 § 11 KPC. Glosa do postanowienia SN z 18.11.2015 r., III CSK 237/15 (online), OSP 2019-04-09, https://sip.lex.pl/#/publication/386167239

Łazarska A., Znaczenie specjalizacji sędziowskiej na przykładzie spraw gospodarczych, PS 2015, Nr 2

Łętowska E. (red.), System Prawa Prywatnego, t. 5, Prawo zobowiązań – część ogólna, Warszawa 2006

Łętowska E., Prawo do sądu – różnice perspektywy, [w:] J. Gudowski, K. Weitz (red.), Aurea praxis aurea theoria. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Erecińskiego, t. 1, Warszawa 2011

Madaj S., Postępowanie nieprocesowe w sprawach małżeńskich, Warszawa 1978

Malczyk M., Naruszenie słusznego interesu pracownika jako przesłanka niedopuszczalności cofnięcia pozwu, St.Pr.PiPSp 2013, Nr 1

Malczyk-Herdzina M., Mediacja w sprawach o rozwód i o separację – wybrane zagadnienia, ADR. Arbitraż i Mediacja 2008, Nr 4

Malinowski D.M., Prawo przedsiębiorców – nowy akt prawny regulujący prowadzenie działalności gospodarczej, Przegląd Podatkowy 2018, Nr 5

Maniewska E., Przedstawiciel związku zawodowego jako pełnomocnik pracownika w sprawie z zakresu prawa pracy, PiZS 2007, Nr 10

Manowska M., Dokument jako środek dowodowy w postępowaniu nakazowym, Pr. Sp. 1999, Nr 4

Manowska M., Postępowania odrębne w procesie cywilnym, Warszawa 2012

Manowska M., Postępowanie sądowe w sprawach gospodarczych, Warszawa 2008,

Manowska M. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Art. 1–50538, Warszawa 2015, LEX 2015

Marcewicz O., Cofnięcie pozwu ze zrzeczeniem się roszczenia po zbyciu w toku sprawy rzeczy lub prawa objętych sporem, PS 2019, Nr 3

Marciniak A., Ograniczenia egzekucji sądowej, Łódź 1986

Marciniak A., Piasecki K. (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, Komentarz. Art. 1–366, Warszawa 2016

Marciniak A., Piasecki K. (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 2, Komentarz. Art. 367–729, Warszawa 2016

Marciniak A., Piasecki K. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 2, Warszawa 2014

Marciniak A., Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016

Marciniak A., Sądowe postępowanie egzekucyjne, Warszawa 2011, 2013, 2019

Marciniak A., System środków zaskarżenia w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, [w:] M. Michalska-Marciniak (red.), Wokół problematyki środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym, Sopot 2015

Markiewicz K., Postanowienia formalne kończące postępowanie w trybie nieprocesowym, PPC 2012, Nr 1

Markiewicz K., Postępowanie w sprawach depozytowych, Warszawa 2007

Markiewicz K., Zasady orzekania w postępowaniu nieprocesowym, Warszawa 2013

Marszałkowska-Krześ E. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2019, Legalis 2019

Marszałkowska-Krześ E. (red.), Meritum. Postępowanie cywilne, Warszawa 2017

Marszałkowska-Krześ E. (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2008, 2011, 2013

Marszałkowska-Krześ E., Opinia Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych o projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (z 14.12.2018 r.), Warszawa 2019

Marszałkowska-Krześ E., Postępowanie nieprocesowe w sprawach osobowych oraz rodzinnych, Wrocław 2012

Marszałkowska-Krześ E., Gil I., Następstwo procesowe – zagadnienia wybrane i polemiczne, [w:] D. Karkut, J. Mazurkiewicz, J. Gołaczyński, J. Turłukowski (red.), Non omnis moriar. Osobiste i majątkowe aspekty prawne śmierci człowieka. Zagadnienia wybrane, Wrocław 2015

Materna G., Ograniczenie prawa wglądu do materiału dowodowego w postępowaniach przed Prezesem UOKiK, PPH 2008, Nr 4

May J., Uznanie powództwa jako środek obrony pozwanego w procesie cywilnym, Pal. 2006, Nr 11–12

Maziarz P., Rejestr Spadkowy – cel i zasady funkcjonowania, PS 2017, Nr 4

Mądrzak H., Czynności egzekucyjne (analiza pojęcia), PES 1994, Nr 8

Mądrzak H., Natychmiastowa wykonalność wyroków w wypadku wielości podstaw, współuczestnictwa i kumulacji roszczeń, NP 1967, Nr 7–8

Mądrzak H., O pojmowaniu naczelnych zasad postępowania cywilnego, [w:] E. Łętowska (red.), Proces i prawo. Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa ku czci Profesora J. Jodłowskiego, Ossolineum 1989

Mądrzak H. (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2003

Mędrala M., Funkcja ochronna cywilnego postępowania sądowego w sprawach z zakresu prawa pracy, Warszawa 2011

Michalska M., Prawo do zaskarżania orzeczenia w postępowaniu cywilnym (uwagi na tle art. 78 i 176 ust. 1 Konstytucji RP), [w:] P. Pogonowski i in. (red.), Współczesne przemiany postępowania cywilnego, Warszawa 2010

Michalska-Marciniak M., Zasada instancyjności w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2013

Misztal-Konecka J., Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 2019

Misztal-Konecka J., Skarga na orzeczenie referendarza sądowego co do klauzuli wykonalności – wybrane problemy, PS 2011, Nr 1

Mokry J., Uznanie powództwa w polskim procesie cywilnym, Wrocław 1970

Monkiewicz A., Zapis na sąd polubowny, R. Pr. 2001, Nr 5

Morek R., Mediacja i arbitraż. Art. 1831–18315, 1154–1217 KPC. Komentarz, Warszawa 2006

Morek R., Nadanie ugodzie stron formy wyroku arbitrażowego przez zespół orzekający (trybunał arbitrażowy) w regulaminach KIG, ICC i praktyce międzynarodowej, Biuletyn Arbitrażowy 2007, Nr 4

Morek R., Umowa o mediację i jej charakter prawny, [w:] M. Pazdan (red.), Europeizacja prawa prywatnego, t. 1, Warszawa 2008

Moszczyńska U., Prawne aspekty zmian w CEP istotne z punktu widzenia komorników sądowych, Nowa Currenda 2017, Nr 9

Mól A., Alternatywne rozwiązywanie sporów w Internecie, PPH 2005, Nr 10

Mrówczyński M., Wyjawienie rzeczy i dokumentu w postępowaniu egzekucyjnym, [w:] K. Lubiński (red.), Studia z prawa publicznego, Toruń 2001

Mucha J., Postępowanie cywilne. Diagramy, Warszawa 2016

Mucha J., Zawisłość sprawy w procesie cywilnym, Warszawa 2014

Muliński M., Organy postępowania klauzulowego, PE 2002, Nr 19

Muliński M., Zasada nieobciążania ponad potrzebę strony biernej postępowania zabezpieczającego i egzekucyjnego, Sopot 2017

Mysiak P., Postępowanie wieczystoksięgowe, Warszawa 2012

Myszka Z., Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, PUSiG 1998, Nr 8

Napiórkowski A., Powództwo ekscydencyjne małżonka dłużnika, Pal. 1973, Nr 6

Naworski J., Sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym. Próba wykładni art. 505 § 1 i 2 KPC, R. Pr. 2003, Nr 3

Naworski J.P., Pojęcie sprawy gospodarczej w świetle legis latae, PPH 2013, Nr 1

Naworski J.P., Wybrane zagadnienia zapisu na sąd polubowny, MoP 2005, Nr 5

Niedużak M., Postępowanie grupowe. Prawo i ekonomia, Warszawa 2014

Nowosielska-Deresiewicz J., Egzekucja z wynagrodzenia za pracę, Warszawa 1973

Olaś A., Dopuszczalność zarzutu potrącenia w postępowaniu cywilnym – uwagi na tle projektu Ministra Sprawiedliwości ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw z 27.11.2017 r., PPC 2018, Nr 2

Olszanowski J., Skarga na orzeczenie referendarza sądowego w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, PPC 2014, Nr 3

Ołdakowski Ł., Krytyczna analiza przepisów o mediacji cywilnej, Kwartalnik ADR 2010, Nr 3(11)

Orecki M., Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego. Glosa do postanowienia s. apel. z 28.9.2016 r., I ACa 843/16, PS 2017, Nr 2

Osowy P., Pełczyński P., Sądowa ochrona posiadania zagadnienia spójności uregulowań k.c. i k.p.c., PS 2001, Nr 6

Osowy P., Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2001

Osowy P., Powództwa o ukształtowanie stosunku prawnego, Warszawa 2015

Osowy P., Roszczenie posesoryjne na przykładzie powództwa o wstrzymanie budowy – spójność uregulowań k.c. i k.p.c. (zagadnienia proceduralne), Rej. 2002, Nr 4

Osuchowski W., Rzymskie prawo prywatne. Zarys wykładu, Warszawa 1986

Pacocha, M., Model postępowania ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego – uwagi de lege ferenda, PPH 2014, Nr 12

Pałka S., Ustalenie sposobu kontaktowania się z dzieckiem w toku postępowania o rozwód, PS 2006, Nr 2

Pankowska-Lier B., Pfaff D., Arbitraż gospodarczy. Praktyka, uznanie i wykonanie wyroków, dokumenty, Warszawa 2000

Pawliczak J., Pietryka A., Elektroniczne postępowanie upominawcze – ocena skutków regulacji, KRS 2011, Nr 4

Pazdan M., Umowa o mediację, [w:] Księga pamiątkowa ku czci Profesora Janusza Szwaji. Prace Instytutu Prawa Własności Intelektualnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004

Pełczyński M., Prekluzja w zgłaszaniu twierdzeń i dowodów w I instancji w postępowaniu zwykłym, w sprawach gospodarczych, nakazowym, upominawczym i uproszczonym, MoP 2004, Nr 7

Pękala M., Dobry mediator – czyli kto? Kwalifikacje zawodowe mediatorów w świetle opinii ekspertów, [w:] M. Araszkiewicz i in. (red.), Mediacja. Teoria, normy, praktyka, Warszawa 2017

Pękalski B., Sprzedaż w drodze licytacji elektronicznej. Kilka pytań wraz z odpowiedziami, o tym, jak planuje się usprawnienie egzekucji komorniczej poprzez wykorzystanie technologii informatycznych, Kwartalnik Naukowy Prawo Mediów Elektronicznych 2012, Nr 1

Piasecki K., Komentarz do ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym [w:] K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2010

Piasecki K., Nadużycie praw procesowych przez strony, Pal. 1960, Nr 11

Piasecki K., System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, Warszawa 2010

Piasecki K., Wpływ postępowania i wyroku karnego na postępowanie i wyrok cywilny, Warszawa 1970

Piasecki K., Z zagadnień stosunku postępowania cywilnego do postępowania administracyjnego, [w:] Proces i prawo. Księga pamiątkowa ku czci profesora Jerzego Jodłowskiego, Ossolineum 1989

Piasecki, K. Postępowanie sporne rozpoznawcze w sprawach cywilnych, Warszawa 2010

Piasecki K., Marciniak A. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 3, Legalis 2015

Piekarski M., Czynności materialnoprawne a czynności procesowe w sprawach cywilnych, SP 1973, Nr 37

Piekarski M., Pozbawienie strony możności obrony swych praw w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1964

Pietrzkowski H., Czynności procesowe zawodowego pełnomocnika w sprawach cywilnych, Warszawa 2017

Pietrzkowski H., Metodyka pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2012

Pietrzkowski H., Prawo do sądu (wybrane zagadnienia), PS 1999, Nr 11–12

Pietrzkowski H., Zarys metodyki pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2005

Pietrzykowski T., Wojciechowski B., Równość, prawda i sprawiedliwość w procesie cywilnym, Pal. 2004, Nr 9–10

Pisuliński J., Europejski nakaz zapłaty, EPS 2008, Nr 1

Pisuliński J., Orzeczenia sądu w europejskim postępowaniu nakazowym, EPS 2009, Nr 1

Piszcz, A. „Osoba zarządzająca” w rządowym projekcie ustawy zmieniającej ustawę o ochronie konkurencji i konsumentów, IKAR 2013, Nr 7(2)

Plebanek M.G., Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012

Pogonowski P., Egzekucja i postępowanie egzekucyjne, [w:] T. Wiśniewski (red.), System Prawa Handlowego, t. 7, Postępowanie sądowe w sprawach cywilnych z udziałem przedsiębiorców, Warszawa 2013

Pogonowski P., Postępowanie o dział spadku, Rej. 2005, Nr 9

Pogonowski P., Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne, Warszawa 2007

Pogonowski P., Realizacja prawa do sądu w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2005

Pogonowski P., Wybrane problemy tzw. integralności (niepodzielności) wyroku rozwodowego. Zakaz reformationis in peius w postępowaniu rozwodowym, Pal. 2004, Nr 7–8

Rajski J., Etos arbitrażu, PPH 2013, Nr 5

Razowski P., Niedopuszczalność drogi sądowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Warszawa 2015

Resich Z. (red.), System Prawa Procesowego Cywilnego, t. 2, Postępowanie rozpoznawcze przed sądami pierwszej instancji, Ossolineum 1987

Resich Z., Poznanie prawdy w procesie cywilnym, Warszawa 1958

Resich Z., Przesłanki procesowe, Warszawa 1966

Rodziewicz J., Prejudycjalność w postępowaniu cywilnym, Gdańsk 2000

Rogalski M., Wniosek o naprawienie szkody, [w:] A. Lach (red.), Dochodzenie roszczeń cywilnych a proces karny, Warszawa 2018

Rosengarten F., Sprostowanie, uzupełnienie i wykładnia orzeczeń w postępowaniu cywilnym, NP 1971, Nr 6

Rowiński T., Interes prawny w procesie i postępowaniu nieprocesowym, Warszawa 1971

Rowiński T., Zrzeczenie się roszczenia w polskim procesie cywilnym, NP 1965, Nr 7–8

Ruszel A.H., Postępowanie grupowe, czyli sposób objęcia ochroną prawną wielu podmiotów jednym postępowaniu. Uwagi na tle regulacji anglosaskiej instytucji class action, Studia Iuridica 2018, t. 76

Rylski P., Moc wiążąca wyroku karnego skazującego a sytuacja procesowa osoby trzeciej (art. 11 zd. drugie k.p.c.), PPC 2010, Nr 1

Rylski P., Prawnoprocesowy charakter uznania powództwa, KPP 2009, z. 4

Rylski P., Uczestnik postępowania nieprocesowego – zagadnienia konstrukcyjne, Warszawa 2017

Rzewuska M., Dowód z dokumentu prywatnego – zagadnienia wybrane, [w:] R. Sztychmiler, M. Różański (red.), Dowodzenie w procesach cywilnych, gospodarczych i administracyjnych, Olsztyn 2014

Rzewuska M., Glosa do wyroku SN z 19.4.2012 r., IV CSK 459/11, Studia Prawnoustrojowe 2014, t. 24

Rzewuska M., Prekluzja dowodowa w sprawach cywilnych – uwagi de lege lata i de lege ferenda, [w:] K. Markiewicz, A. Torbus (red.), Postępowanie rozpoznawcze w przyszłym Kodeksie postępowania cywilnego. Materiały Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr i Zakładów Postępowania Cywilnego w Katowicach-Kocierzu (26–29.9.2013 r.), Warszawa 2014

Rzewuska M., Spis inwentarza a wykaz inwentarza, [w:] M. Załucki (red.), Egzekucja z majątku spadkowego. Ograniczona i nieograniczona odpowiedzialność za długi spadkowe, Warszawa 2016

Rzewuska M., Rzewuski M., Glosa do wyroku SN z 17.10.2007 r., II CSK 261/07, MoP 2009, Nr 20

Rzewuska M., Rzewuski M., Stosowanie prekluzji dowodowej przez sąd cywilny a realizacja zasady prawdy materialnej, [w:] R. Sztychmiler, J. Krzywkowska (red.), Problemy z sądową ochroną praw człowieka, t. 1, Olsztyn 2012

Rzewuska M., Rzewuski M., Wpływ utraty statusu przedsiębiorcy na kształt procesu cywilnego, [w:] B. Sitek, M. Szwejkowska (red.), Podmiotowość w prawie, Olsztyn 2012

Rzewuski M., Dyskrecjonalna władza sędziego jako instrument służący koncentracji materiału w procesie cywilnym, [w:] P. Majer, M. Kowalczyk (red.), Władza w prawie, Olsztyn 2014

Rzewuski M., Glosa do postanowienia SN z 23.6.2010 r., II CSK 661/09, OSP 2012, Nr 2, poz. 18c

Rzewuski M., Glosa do postanowienia SN z 26.1.2012 r., III CSK 147/11, Pal. 2013, Nr 3–4

Rzewuski M., Glosa do postanowienia SN z 26.1.2012 r., III CZ 10/12, Glosa 2013, Nr 1

Rzewuski M., Glosa do postanowienia SN z 5.1.2011 r., III CSK 84/10, Pal. 2012, Nr 9–10

Rzewuski M., Glosa do uchwały 7 sędziów SN z 19.10.2007 r., III CZP 58/07, Pal. 2009, Nr 3–4

Rzewuski M., Glosa do uchwały SN z 16.4.2010 r., III CZP 21/10, R. Pr. 2011, Nr 2

Rzewuski M., Notoria powszechne i urzędowe w postępowaniu wieczystoksięgowym, [w:] R. Sztychmiler, M. Różański (red.), Dowodzenie w procesach cywilnych, gospodarczych i administracyjnych, Olsztyn 2014

Sadza A., Czy przedstawienie w zarzutach od nakazu zapłaty niewykazanej wierzytelności do potrącenia (art. 493 § 3 k.p.c.) prowadzi do odrzucenia zarzutów?, PPC 2015, Nr 3

Safjan M., Bosek L. (red.), Konstytucja RP, t. 1, Komentarz. Art. 1–86, Warszawa 2016

Salamonowicz M., Harmonizacja prawa tajemnic handlowych w ramach Unii Europejskiej, EPS 2016, Nr 1(124)

Salamonowicz M., Ograniczenie dostępu do materiału dowodowego jako środek ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa w postępowaniu przed Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, [w:] M. Królikowska-Olczak (red.), Sektory infrastrukturalne – problematyka prawna, redaktorzy monografii, Warszawa 2018

Salamonowicz M., Środki ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa w prawie Unii Europejskiej, [w:] J. Barta i in. (red.), Qui bene dubitat, bene sciet. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Ewie Nowińskiej, Warszawa 2018

Samsel E., Forma umowy arbitrażowej, R. Pr. 2005, Nr 1

Samsel E., Wygaśnięcie zapisu na sąd polubowny w prawie polskim, R. Pr. 2004, Nr 1

Sawczuk M., O celach i funkcjach postępowania cywilnego procesowego i nieprocesowego (niespornego), [w:] A. Marciniak (red.), Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza, Łódź 1998

Sawczuk M., Teoria prawdy w prawie cywilnym (procesowym i materialnym), [w:] M. Jędrzejewska, T. Ereciński (red.), Studia z prawa postępowania cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Zbigniewa Resicha, Warszawa 1985

Siedlecki W. (red.), System Prawa Procesowego Cywilnego, t. 3, Zaskarżanie orzeczeń sądowych, Ossolineum 1986

Siedlecki W., Glosa do orzeczenia SN z 26.1.1962 r., I CR 135/61, OSPiKA1963, Nr 7–8, poz. 18

Siedlecki W., Postępowanie cywilne. Część ogólna, Warszawa 1958

Siedlecki W., Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 1977

Siedlecki W., Powództwo wzajemne, [w:] E. Łętowska (red.), Proces i prawo. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jerzego Jodłowskiego, Ossolineum 1989

Siedlecki W., Stosunek postępowania karnego do postępowania cywilnego w świetle przepisów nowego kodeksu postępowania cywilnego, Pal. 1966, Nr 9

Siedlecki W., Świeboda Z., Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2001, 2003, 2004

Siedlecki W., Świeboda Z., Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2001

Siedlecki W., Uchybienia procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971

Siedlecki W., Zasada kontradyktoryjna i zasada śledcza w polskim procesie cywilnym, PiP 1953, z. 2

Siedlecki W., Zasady naczelne postępowania cywilnego w świetle przepisów nowego Kodeksu postępowania cywilnego, SC 1966, t. VII

Siedlik K., Charakter prawny umowy arbitrażowej w prawie niemieckim i polskim, PUG 2000, Nr 2

Sitkiewicz B., Obowiązek naprawienia szkody i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę jako środki kompensacyjne orzekane w wyroku skazującym – zagadnienia wybrane, [w:] A. Lach (red.), Dochodzenie roszczeń cywilnych a proces karny, Warszawa 2018

Skardzińska B., Język w międzynarodowym arbitrażu handlowym, Biuletyn Arbitrażowy 2010, Nr 1

Skibińska M., Artykuł 1481 KPC jako przykład odformalizowania postępowania cywilnego, [w:] D. Gil (red.), W kierunku odformalizowania postępowania sądowego, Lublin 2017

Skibińska M., Nowe technologie w służbie zasad jawności i ustności w postępowaniu cywilnym, [w:] D. Gil, E. Kruk (red.), Zasady postępowań sądowych w perspektywie ostatnich nowelizacji, Lublin 2016

Skibińska M., Prawnicy oraz psychologowie jako mediatorzy w sprawach rodzinnych, ADR. Arbitraż i Mediacja 2015, Nr 2

Skibińska M., Przedmiot mediacji rodzinnych w sprawach niemajątkowych, RiP 2016, Nr 37

Skibińska M., Rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy cywilnej na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 1481 KPC w świetle zasad postępowania cywilnego i treści art. 5 KPC, [w:] A. Barańska, S. Cieślak (red.), Ars in vita. Ars in iure. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Januszowi Jankowskiemu, Warszawa 2018

Skibińska M., Rozważania wokół konstytucyjności regulacji art. 428 § 2 kpc w kontekście zasady równości realizacji prawa do sądu, [w:] Ł. Błaszczak (red.), Konstytucjonalizacja postępowania cywilnego, Wrocław 2015

Skibińska M., Udział zarządcy sukcesyjnego w postępowaniu cywilnym – uwagi na tle ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej, Studia i Materiały „Miscellanea Oeconomicae” 2018, Nr 3, t. II

Skoczyński J., Postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, PUSiG 1997, Nr 6

Sobolewski P., Skutki prawne umowy o mediację, PPH 2007, Nr 8

Sorysz M., Muliński M., Postępowanie cywilne w diagramach, Bielsko-Biała 2016

Stawicka E., Czy możliwe jest stawianie zarzutu nieważności postępowania nieprocesowego, jeżeli osoba zainteresowana nie wzięła w nim udziału, gdy sprawa toczyła się w pierwszej instancji?, Pal. 2011, Nr 1–2

Stempniak A., Autonomia i integracja postępowań działowych w prawie polskim, Warszawa 2017

Stempniak A., Spadkobiercy i nabywcy spadku jako uczestnicy konieczni postępowania o dział spadku, PS 2004, Nr 6

Strumiłło T., Zasady postępowania arbitrażowego, Kwartalnik ADR 2009, Nr 3

Studzińska J., Cioch P., Postępowanie cywilne, Warszawa 2016, 2017

Sychowicz M., Postępowanie o zniesienie współwłasności, Warszawa 1976

Sylwestrzak A., Ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa na żądanie uznającego w złej wierze. Glosa do wyroku SN z 19.4.2012 r., IV CSK 459/11, GSP – Prz.Orz. 2012, Nr 4

Szczerbowski J., Lex cryptographia. Znaczenie prawne umów i jednostek rozliczeniowych opartych na technologii blockchain, Warszawa 2018

Szczucki K., Ustawa o Sądzie Najwyższym. Komentarz, Warszawa 2018

Szczurek Z. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne, Komentarz, Sopot 2005

Szczurowski T., Czy sprawy cywilne z udziałem jednostek samorządu terytorialnego są sprawami gospodarczymi?, ST 2013, Nr 10

Szpunar A., Z problematyki ugody w prawie cywilnym, PS 1995, Nr 9

Szurski T., Międzynarodowy arbitraż handlowy (sądownictwo polubowne w międzynarodowych stosunkach handlowych), R. Pr. 2003, Nr 2

Szydło M., Sądowa kontrola decyzji Prezesa UOKiK w świetle prawa unijnego i prawa polskiego, EPS 2015, Nr 7

Szymanowski M., Stan rzeczy jako podstawa orzeczenia w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, PPC 2017, Nr 1

Śniady S., Charakter prawny i dopuszczalność skargi na postanowienie referendarza sądowego w postępowaniu egzekucyjnym, PPE 2015, Nr 3

Świeboda Z., Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego, cz. 2, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Warszawa 2004

Świeboda Z., Sąd jako organ egzekucyjny, Warszawa 1980

Tomaszewski M., Skuteczność ochrony prawnej przed sądami polubownymi. Doświadczenia polskie, PS 2006, Nr 1

Torbus A., Zasady postępowania cywilnego, [w:] E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, Ł. Błaszczak (red.), Kodeks postępowania cywilnego z perspektywy pięćdziesięciolecia jego obowiązywania. Doświadczenia i perspektywy, Sopot 2016

Trammer H., Następcza bezprzedmiotowość procesu cywilnego, Kraków 1950

Trzaskowski R., Zawezwanie do próby ugodowej a przerwanie biegu terminu przedawnienia i zasiedzenia, Pal. 2007, Nr 3–4

Turek A., Turek J., Wszczęcie postępowania nieprocesowego, MoP 2013, Nr 6

Turek J., Czynności w postępowaniu nieprocesowym, Warszawa 2013

Turno B., Model sądowej kontroli decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, PiP 2012, z. 10

Uliasz M., Zasada jawności sądowego postępowania egzekucyjnego w dobie informatyzacji, LEX 2019

Wach M., Odpowiedzialność arbitra sądu polubownego, Kwartalnik ADR 2009, Nr 4

Walasik M., Analogia w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2013

Walaszek B., Uznanie pozwu (uwagi na marginesie projektu Kodeksu postępowania cywilnego PRL), ZNUJ 1956, Nr 3

Waligórski M., Kumulacja roszczeń w procesie, PPC 1937, Nr 19–20

Waligórski M., Zarys polskiego procesu cywilnego, Kraków 1952

Waligórski, M. Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura procesu, Warszawa 1947

Warzocha E., Cofnięcie powództwa oraz wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1977

Waśkowski E., Podręcznik procesu cywilnego, Wilno 1932

Waśkowski E., Zasady procesu cywilnego, Rocznik Prawniczy Wileński 1930, t. IV

Weitz K., Czy europejskie normy jurysdykcyjne w sprawach cywilnych i handlowych mają zastosowanie w sądowym postępowaniu pojednawczym (art. 184–186 k.p.c.)?, PPC 2014, Nr 3

Weitz K., Gajda-Roszczynialska K., Mediacja w sprawach gospodarczych: praktyka, teoria, perspektywy, Warszawa 2015

Weitz K., Kolizja prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym spadkodawcy, Pal. 2012, Nr 11–12

Weitz K., Mediacja w sprawach gospodarczych, [w:] T. Wiśniewski (red.), System Prawa Handlowego, t. 7, Postępowanie sądowe w sprawach gospodarczych, Warszawa 2007

Weitz K., Między systemem dyskrecjonalnej władzy sędziego a systemem prekluzji – ewolucja regulacji prawa polskiego, [w:] H. Dolecki, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Ewolucja polskiego postępowania cywilnego wobec przemian politycznych, społecznych i gospodarczych, Warszawa 2009

Weitz K., Postępowanie cywilne, Warszawa 2016

Weitz K., System koncentracji materiału procesowego według projektu zmian Kodeksu postępowania cywilnego, [w:] K. Markiewicz (red.), Reforma postępowania cywilnego w świetle projektów Komisji Kodyfikacyjnej, Warszawa 2011

Wengerek E., Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne, Warszawa 1998

Wengerek E., Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz, t. 2, Warszawa 1994

Wengerek E., Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz do części drugiej Kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1972

Wengerek E., Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1978

Wieczorek P., Funkcje postępowań egzekucyjnego i zabezpieczającego, PE 2000, Nr 7

Wiśniewski T., O aktualności koncepcji bezwzględnej nieważności niektórych decyzji administracyjnych, PS 2002, Nr 6

Wiśniewski T., Problematyka instancyjności postępowania sądowego w sprawach cywilnych, [w:] Ars et usus. Księga pamiątkowa ku czci Sędziego Stanisława Rudnickiego, Warszawa 2005

Wiśniewski T., Przebieg procesu cywilnego, Warszawa 2013

Wiśniewski T. (red.), System Prawa Procesowego Cywilnego, t. 2, cz. 2, Postępowanie procesowe przed sądem pierwszej instancji, Warszawa 2016

Włodyka S., Pojęcie postępowania cywilnego i jego rodzaje, [w:] J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego. Zbiór studiów, Ossolineum 1974

Włodyka S., Współuczestnictwo konieczne w procesie cywilnym, SC 1967, t. X

Wojciechowski T., Charakter prawny ugody sądowej, PS 2001, Nr 6

Wojciechowski T., Zrzeczenie się prawa do wniesienia apelacji, PS 2006, Nr 11–12

Wójcik M.P., Zażalenie w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, [w:] J. Misztal-Konecka (red.), Środki zaskarżenia w sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Zbiór studiów, Sopot 2017

Wójcik-Krokowska N., Środki zaskarżenia w europejskich postępowaniach w sprawach transgranicznych, EPS 2015, Nr 1

Wydra Ł., Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego w aspekcie prawnoporównawczym – wybrane aspekty, PPC 2018, Nr 3

Zalesińska A., Wpływ informatyzacji na założenia konstrukcyjne procesu cywilnego, Warszawa 2016

Zalisko M., Uznawanie i wykonywanie orzeczeń w prawie unijnym, EPS 2012, Nr 10

Załucki M. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2019

Zawistowski D., Postępowanie zabezpieczające. Komentarz. Wybór orzeczeń, Warszawa 2007

Zawiślak K., Przesłanki formalne postępowania zabezpieczającego w procedurze cywilnej, PS 2002, Nr 3

Zegadło R., Kontakty z dzieckiem. Wewnętrzne i międzynarodowe przesłanki modernizacji regulacji prawnej, MoP 2004, Nr 4

Zembrzuski T., Nieważność postępowania w procesie cywilnym, Warszawa 2017

Zembrzuski T., Spory o prawo własności w postępowaniu o zniesienie współwłasności, R. Pr. 2010, Nr 2

Zembrzuski T., Wpływ zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej na przebieg procesu cywilnego, PPH 2009, Nr 8

Zieliński A., Flaga-Gieruszyńska K. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2017, Legalis 2017

Zieliński A., Postępowanie cywilne. Kompendium, Warszawa 2016, 2017

Zieliński A., Postępowanie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, Warszawa 1992

Zielony A., Wszczęcie postępowania przed sądem polubownym, PS 2008, Nr 3

Ziemianin K., Nowy model jawności postępowania na tle informatyzacji postępowania cywilnego, [w:] D. Gil, E. Kruk (red.), Zasady postępowań sądowych w perspektywie ostatnich nowelizacji, Lublin 2016

Rozdział I. Źródła i stosowanie prawa postępowania cywilnego

§ 1. Pojęcie i cel postępowania cywilnego

1

Ustawodawca nie wprowadził legalnej definicji postępowania cywilnego. Przyjmuje się, że jest to prawnie zorganizowane działanie sądów i kompetentnych organów[1] z udziałem zainteresowanych podmiotów, podejmowane w celu udzielenia ochrony prawnej oraz urzeczywistnienia konkretnej normy prawnej poprzez rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy cywilnej w rozumieniu przepisu art. 1 KPC, a zatem sprawy ze stosunku z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego lub prawa pracy, sprawy, do rozpoznania której z mocy przepisów szczególnych stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego[2], jak też poprzez przymusowe wykonanie orzeczeń sądów i innych organów stwierdzających prawa i obowiązki stron tych stosunków[3]. Powyższa definicja wskazuje jednocześnie na cel postępowania cywilnego, którym jest realizacja wyżej wymienionych stosunków i ochrona praw podmiotowych z nich wynikających[4]. W definicji tej widoczne są zarówno elementy podmiotowe (dotyczące udziału sądu, innych organów oraz zainteresowanych podmiotów w postępowaniu), jak i przedmiotowe (dotyczące rodzaju spraw, jakie są przedmiotem postępowania cywilnego). To ostatnie kryterium pozwala także na wyodrębnienie postępowania cywilnego od innych rodzajów postępowań[5]. Tym samym postępowanie to odróżnić należy od postępowania karnego, które prowadzi się w sprawach karnych, oraz od postępowania administracyjnego, które dotyczy spraw administracyjnych[6].

§ 2. Funkcje postępowania cywilnego

2

Podstawową funkcją postępowania cywilnego jest stworzenie drogi prawnej do wydania wyroku, co wynika z konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP)[7]. Wyróżnia się funkcje postępowania cywilnego[8] w ogólności, funkcje poszczególnych postępowań cywilnych wchodzących w jego zakres, a także funkcje poszczególnych czynności procesowych charakteryzujących się samodzielnością i odrębnością strukturalną[9]. Z uwagi na zakres opracowania należy poprzestać na omówieniu tych pierwszych jako mających znaczenie dla wszystkich rodzajów postępowań[10]. Przyjmuje się, że postępowanie cywilne realizuje następujące funkcje:

1) ochronną (uznawaną za funkcję pierwotną[11] lub główną[12]) – polega na tym, że postępowanie to służy ochronie interesu indywidualnego (jednostkowego) lub grupowego i jednocześnie interesu społecznego (publicznego, ogólnego)[13]. Co do zasady, ma ona charakter następczy względem funkcji ochronnej prawa materialnego, gdyż wiąże się z koniecznością stworzenia możliwości realizacji norm prawa materialnego, chociaż niekiedy wykazuje pewną autonomiczność względem nich[14]. Funkcja ochrony interesu indywidualnego jest funkcją bezpośrednią, gdyż dla niej w pierwszym rzędzie wszczyna się i prowadzi postępowanie cywilne. Funkcja ochrony interesu ogólnego jest funkcją pośrednią, ponieważ jest zwykle realizowana przez wykonywanie funkcji bezpośredniej. Funkcja ochrony interesu ogólnego występuje w postępowaniu cywilnym samodzielnie tylko jako wyjątek[15]. Ochrona prawna udzielona w toku postępowania cywilnego może mieć charakter ochrony ostatecznej (definitywnej) albo tymczasowej[16];

2) prawną – polega na wyjaśnieniu treści obowiązujących norm prawnych, rozwijaniu prawa, legitymizacji wydawanych przez sądy orzeczeń i zapewnianiu ich wykonania[17];

3) edukacyjną (wychowawczą, prewencyjną) – polega na oddziaływaniu na obywateli w taki sposób, aby swoje stosunki i interesy prawne kształtowali dobrowolnie i świadomie, zgodnie z obowiązującymi przepisami prawnymi w poszczególnych dziedzinach[18]. Sama perspektywa reakcji, której można się spodziewać w razie naruszenia prawa, skłania bowiem adresatów norm do dobrowolnego podejmowania zachowań, które są z tym prawem zgodne[19];

4) organizacyjną – polega na organizowaniu stosunków społecznych[20]; państwo organizuje w drodze tworzenia norm regulujących postępowanie cywilne sposób realizacji ochrony prawnej w sprawach cywilnych, w ramach którego sprawowany jest wymiar sprawiedliwości[21].

§ 3. Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych

I. Zagadnienia wstępne

3

Zasada dopuszczalności drogi sądowej i jednocześnie domniemanie drogi sądowej w sprawach cywilnych zostały wyrażone w art. 2 § 1 KPC. Przez drogę sądową należy rozumieć kompetencję sądów powszechnych i Sądu Najwyższego do rozpoznawania spraw cywilnych[22]. Droga sądowa przysługuje, jeśli konkretna sprawa:

1) jest sprawą cywilną w znaczeniu materialnym i nie ma przepisu, który przekazywałby ją do rozstrzygnięcia innemu organowi[23], albo

2) jest sprawą cywilną w znaczeniu formalnym[24].

Definicja ta jest ściśle związana z pojęciem sprawy cywilnej (art. 1 KPC), które wyznacza podmiotowy i przedmiotowy zakres drogi sądowej. Przy zbiegu podstaw tego samego roszczenia droga sądowa jest dopuszczalna, jeżeli jedna z tych podstaw uzasadnia właściwość sądu powszechnego do rozpoznawania sprawy[25]. Pojęcie drogi sądowej występuje w znaczeniu:

1) ścisłym (sensu stricto) – obejmuje postępowanie przed sądami powszechnymi i Sądem Najwyższym;

2) szerokim (sensu largo) – obejmuje postępowanie przed sądami powszechnymi, Sądem Najwyższym i sądami szczególnymi (np. na podstawie art. 8 i 9 ustawy z 3.2.1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego[26])[27].

II. Rodzaje niedopuszczalności drogi sądowej

4

W doktrynie istnieją różne sposoby wyróżniania rodzajów niedopuszczalności drogi sądowej. Najczęściej[28] wyróżnia się następujące rodzaje takiej niedopuszczalności:

1) ze względu na moment jej wystąpienia:

a) pierwotna – gdy sprawa nie należy do kompetencji sądów powszechnych od chwili wszczęcia postępowania.

b) następcza – gdy przesłanka drogi sądowej odpadnie w toku postępowania (już po jego wszczęciu), np. wskutek zmiany prawodawstwa;

2) ze względu na jej zakres:

a) całkowita – gdy niedopuszczalność drogi sądowej dotyczy całości dochodzonego w postępowaniu cywilnym roszczenia;

b) częściowa – gdy niedopuszczalność drogi sądowej dotyczy tylko części powództwa[29];

3) ze względu na możliwość lub brak możliwości jej uchylenia:

a) bezwzględna – gdy sprawa nie może być rozpoznana przez sąd, dlatego że albo nie jest sprawą cywilną (w znaczeniu formalnym lub materialnym, np. sprawa podatkowa), albo chociaż jest sprawą cywilną w znaczeniu materialnym, to na mocy przepisów prawa została przekazana do rozpoznawania innym organom niż sąd powszechny (np. sprawy z zakresu ustawy z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa[30]);

b) względna[31] – występuje w razie:

– przemienności drogi sądowej i drogi innego postępowania – gdy podmiotowi na mocy przepisów przysługuje możliwość dochodzenia swoich praw przed sądem powszechnym albo innym organem i ma on prawo wyboru, z jakiego rodzaju postępowania w danym przypadku skorzysta (np. w sprawach z zakresu prawa pracy pracownik może dochodzić swoich roszczeń w postępowaniu sądowym lub przed komisją pojednawczą na podstawie art. 242 KP, w sprawach wewnątrzspółdzielczych[32]);

– niedopuszczalności czasowej (warunkowej) drogi sądowej – gdy przepisy wymagają, aby przed wszczęciem postępowania cywilnego zostały wykorzystane inne sposoby rozwiązania sporu[33] (np. postępowanie reklamacyjne[34], postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przed organem rentowym[35], postępowania przed prezesami urzędów regulacyjnych, które mają charakter administracyjny[36], postępowania ugodowe[37]).

III. Skutki niedopuszczalności drogi sądowej

5

Droga sądowa stanowi bezwzględną pozytywną przesłankę procesową, którą sąd zobowiązany jest brać pod uwagę z urzędu w każdym stanie sprawy (art. 202 KPC)[38]. Konieczność brania tej przesłanki przez sąd pod uwagę z urzędu nie pozbawia strony możliwości podniesienia jej braku w formie zarzutu formalnego w toku postępowania. W takiej sytuacji powstaje konieczność przeprowadzenia postępowania incydentalnego[39]. Jej brak nie może być sanowany w następstwie działania sądu lub stron[40]. Brak drogi sądowej skutkuje:

1) wydaniem przez sąd postanowienia o odrzuceniu pozwu (art. 199 § 1 pkt 1 KPC)[41] – gdy brak drogi sądowej wystąpił już w chwili wszczęcia postępowania (brak pierwotny)[42]. Ustawodawca przewidział jednak dwa wyjątki od tej zasady:

a) sąd nie może odrzucić pozwu z tego powodu, że do rozpoznania sprawy właściwy jest organ administracji publicznej lub sąd administracyjny, jeżeli organ administracji publicznej lub sąd administracyjny uznały się w tej sprawie za niewłaściwe (art. 199^1 KPC[43]);

b) w postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych – odrzucenie pozwu nie może nastąpić z powodu niedopuszczalności drogi sądowej, gdy do rozpoznania sprawy właściwy jest inny organ. W tym wypadku sąd przekaże mu sprawę. Postanowienie sądu o przekazaniu sprawy może zapaść na posiedzeniu niejawnym (art. 148 § 3 KPC). Jeżeli jednak organ ten uprzednio uznał się za niewłaściwy, sąd rozpozna sprawę. Wniesienie do sądu pozwu przekazanego następnie stosownie do paragrafu poprzedzającego, wywołuje skutki, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa (art. 464 § 1 i 2 KPC);

2) wydaniem przez sąd postanowienia o umorzeniu postępowania (art. 355 KPC) – gdy brak drogi sądowej wystąpił dopiero w toku postępowania (brak następczy)[44];

3) nieważnością postępowania (art. 379 pkt 1 KPC) – gdy postępowanie cywilne przeprowadzono pomimo braku drogi sądowej. Takie uchybienie procesowe może stanowić zarzut apelacyjny, podstawę wniesienia zażalenia, skargi kasacyjnej, skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, skargi nadzwyczajnej.

§ 4. Relacje między postępowaniem cywilnym a postępowaniem karnym

6

Postępowania te należy od siebie odróżnić ze względu na specyfikę stosunków cywilnoprawnych i karnoprawnych podlegających ochronie prawnej oraz cel[45] obu postępowań[46]. W pewnych jednak wypadkach ten sam stan faktyczny może uzasadniać wszczęcie postępowania karnego i postępowania cywilnego (np. jeśli na skutek wypadku komunikacyjnego poszkodowany doznał uszczerbku na zdrowiu), przy czym nie chodzi tu tylko o dochodzenie roszczenia odszkodowawczego, ale także o ustalenie stanu faktycznego, który wpływa na rozstrzygnięcie sprawy w innym postępowaniu (zob. art. 928 KC, art. 209 KK). Dlatego ustawodawca przewidział, że określone roszczenia mogą być dochodzone na drodze postępowania cywilnego albo w wypadkach w ustawie przewidzianych w postępowaniu karnym (art. 12 KPC)[47]. Obecnie dochodzenie odszkodowania lub zadośćuczynienia w postępowaniu karnym może być przede wszystkim realizowane w drodze prawnokarnego obowiązku naprawienia szkody (art. 46–48 KK[48])[49].

7

Zgodnie z art. 415 § 1 KPK w razie skazania oskarżonego lub warunkowego umorzenia postępowania w wypadkach wskazanych w ustawie sąd orzeka nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, obowiązek naprawienia, w całości lub w części, szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Nawiązki na rzecz pokrzywdzonego, obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za krzywdę nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono. Orzeczenie sądu karnego uwzględniające powyższe roszczenie majątkowe, nadające się do egzekucji, stanowi tytuł wykonawczy po nadaniu mu klauzuli wykonalności (art. 107 § 1 i 2 KPK). Chodzi tu o roszczenia majątkowe wynikające z przestępstwa (art. 12 KPC)[50], choć – co trzeba podkreślić – skorzystanie z możliwości żądania odszkodowania lub zadośćuczynienia w postępowaniu karnym nie wyłącza możliwości dochodzenia w późniejszym procesie dalszych niezaspokojonych w postępowaniu karnym roszczeń cywilnoprawnych przez poszkodowanego (art. 415 § 2 KPK). Wyłącznie na drodze postępowania karnego rozstrzygane są sprawy o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne skazanie, niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie (art. 552 i n. KPK).

8

Niekiedy też ustawodawca wskazuje, jakie czynności w danym postępowaniu należy prowadzić zgodnie z regulacjami przewidzianymi dla drugiego z tych postępowań. Na przykład orzeczoną w postępowaniu karnym karę grzywny egzekwuje się według przepisów KPC, a do przymusowego sprowadzenia lub aresztowania w postępowaniu cywilnym stosuje się odpowiednio przepisy KPK (art. 163 § 2 KPC). Ponadto prawodawca przewidział, że w pewnych przypadkach wyroki sądów cywilnych i karnych mają wiążącą moc w drugim z postępowań (prejudycjalność[51], łac. praeiudicium). Regulacja ta pozwala na zachowanie jednolitości orzecznictwa oraz realizację ekonomiki procesowej w obu postępowaniach[52]. Wpływ prejudycjalny tych dwóch postępowań na siebie należy rozpatrywać oddzielnie:

1) wpływ postępowania karnego na postępowanie cywilne – w tym zakresie należy wyróżnić trzy sytuacje:

a) postępowanie cywilne toczy się po zakończeniu postępowania karnego – w takim przypadku zastosowanie znajduje norma art. 11 KPC, zgodnie z którą ustalenia wydanego w postępowaniu karnym[53] prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa[54] wiążą sąd w postępowaniu cywilnym (zarówno w procesie, jak i postępowaniu nieprocesowym)[55]. Jednak osoba, która nie była oskarżona, może powoływać się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną[56]. Natomiast sam skazany może w toku postępowania cywilnego powoływać się na wszelkie okoliczności, które mogą mieć wpływ na zmniejszenie jego odpowiedzialności cywilnej w tym postępowaniu (np. przedawnienie, potrącenie, zaspokojenie wierzyciela)[57]. Na podstawie art. 11 KPC przyjmuje się, że sąd cywilny jest związany ustaleniami dotyczącymi: osoby sprawcy, przedmiotu przestępstwa (np. samochód, towar), czasu popełnienia przestępstwa[58], miejsca przestępstwa[59], sposobu popełnienia przestępstwa[60], na czyją szkodę przestępstwo zostało popełnione[61], czynem przypisanym oskarżonemu w sentencji wyroku (np. przerobienie dokumentu, zabójstwo, przywłaszczenie)[62], a w przypadku przestępstw materialnych – skutkiem i związkiem przyczynowym[63]. Wszystkie te elementy zawarte są w sentencji wyroku (art. 413 KPK). Natomiast nie są dla sądu wiążące ustalenia faktyczne zawarte w uzasadnieniu wyroku[64] (np. dotyczące motywów działania sprawcy, zachowania się pokrzywdzonego), a także umyślny lub nieumyślny charakter popełnionego czynu[65], kwalifikacja prawna czynu[66] oraz przyjęta zasada odpowiedzialności cywilnej[67]. Sporne jest natomiast, czy sąd cywilny jest związany zawartym w wyroku karnym ustaleniem wysokości szkody pokrzywdzonego. Przyjmuje się, że jeżeli określenie wysokości szkody w postępowaniu karnym ma charakter posiłkowy, to nie wiąże sądu[68] (np. jeśli w postępowaniu karnym przyjęto, że oskarżony przywłaszczył samochód o wartości 7000 zł, to sąd cywilny jest związany faktem przywłaszczenia określonego samochodu, a sama jego wartość może być ustalona odmiennie w postępowaniu cywilnym). Natomiast jeśli ustalenie wysokości szkody przez sąd karny wynika bezpośrednio z ustalenia przedmiotu przestępstwa i tym samym stanowi jeden z elementów stanu faktycznego czynu przestępnego przypisanego oskarżonemu, ustalenie takie będzie wiążące również dla sądu cywilnego[69] (np. jeśli w postępowaniu karnym przyjęto, że oskarżony przywłaszczył kwotę 7000 zł, to sąd cywilny nie może przyjąć odmiennych ustaleń w postępowaniu cywilnym). Co więcej, sąd cywilny nie może ustalić wysokości szkody na kwotę niższą niż ta, która stanowi o granicy między przestępstwem a wykroczeniem, jest związany rozmiarem szkody w takim wypadku, gdy do ustalenia czynu konieczne jest wyrządzenie szkody w określonym rozmiarze (por. art. 296 § 1 i 3, art. 296a § 4 i art. 303 § 2 KK), a także rozmiarem zagarniętego mienia, gdy chodzi o tzw. przestępstwa kwalifikowane przez okoliczność[70]. Należy zaznaczyć, że sąd cywilny jest związany jedynie tymi wyrokami karnymi, którym można przypisać skutek w postaci prawomocności[71]. Ponadto wiążą go jedynie wyroki skazujące[72]. Zatem wyrokiem uniewinniającym[73], wyrokiem umarzającym postępowanie lub wyrokiem umarzającym postępowanie warunkowo sąd cywilny nie jest związany[74]. Takie orzeczenia mają jednak moc dokumentów urzędowych i zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów mogą w pewnych przypadkach stanowić podstawę ustaleń faktycznych dokonywanych przez sąd cywilny[75]. Moc wiążąca wyroku karnego w postępowaniu cywilnym określona jest jako prejudycjalność w szerokim znaczeniu (sensu largo). Natomiast o mocy prejudycjalnej w ścisłym znaczeniu (sensu stricto) mówimy wtedy, gdy wyrok sądu karnego oddziałuje na skutki cywilnoprawne, a więc stwierdzenie popełnienia przestępstwa oddziałuje na zastosowanie norm prawa cywilnego (np. art. 442^1 § 2 i art. 928 § 1 pkt 1 KC, art. 52 § 1 pkt 2 KP)[76]. Z taką sytuacją mamy do czynienia również wtedy, gdy wyrok sądu cywilnego został oparty na wyroku karnym, który później został uchylony[77]. Stanowi to podstawę wznowienia postępowania cywilnego z właściwych przyczyn restytucyjnych (art. 403 § 1 pkt 1 KPC);

b) postępowanie cywilne i postępowanie karne toczą się równolegle – wówczas, jeżeli ujawni się czyn, którego ustalenie w drodze karnej mogłoby wywrzeć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej, sąd może postanowieniem zawiesić postępowanie cywilne z urzędu (art. 177 § 1 pkt 4 KPC)[78]. Na postanowienie takie przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 6 KPC). Jeżeli postępowanie karne nie jest jeszcze rozpoczęte, a jego rozpoczęcie zależy od wniosku strony, sąd wyznaczy termin do wszczęcia postępowania, w innych wypadkach może zwrócić się do właściwego organu (np. prokuratora) o wszczęcie postępowania (art. 177 § 2 KPC). Do zawieszenia postępowania na tej podstawie może dojść w toku postępowania przed sądem I i II instancji, ale nie przed Sądem Najwyższym[79]. Zawieszone postępowanie można podjąć z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia kończącego postępowanie karne; sąd może jednak podjąć postępowanie i przedtem[80], stosownie do okoliczności (art. 180 § 1 pkt 4 KPC);

c) postępowanie cywilne zostało zakończone przed wszczęciem postępowania karnego – w takiej sytuacji późniejszy wyrok karny, choćby był wyrokiem prawomocnym i skazującym, może być jedynie podstawą do wznowienia postępowania na podstawie art. 403 § 2 KPC[81].

Niezależnie od powyższego, jeżeli wyrok sądu cywilnego oparto na dokumencie podrobionym lub przerobionym (np. podrobionym wyroku sądu karnego), albo na skazującym wyroku karnym, następnie uchylonym, albo też wyrok został uzyskany za pomocą przestępstwa, co zostało stwierdzone przez sąd w postępowaniu karnym, to stanowi to podstawę wznowienia postępowania cywilnego (art. 403 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 404 KPC);

2) wpływ postępowania cywilnego na postępowanie karne – inaczej niż to ma miejsce w stosunku do postępowania administracyjnego, prawomocne orzeczenie sądu cywilnego nie wiąże, co do zasady, sądu karnego z uwagi na fakt, że sąd karny rozstrzyga samodzielnie zagadnienia faktyczne i prawne oraz nie jest związany rozstrzygnięciem innego sądu lub organu (art. 8 § 1 KPK). Jest to wyjątek od skutku pozytywnego prawomocności materialnej orzeczeń wydawanych w postępowaniu cywilnym (art. 365 § 1 KPC). Przepis art. 365 § 2 KPC określa, w jakim zakresie orzeczenia sądu cywilnego nie wiążą sądu w postępowaniu karnym. Przepisem, który to określa w ustawie karnoprocesowej, jest art. 8 § 2 KPK, zgodnie z którym prawomocne rozstrzygnięcia sądu kształtujące prawo lub stosunek prawny są jednak wiążące. W konsekwencji należy uznać, że wiążą sąd karny orzeczenia zapadające w powództwach o ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego oraz niektóre orzeczenia zapadające w powództwach o ustalenie prawa lub stosunku prawnego (np. wyrok stwierdzający nieistnienie małżeństwa)[82]. Orzeczenia takie zapadają najczęściej w sprawach o prawa stanu, i to zarówno w trybie procesowym, jak i nieprocesowym. Stąd sąd karny związany będzie np. wyrokiem ustalającym ojcostwo, postanowieniem orzekającym przysposobienie, wyrokiem unieważniającym małżeństwo z powodu bigamii czy wyrokiem rozwodowym.

§ 5. Relacje między postępowaniem cywilnym a postępowaniami administracyjnymi

I. Postępowanie cywilne a postępowanie administracyjne

9

Należy zauważyć, że każda z tych dróg została przewidziana zasadniczo do rozstrzygnięcia innych rodzajów spraw[83]. W pewnych jednak przypadkach sprawy administracyjne w znaczeniu materialnoprawnym zostały zaklasyfikowane przez ustawodawcę do kategorii spraw cywilnych w znaczeniu formalnoprawnym (np. sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, ochrony konkurencji i konsumentów, regulacji energetyki, regulacji telekomunikacji i poczty, regulacji transportu kolejowego, regulacji rynku wodno-kanalizacyjnego). W sprawach tych sąd cywilny upoważniony jest do kontroli decyzji zapadających w postępowaniu administracyjnym[84] (w pierwszym etapie rozpoznawane są one w postępowaniu administracyjnym, a w drugim w postępowaniu cywilnym). Zaobserwować można także tendencję odwrotną. Niektóre bowiem sprawy cywilne w znaczeniu materialnoprawnym zostały przekazane do postępowania administracyjnego[85].

10

Prezentowane zagadnienie dotyczy także wzajemnego wpływu postępowania cywilnego i administracyjnego na siebie w sytuacji, gdy wynik jednego z tych postępowań będzie oddziaływał na rozstrzygnięcie w drugim z nich (prejudycjalny wpływ jednego z tych postępowań na drugie). W ramach tego zagadnienia możemy wyróżnić dwie sytuacje:

1) wynik postępowania cywilnego oddziałuje na postępowanie administracyjne – postępowanie organu administracyjnego będzie różne w zależności od etapu, na jakim są oba postępowania:

a) w sytuacji, kiedy postępowanie cywilne jeszcze nie zostało wszczęte albo toczy się równolegle do postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 KPA obligatoryjnie powinien zawiesić postępowanie administracyjne. Jednocześnie zobowiązany jest wystąpić do właściwego sądu cywilnego o rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego albo wezwać stronę do wystąpienia o to w oznaczonym terminie, chyba że strona wykaże, że już zwróciła się w tej sprawie do właściwego organu lub sądu. Jednak jeżeli zawieszenie postępowania z tej przyczyny mogłoby spowodować niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego albo poważną szkodę dla interesu społecznego, lub strona mimo wezwania do wszczęcia postępowania nie wystąpiła o rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego albo gdy zawieszenie postępowania mogłoby spowodować niepowetowaną szkodę dla strony, organ administracji publicznej załatwi sprawę, rozstrzygając zagadnienie wstępne we własnym zakresie. W tym ostatnim przypadku organ może uzależnić załatwienie sprawy od złożenia przez stronę stosownego zabezpieczenia (art. 100 § 1–3 KPA). Jeżeli organ administracji publicznej rozstrzygnie kwestię wstępną samodzielnie, a sąd w postępowaniu cywilnym dokona odmiennego rozstrzygnięcia od przyjętego przez ten organ, to będzie to stanowiło podstawę wznowienia postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 7 KPA;

b) w sytuacji, kiedy postępowanie cywilne zostało już prawomocnie zakończone organ administracyjny jest związany wydanym w postępowaniu cywilnym orzeczeniem zgodnie z treścią art. 365 § 1 KPC. Jeżeli jednak organ administracji publicznej oparłby swoją decyzję na treści orzeczenia sądu cywilnego, które następnie zostałoby uchylone, to zachodziłaby postawa do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 8 KPA);

2) wynik postępowania administracyjnego oddziałuje na postępowanie cywilne[86] – tę kwestię również należy rozpatrywać w dwóch aspektach czasowych:

a) jeśli postępowanie cywilne zostało wszczęte przed postępowaniem administracyjnym albo obydwa postępowania toczą się równolegle, sąd cywilny może (fakultatywnie[87]) zawiesić[88] postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od uprzedniej decyzji organu administracji publicznej (art. 177 § 1 pkt 3 KPC)[89]. Jeśli postępowanie administracyjne nie jest jeszcze rozpoczęte, a jego rozpoczęcie zależy od wniosku strony, sąd wyznaczy termin do wszczęcia postępowania, w innych wypadkach może zwrócić się do właściwego organu (art. 177 § 2 KPC);

b) jeśli postępowanie cywilne toczy się już po zakończeniu postępowania administracyjnego ostateczną[90] decyzją, przyjmuje się (choć kwestia ta nie została wprost uregulowana w KPC), że sąd jest związany taką decyzją[91]:

– o charakterze konstytutywnym, tj. stwarzającą nowy stan prawny (np. decyzją Urzędu Patentowego o przyznaniu prawa ochronnego znakowi towarowemu),

– decyzją deklaratoryjną, tj. potwierdzającą istnienie określonego stanu prawnego, wydaną w sprawie administracyjnej w znaczeniu materialnoprawnym (tj. wynikającej ze stosunków z zakresu prawa administracyjnego)[92].

Sąd nie jest natomiast związany ostateczną decyzją administracyjną o charakterze deklaratoryjnym, wydaną w sprawie cywilnej w znaczeniu materialnym, ale przekazaną na mocy przepisów szczególnych do rozpoznania organom administracji publicznej. Znaczenie decyzji administracyjnej w postępowaniu cywilnym ograniczone jest przy tym jedynie do stanu prawnego będącego efektem wydania decyzji. W konsekwencji sąd nie jest związany ustaleniami faktycznymi poczynionymi przez organ administracji publicznej podczas wydawania tej decyzji[93]. Sąd nie jest również związany decyzjami administracyjnymi, które należy zaklasyfikować do decyzji nieistniejących (actus nonexistens) ze względu na wady, jakimi są one dotknięte[94]. Do spornych w doktrynie należy zaliczyć kwestię konieczności uwzględniania przez sąd cywilny decyzji administracyjnej w sytuacji, gdy decyzja ta dotknięta jest bezwzględną nieważnością[95]. Zgodnie z aktualnie dominującym poglądem w tej kwestii sąd nie jest związany taką decyzją, a strony postępowania mogą się powoływać na nieważność decyzji administracyjnej przed sądem cywilnym[96]. Nie ma przy tym podstaw, aby różnicować na tym tle decyzje konstytutywne od decyzji deklaratoryjnych[97]. Poza powyższym, jeśli sąd przyjął za podstawę swojego rozstrzygnięcia decyzję administracyjną, która następnie została wzruszona, to przyjmuje się, że jeżeli wzruszenie decyzji nastąpiło ze skutkiem ex tunc, to stanowi to podstawę wznowienia postępowania cywilnego (art. 403 § 1 pkt 1 in fine KPC)[98].

II. Postępowanie cywilne a postępowanie sądowoadministracyjne

11

Droga postępowania cywilnego i droga postępowania sądowoadministracyjnego stanowią dwie odrębne drogi sądowego dochodzenia roszczeń[99]. Pierwsza z nich służy rozstrzyganiu spraw cywilnych w postępowaniu przed sądem powszechnym i Sądem Najwyższym, z kolei druga rozstrzyganiu spraw sądowoadministracyjnych[100] przez sądy administracyjne (art. 2 PrPostSAdm). Jeżeli chodzi o prejudycjalny wpływ tych postępowań na siebie, to możemy wyróżnić dwie sytuacje:

1) wynik postępowania cywilnego oddziałuje na postępowanie sądowoadministracyjne – postępowanie organu administracyjnego będzie różne w zależności od etapu, na jakim są oba postępowania:

a) w sytuacji, kiedy postępowanie cywilne toczy się równolegle do postępowania sądowoadministracyjnego sąd administracyjny może (fakultatywnie) zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy sądowoadministracyjnej zależy od wyniku innego toczącego się postępowania cywilnego (art. 125 § 1 pkt 1 PrPostSAdm);

b) w sytuacji, kiedy postępowanie cywilne zostało już prawomocnie zakończone, sąd administracyjny jest związany wydanym w postępowaniu cywilnym orzeczeniem zgodnie z treścią art. 365 § 1 KPC;

2) wynik postępowania sądowoadministracyjnego oddziałuje na postępowanie cywilne – tę kwestię również należy rozpatrywać w dwóch aspektach czasowych:

a) jeśli postępowanie cywilne zostało wszczęte przed postępowaniem sądowoadministracyjnym albo oba postępowania toczą się równolegle sąd cywilny może (fakultatywnie) zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od uprzedniej decyzji organu administracji publicznej (art. 177 § 1 pkt 3 KPC). Przepis ten wprawdzie nie odnosi się bezpośrednio do postępowania sądowoadministracyjnego, jednak w doktrynie przyjmuje się, że skoro celem postępowania sądowoadministracyjnego jest kontrola legalności decyzji administracyjnej, to możliwość jej zaskarżenia lub zaskarżenie do sądu administracyjnego uzasadniają zawieszenie postępowania na tej podstawie[101]. Jeśli postępowanie administracyjne nie jest rozpoczęte, a jego rozpoczęcie zależy od wniosku strony, sąd wyznaczy termin do wszczęcia postępowania, w innych wypadkach może zwrócić się do właściwego organu (art. 177 § 2 KPC);

b) jeśli postępowanie cywilne toczy się już po zakończeniu postępowania sądowoadministracyjnego, to sąd cywilny jest związany treścią jego orzeczenia zgodnie z art. 170 PrPostSAdm[102].

§ 6. Relacje między postępowaniem cywilnym a postępowaniem przed TK

12

Jeśli w toku postępowania cywilnego pojawi się wątpliwość co do konstytucyjności czy legalności aktu normatywnego, mającego stanowić podstawę do rozstrzygnięcia konkretnej sprawy, sąd cywilny może zgodnie z art. 193 Konstytucji RP przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą, jeśli od odpowiedzi na to pytanie zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Tego rodzaju kontrola ma charakter incydentalny i konkretny, gdyż orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wiąże sąd jedynie w sprawie, w której zostało zadane pytanie prawne. Celem tej instytucji jest zagwarantowanie ochrony praw i wolności konstytucyjnych w postępowaniu sądowym oraz wyeliminowanie z porządku prawnego norm, które są niekonstytucyjne. Z tego względu nie znajduje ona zastosowania w razie wystąpienia wątpliwości dotyczących wykładni przepisu, gdyż w takiej sytuacji należy skorzystać z instytucji pytań prawnych do Sądu Najwyższego (art. 390 § 1 KPC).

W razie wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym sąd cywilny może zawiesić postępowanie (art. 177 § 1 pkt 3^1 KPC). Zawieszenie na tej podstawie możliwe jest jedynie wówczas, gdy sąd orzekający ma wątpliwości co do zgodności z Konstytucją normy prawnej stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia i sam wystąpił w tej sprawie do Trybunału Konstytucyjnego lub uczynił to inny sąd[103]. Zawieszenie postępowania na tej podstawie nie ma zastosowania w postępowaniu przed Sądem Najwyższym (art. 389^12 KPC), w postępowaniu upadłościowym (art. 229 PrUpad) i postępowaniu restrukturyzacyjnym (art. 209 PrRestr)[104]. Omawianego przepisu nie stosuje się również, jeśli postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym ma dopiero zostać wszczęte[105]. Ponadto orzeczenie Trybunału o niezgodności aktu normatywnego, na podstawie którego wydano w sprawie orzeczenie z Konstytucją RP, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą, może stanowić podstawę wniesienia skargi o wznowienie postępowania zakończonego orzeczeniem wydanym w oparciu o niekonstytucyjny przepis (art. 190 ust. 4 Konstytucji RP w zw. z art. 401^1 KPC) oraz środka, o którym mowa w art. 416^1 KPC.

13

Niezależnie od powyższego w ostatnim czasie przyjmuje się, że w sytuacjach nadzwyczajnych każdy sędzia w konkretnej sprawie zgodnie z zasadą niezawisłości sędziowskiej uprawniony jest do rozstrzygnięcia o niezgodności przepisu ustawy z Konstytucją RP, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą. Ma to miejsce zwłaszcza wtedy, gdy zwrócenie się do Trybunału Konstytucyjnego jest niemożliwe, znacznie utrudnione, nieskuteczne albo kiedy uzyskanie odpowiedzi przekroczy przewidywany rozsądny termin do załatwienia sprawy[106]. W takiej sytuacji stanowisko sądu wiąże tylko w tej sprawie, w której je zajął (nie ma skutku erga omnes)[107]. Może ono podlegać kontroli w drodze apelacji i skargi kasacyjnej, jeśli od danego orzeczenia środki te przysługują.

1 Do organów tych tradycyjnie zalicza się komorników, referendarzy sądowych i notariuszy. Zob. P. Cioch, [w:] J. Studzińska, P. Cioch, Postępowanie cywilne, Warszawa 2017, s. 1. Należy jednak pamiętać, że postępowanie cywilne obejmuje nie tylko postępowanie sądowe, ale także alternatywne metody rozwiązywania sporów. Tak również Ł. Błaszczak, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2013, s. 4; J. Mucha, Postępowanie cywilne. Diagramy, Warszawa 2016, s. 19–21.

2 E. Marszałkowska-Krześ, [w:] U. Kalina-Prasznic (red.), Encyklopedia prawa, Warszawa 2007, s. 585; Ł. Błaszczak, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, 2013, s. 5; W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1978, s. 18; S. Dalka, Sądowe postępowanie cywilne. Założenia ogólne i proces cywilny, Gdańsk 1984, s. 13; K. Knoppek, Postępowanie cywilne, Warszawa 2015, s. 28; H. Dolecki, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2015, s. 23; W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 25; por. M. Waligórski, Zarys polskiego procesu cywilnego, Kraków 1952, s. 13–14; M. Goettel, [w:] M. Goettel, A. Bieliński, J. Piszczek, Elementarny kurs postępowania cywilnego, Olsztyn 2007, s. 7–8.

3 Ten ostatni element definicji postępowania cywilnego podkreślają J. Jodłowski, J. Lapierre i K. Weitz, słusznie podając, że pozwala on na uwzględnienie dwóch głównych rodzajów postępowania cywilnego, jakimi są postępowanie rozpoznawcze i postępowanie egzekucyjne – J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2016, s. 26. Por. K. Czajkowska-Matosiuk, Postępowanie cywilne, Warszawa 2011, s. 1.

4 Obszernie tematykę tę prezentują: W. Berutowicz, Postępowanie cywilne, 1978, s. 62 i n.; J. Jagieła, Tymczasowa ochrona prawna w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2007, s. 197–209; R. Kulski, Cel i funkcje postępowania cywilnego, [w:] K. Markiewicz, A. Torbus (red.), Postępowanie rozpoznawcze w przyszłym Kodeksie postępowania cywilnego, Warszawa 2014, s. 443–481; tenże, Ochrona interesów zbiorowych w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2017, s. 77 i n.

5 Szerzej J. Jodłowski, J. Lapierre, K. Weitz, [w:] J. Jodłowski i in., Postępowanie cywilne, 2016, s. 25.

6 Obszernie na temat tego pojęcia T. Kiełkowski, Sprawa administracyjna, Kraków 2004, passim.

7 K. Knoppek, Postępowanie cywilne, s. 28; H. Dolecki, Postępowanie cywilne, s. 31; P. Cioch, [w:] J. Studzińska, P. Cioch, Postępowanie cywilne, 2017, s. 2.

8 Pojęcie to w literaturze przedmiotu utożsamia się z celem postępowania cywilnego (tak M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura procesu, Warszawa 1947, s. 32 i n.; tenże, Zarys polskiego procesu, s. 17 i n.; J. Jagieła, Tymczasowa ochrona, s. 205–208; H. Mądrzak, [w:] H. Mądrzak (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2003, s. 5–6) albo odróżnia się je od niego (tak W. Berutowicz, Funkcja postępowania cywilnego w Polsce Ludowej, [w:] J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego. Zbiór studiów, Ossolineum 1974, s. 8–12; P. Wieczorek, Funkcje postępowań egzekucyjnego i zabezpieczającego, PE 2000, Nr 7, s. 26 i n.; A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające w sprawach z zakresu własności intelektualnej, Kraków 2002, s. 165; K. Korzan, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2004, s. 13; S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008, s. 56–57). Por. M. Sawczuk, O celach i funkcjach postępowania cywilnego procesowego i nieprocesowego (niespornego), [w:] A. Marciniak (red.), Księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza, Łódź 1998, s. 313.

9 J. Jagieła, Tymczasowa ochrona, s. 207–208.

10 Więcej na temat funkcji poszczególnych postępowań cywilnych zob. P. Wieczorek, Funkcje postępowań, s. 26 i n.; M. Sawczuk, O celach i funkcjach, s. 313 i n.; M. Walasik, Analogia w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2013, s. 141; I. Gil, Cel i funkcja postępowania upadłościowego – doświadczenia i perspektywy, [w:] E. Marszałkowska-Krześ, I. Gil, Ł. Błaszczak (red.), Kodeks postępowania cywilnego z perspektywy pięćdziesięciolecia jego obowiązywania. Doświadczenia i perspektywy, Sopot 2016, s. 489 i n.

11 H. Mądrzak, [w:] H. Mądrzak (red.), Postępowanie cywilne, s. 5. Niektórzy autorzy wskazują ją jako jedyną funkcję postępowania cywilnego, uznając, że funkcja ta polega w szczególności na: 1) konkretyzowaniu i realizowaniu norm prawnych z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych; 2) wydawaniu zarządzeń, zwolnień i zezwoleń mających znaczenie prawne; 3) dokonywaniu czynności dokumentacyjno-rejestrowych; 4) dokonywaniu innych czynności przekazanych sądowi w drodze ustawy. Zob. J. Jodłowski, J. Lapierre, K. Weitz, [w:] J. Jodłowski i in., Postępowanie cywilne, 2016, s. 36–37; W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne, s. 32–37; P. Cioch, [w:] J. Studzińska, P. Cioch, Postępowanie cywilne, 2017, s. 2.

12 S. Włodyka, Pojęcie postępowania cywilnego i jego rodzaje, [w:] J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego. Zbiór studiów, Ossolineum 1974, s. 285.

13 S. Włodyka, Pojęcie postępowania cywilnego, s. 285; S. Dalka, Sądowe postępowanie, s. 25–26; A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające, 2002, s. 165; H. Dolecki, Postępowanie cywilne, s. 23–24; S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, s. 58–59. Cel ten realizują nie tylko organy sądowe, ale także podmioty pozasądowe. Zob. Ł. Błaszczak, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, 2013, s. 6; M. Walasik, Analogia w prawie procesowym, s. 133–141.

14 M. Walasik, Analogia w prawie procesowym, s. 134–135, 139–141.

15 S. Włodyka (Pojęcie postępowania cywilnego, s. 286–288), dokonując tego podziału, wskazuje jednocześnie, że z innego punktu widzenia funkcje postępowania cywilnego mogą być albo represyjne, albo prewencyjne; represyjne – gdy chodzi o stosowanie sankcji prawnej przewidzianej na wypadek naruszenia obowiązującego prawa, prewencyjne – gdy chodzi o zapobiegnięcie naruszeniu prawa. Podobnie jak w stosunku do funkcji ochrony interesów indywidualnych i interesu ogólnego, tu również funkcje te mogą występować łącznie – przy czym funkcją bezpośrednią jest wówczas funkcja represyjna, pośrednią zaś prewencyjna, bądź samodzielnie i niezależnie od siebie, w tej postaci funkcja prewencyjna występuje jako funkcja samodzielna i bezpośrednia.

16 Ochrona definitywna uznawana jest za funkcję postępowania cywilnego w ogólności, natomiast udzielenie ochrony tymczasowej następuje w ramach poszczególnych postępowań cywilnych albo mocą poszczególnych czynności procesowych. Tak J. Jagieła, Tymczasowa ochrona, s. 208–209.

17 H. Mądrzak, [w:] H. Mądrzak (red.), Postępowanie cywilne, s. 5–6.

18 W. Berutowicz, Funkcja postępowania cywilnego, s. 9, 37 i n.; S. Włodyka, Pojęcie postępowania cywilnego, s. 283; S. Dalka, Sądowe postępowanie, s. 27.

19 M. Walasik, Analogia w prawie procesowym, s. 141.

20 S. Włodyka, Pojęcie postępowania cywilnego, s. 283.

21 M. Walasik, Analogia w prawie procesowym, s. 130–133.

22 Tak K. Flaga-Gieruszyńska, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2017, s. 16; J. Mucha, Postępowanie cywilne, s. 29; M. Sorysz, [w:] M. Sorysz, M. Muliński, Postępowanie cywilne w diagramach, Bielsko-Biała 2016, s. 14; K. Gajda-Roszczynialska, [w:] A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, Komentarz. Art. 1–729, Warszawa 2016, s. 21. Niektórzy autorzy definiują drogę sądową jedynie jako kompetencję sądów powszechnych do rozpoznawania spraw cywilnych. Tak np. H. Mądrzak, [w:] H. Mądrzak (red.), Postępowanie cywilne, s. 17; Ł. Błaszczak, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, 2013, s. 31.

23 Szerzej J. Gudowski, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Postępowanie rozpoznawcze, Warszawa 2016, s. 73–74.

24 Szczegółowo przypadki dopuszczalności drogi sądowej omawiają: J. Gudowski, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 79–157; K. Gajda-Roszczynialska, [w:] A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 43 i n.; A. Marciniak, [w:] A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, Komentarz. Art. 1–366, Warszawa 2016, s. 30 i n.; K. Flaga-Gieruszyńska, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, 2017, s. 19–38.

25 Wyr. SN z 12.6.6.1968 r., III PRN 22/68, OSPiKA 1969 Nr 7, poz. 161.

26 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2099.

27 J. Gudowski, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 61; K. Gajda-Roszczynialska, [w:] A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 21; J. Bodio, [w:] A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, Komentarz do art. 1–729, Warszawa 2017, s. 39.

28 Tak H. Mądrzak, [w:] H. Mądrzak (red.), Postępowanie cywilne, s. 18–19; Ł. Błaszczak, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, 2013, s. 32; A. Marciniak, Postępowanie cywilne w zarysie, s. 41 i n.; K. Gajda-Roszczynialska, [w:] A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 36 i n.; A. Marciniak, [w:] A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 26–28.

29 Na podział ten wskazuje J. Gudowski, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 71–72.

30 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 900 ze zm.

31 Niektórzy autorzy wskazują, że względna niedopuszczalność drogi sądowej oznacza, że sprawa może być rozpoznawana według wyboru przez sąd powszechny lub inny organ. Tak M. Manowska, [w:] M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 1, Art. 1–505^38, Warszawa 2015, s. 40–41; P. Razowski, Niedopuszczalność drogi sądowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Warszawa 2015, s. 11 i n.; M. Sorysz, [w:] M. Sorysz, M. Muliński, Postępowanie cywilne, s. 16; J. Gudowski, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 67; K. Flaga-Gieruszyńska, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, 2017, s. 17; J. Bodio, [w:] A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2017, s. 40;

32 Art. 32 ustawy z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1285 ze zm.).

33 J. Gudowski wymienia nie tylko przypadki czasowej niedopuszczalności drogi sądowej, ale też wskazuje na niekonstytucyjność tych regulacji jako pozostających w sprzeczności z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP, które gwarantują bezwarunkowe prawo do sądu – tenże, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 68 i n.

34 Art. 75 ust. 1 ustawy z 15.11.1984 r. – Prawo przewozowe (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1983 ze. zm.), art. 107 PrTel i art. 94 PrPoczt.

35 Art. 476 § 2 KPC.

36 Art. 479^28 § 1, 479^46, 479^57, 479^68, 479^79 KPC.

37 Art. 97 § 2^1 KP, art. 151 ust. 1 PrGeol, art. 46 ustawy z 25.9.1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1543).

38 Szerzej T. Zembrzuski, Nieważność postępowania w procesie cywilnym, Warszawa 2017, s. 225.

39 W razie oddalenia tego zarzutu sąd zobowiązany jest do wydania oddzielnego postanowienia o odmowie odrzucenia pozwu i może wstrzymać dalsze rozpoznanie sprawy, aż do uprawomocnienia się tego postanowienia (art. 222 zd. 1 KPC). Na postanowienie takie przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 1 KPC). Zarówno postanowienie o odrzuceniu pozwu, jak i o umorzeniu postępowania jako kończące postępowanie w sprawie podlegają zaskarżeniu zażaleniem na podstawie art. 394 § 1 in principio KPC.

40 J. Bodio, [w:] A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2017, s. 39.

41 Odróżnić od tego trzeba sytuację, gdy z pisma, które zostało wniesione jako pozew, nie wynika żądanie rozstrzygnięcia sporu o charakterze sprawy cywilnej. W takiej sytuacji przewodniczący zwraca pismo wnoszącemu bez żadnych dalszych czynności, chyba że wyjątkowe okoliczności uzasadniają nadanie mu biegu (art. 186^1 KPC).

42 W takiej sytuacji sąd cywilny, zgodnie z post. SN z 21.5.2002 r., III CK 53/02, OSNC 2003, Nr 2, poz. 31, nie może poprzestać na stwierdzeniu, że sprawa przedstawiona do rozstrzygnięcia nie jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 KPC, lecz zobowiązany jest wskazać sąd, dla którego właściwości rozpoznanie tej sprawy zostało ustawowo zastrzeżone (art. 45 ust. 1 i art. 177 Konstytucji RP).

43 Odpowiednikiem tego uregulowania na gruncie postępowania administracyjnego jest przepis art. 66 § 4 KPA, w myśl którego organ nie może zwrócić podania z tej przyczyny, że właściwym w sprawie jest sąd powszechny, jeżeli w tej sprawie sąd uznał się już za niewłaściwy. Oba te przepisy pozwalają na rozwiązanie negatywnych konfliktów kompetencyjnych zarówno w jednym, jak i drugim postępowaniu.

44 Możliwa jest też sytuacja odwrotna, tj. że droga sądowa niedopuszczalna w chwili wszczęcia postępowania stanie się (np. na skutek zmiany prawodawstwa) dopuszczalna. W takim przypadku dojdzie do konwalidacji przesłanki procesowej tamującej rozpoznanie sprawy. Zob. post. SN z 21.5.1952 r., C 732/52, niepubl.; J. Gudowski, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 71.

45 Postępowanie karne służy rozpoznawaniu spraw karnych, których celem jest m.in. wykrycie i pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa oraz zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym (art. 2 KPK). Natomiast postępowanie cywilne służy rozstrzygnięciu spraw cywilnych (art. 2 § 1 KPC), a więc ochronie praw podmiotowych wynikających ze stosunków cywilnoprawnych. Niekiedy jednak w postępowaniu cywilnym sąd rozstrzyga sprawy karne, a w postępowaniu karnym sąd rozstrzyga sprawy cywilne. Zob. A. Marciniak, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 47–48.

46 Kryterium ich wyodrębnienia nie stanowi różnica w zadaniach realizowanych przez sądy cywilne i karne. Zarówno jedne, jak i drugie sądy wypełniają te same zadania, tj. zapewniają ochronę ustroju demokratycznego, praworządności, interesu publicznego, a także osobistych oraz majątkowych praw i interesów obywateli. Zob. J. Jodłowski i in., Postępowanie cywilne, 2016, s. 115–116.

47 Wybór jednej z tych dróg oznacza niemożliwość skorzystania z drugiej z nich ze względu na zawisłość sprawy albo powagę rzeczy osądzonej (J. Jagieła, [w:] A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, Komentarz. Art. 1–366, Warszawa 2016, s. 138).

48 Szerzej B. Sitkiewicz, Obowiązek naprawienia szkody i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę jako środki kompensacyjne orzekane w wyroku skazującym – zagadnienia wybrane, [w:] A. Lach (red.), Dochodzenie roszczeń cywilnych a proces karny, Warszawa 2018, s. 73 i n.; M. Rogalski, Wniosek o naprawienie szkody, [w:] A. Lach (red.), Dochodzenie roszczeń cywilnych, s. 163 i n.

49 Do dnia 30.6.2015 r. możliwość dochodzenia roszczeń cywilnoprawnych w postępowaniu karnym realizowana była przede wszystkim w drodze powództwa adhezyjnego, prowadzonego na podstawie art. 62–79 KPK (R. Kmiecik, O pokrzywdzonym i formach adhezji cywilnoprawnej w postępowaniu karnym, [w:] A. Lach (red.), Dochodzenie roszczeń cywilnych, s. 41 i n.). W przepisach KK i KPK istnieje ponadto szereg innych przepisów przewidujących naprawienie szkody (zob. T. Ereciński, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 221; K. Gajda-Roszczynialska, [w:] A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 127; J. Jagieła, [w:] A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 141 i n.).

50 Jak wskazuje W. Siedlecki, a contrario oznacza to, że roszczenia niemajątkowe wynikające z przestępstwa mogą być dochodzone wyłącznie w postępowaniu cywilnym – tenże, Stosunek postępowania karnego do postępowania cywilnego w świetle przepisów nowego kodeksu postępowania cywilnego, Pal. 1966, Nr 9, s. 21.

51 J. Rodziewicz, Prejudycjalność w postępowaniu cywilnym, Gdańsk 2000, s. 8; A. Zieliński, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, 2017, s. 51; por. S. Hanausek, „Związanie” sądu cywilnego decyzją administracyjną, SC 1974, t. XXIII, s. 23–24.

52 Zob. T. Ereciński, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 209; K. Piasecki, Wpływ postępowania i wyroku karnego na postępowanie i wyrok cywilny, Warszawa 1970, s. 17 i n.

53 Przepis ten nie dotyczy orzeczeń wydanych w postępowaniu przygotowawczym, dyscyplinarnym i karnoadministracyjnym, natomiast obejmuje również wyroki wydawane w postępowaniu skarbowym. Zob. K. Gajda-Roszczynialska, [w:] A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 116.

M. Manowska, [w:] M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2015, s. 125.

54 Moc wiążąca nie dotyczy wyroków skazujących za wykroczenie ani orzeczeń wydawanych w postępowaniu w sprawach nieletnich. Zob. K. Gajda-Roszczynialska, [w:] A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 117.

55 Szeroko na temat koncepcji charakteru prawnego art. 11 KPC zob. K. Piasecki, Wpływ postępowania, s. 59 i n.; M. Mazur-Bądel, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Meritum. Postępowanie cywilne, Warszawa 2017, s. 41–42.

56 Przepis ten stosuje się do osób, które na gruncie prawa cywilnego ponoszą odpowiedzialność na zasadzie ryzyka (art. 435, 436 KC) albo za cudze czyny (np. art. 429, 430 KC). Osoba taka nie może jednak obalać samego faktu popełnienia przestępstwa przez osobę skazaną prawomocnym wyrokiem sądu karnego. Zob. W. Siedlecki, Stosunek postępowania karnego, s. 26–27; T. Ereciński, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 218–219; J. Jodłowski i in., Postępowanie cywilne, 2016, s. 123; odmiennie SN w wyr. z 6.3.1967 r., II CR 410/66, OSNCP 1967, Nr 10, poz. 178, s. 36; A. Zieliński, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, 2017, s. 57; P. Rylski, Moc wiążąca wyroku karnego skazującego a sytuacja procesowa osoby trzeciej (art. 11 zd. drugie k.p.c.), PPC 2010, Nr 1, s. 99 i n. Przepisu tego nie stosuje się również do następców prawnych skazanego. Zob. orz. SN z 27.11.1961 r., II CT 1043/60, OSNC 1963, Nr 2, poz. 35, z aprobującą glosą K. Lipińskiego, OSPiKA 1963, Nr 2, poz. 35; W. Siedlecki, Stosunek postępowania karnego, s. 28; A. Zieliński, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, 2017, s. 56–57. Obszernie podmiotowy zakres związania ustaleniami wyroku skazującego omawia K. Piasecki, Wpływ postępowania, s. 149 i n., natomiast sytuację procesową osoby trzeciej w świetle omawianej regulacji – P. Rylski, Moc wiążąca wyroku karnego, s. 95 i n.

57 A. Zieliński, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, 2017, s. 51.

58 Wyr. SN z 18.7.1972 r., I PR 343/71, OSNCP 1973 Nr 4, poz. 65.

59 M. Manowska, [w:] M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2015, s. 53.

60 Tak M. Mazur-Bądel, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Meritum. Postępowanie cywilne, s. 53.

61 M. Manowska, [w:] M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2015, s. 53.

62 Stanowi to odstępstwo od zasady swobodnej oceny dowodów oraz zasady bezpośredniości. Zob. J. Rodziewicz, Prejudycjalność, s. 19; T. Ereciński, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 209; J. Jodłowski i in., Postępowanie cywilne, 2016, s. 122; A. Zieliński, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, 2017, s. 51; M. Mazur-Bądel, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Meritum. Postępowanie cywilne, s. 42; J. Jagieła, [w:] A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 123.

63 K. Piasecki, Wpływ postępowania, s. 112 i n.; M. Mazur-Bądel, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Meritum. Postępowanie cywilne, s. 53; J. Jagieła, [w:] A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 129–130.

64 Wyr. SN z 6.3.1974 r., II CR 46/74, PiP 1976, z. 5, s. 120; W. Siedlecki, Stosunek postępowania karnego, s. 25.

65 Zob. uchw. SN(7) z 28.4.1983 r., III CZP 14/83, OSNCP 1983 Nr 11, poz. 168; uchw. SN (ICiA) z 20.1.1984 r., III CZP 71/83, OSNCP 1984, Nr 8, poz. 133.

66 Wyr. SN z 3.2.1973 r., II CR 424/72, Legalis; odmiennie M. Manowska, [w:] M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2015, s. 53–54.

67 Wyr. SN z 16.6.1967 r., I PR 184/67, Legalis.

68 Zob. uchw. SN (IPiUS) z 25.7.1973 r., III PZP 12/73, OSNCP 1974, Nr 3, poz. 44.

69 Np. wyr. SN z 7.3.1967 r., I CR 464/66, Legalis.

70 T. Ereciński, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 217.

71 Uchylenie skutków karnoprawnych prawomocnego wyroku karnego skazującego w wyniku później ogłoszonej amnestii nie znosi skutków cywilnoprawnych (orz. SN z 13.1.1958 r., 3 CR 511/57, OSPiKA 1958, Nr 10, poz. 265).

72 Darowanie kary (ułaskawienie skazanego) nie ma wpływu na moc wiążącą wyroku karnego w postępowaniu cywilnym (A. Zieliński, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, 2017, s. 52).

73 W postępowaniu cywilnym sąd samodzielnie może ocenić, czy sprawca popełnił czyn, który skutkuje jego odpowiedzialnością cywilnoprawną. Por. J. Jodłowski, K. Weitz, [w:] J. Jodłowski i in., Postępowanie cywilne, 2016, s. 121.

74 K. Piasecki, Wpływ postępowania, s. 101.

75 Zob. wyr. SN z 15.10.1997 r., III CKN 238/97, niepubl.; wyr. SA w Poznaniu z 1.9.2010 r., I ACa 609/10, Legalis.

76 M. Mazur-Bądel, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Meritum. Postępowanie cywilne, s. 42; A. Marciniak, [w:] A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 122.

77 A. Marciniak, [w:] A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 122.

78 Zawieszenie postępowania zależy od decyzji sądu, który oceni konieczność wstrzymania biegu sprawy cywilnej do czasu zakończenia sprawy karnej. Zob. post. SN z 5.4.1965 r., II PZ 20/65, Legalis; wyr. SN z 24.2.2006 r., II CSK 141/05, Legalis; wyr. SN z 8.3.1974 r., II CZ 25/74, Legalis; J. Jodłowski, K. Weitz, [w:] J. Jodłowski i in., Postępowanie cywilne, 2016, s. 125; P. Grzegorczyk, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 966, 984–986. Ten ostatni wskazuje również, że nie chodzi tu tylko o sytuację, w której moc wiążąca skazującego wyroku karnego (art. 11) będzie determinować sposób rozstrzygnięcia żądania w sprawie cywilnej, lecz także o inne przypadki, w których ustalenia dokonane na drodze karnej mogą rzutować na wynik sprawy. Por. K. Piasecki, Wpływ postępowania, s. 184 i n.

79 P. Grzegorczyk, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 983.

80 Np. jeśli postępowanie karne zostało zawieszone i jest prawdopodobne, że stan ten będzie trwał dłuższy okres.

81 Szerzej K. Weitz, [w:] J. Gudowski (red.), System Prawa Procesowego Cywilnego, t. 3, cz. 2, Środki zaskarżenia, Warszawa 2013, s. 1371 i n.

82 J. Rodziewicz, Prejudycjalność, s. 153 i n.

83 Droga postępowania cywilnego dla rozstrzygnięcia spraw cywilnych a droga postępowania administracyjnego dla rozstrzygnięcia spraw administracyjnych.

84 Zagadnienie to ujmuje w kategorii związków istniejących między postępowaniem cywilnym a postępowaniem administracyjnym S. Hanausek, „Związanie” sądu cywilnego, s. 7 i n.

85 Szerzej K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2016, s. 107–108; Ł. Błaszczak, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, 2013, s. 17.

86 Szerzej K. Piasecki, Z zagadnień stosunku postępowania cywilnego do postępowania administracyjnego, [w:] Proces i prawo. Księga pamiątkowa ku czci profesora Jerzego Jodłowskiego, Ossolineum 1989, s. 439 i n.

87 Oznacza to, że postępowanie cywilne w pewnych wypadkach może toczyć się dalej, jednakże ocena sądu co do celowości zawieszenia postępowania w takiej sytuacji nie może być dowolna (K. Weitz, Postępowanie cywilne, s. 110–111). Jeśli decyzja administracyjna dotycząca tej kwestii będzie miała konstytutywny charakter i tym samym stanowić będzie konieczny element formalnego lub merytorycznego rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym, prejudycjalnie je poprzedzając, to zawieszenie postępowania sądowego jest obligatoryjne (wyr. SN z 30.9.2010 r., I CSK 680/09, Legalis).

88 „Zawieszenie postępowania ze względu na prejudycjalne znaczenie decyzji administracyjnej następuje wtedy, gdy sąd – z uwagi na niedopuszczalność drogi sądowej – nie może w sposób wiążący rozstrzygnąć kwestii należących do drogi administracyjnej, a brak jest prejudycjalnej decyzji organu administracji publicznej. Innymi słowy, treść decyzji administracyjnej stanowi konieczny element podstawy rozstrzygnięcia sprawy cywilnej” (wyr. SA w Łodzi z 25.10.2013 r., I ACa 564/13, Legalis).

89 „Jeżeli postępowanie administracyjne, którego wynik stanowi przedsąd dla sprawy cywilnej, nie zostało wszczęte, sąd może oddalić powództwo, jako przedwczesne jedynie w razie, gdy w świetle treści zebranego w sprawie materiału i okoliczności niespornych zawieszenie postępowania cywilnego, przewidziane w art. 177 § 1 pkt 3 KPC, okaże się niecelowe” (wyr. SN z 24.7.1986 r., I CR 179/86, Legalis).

90 Za ostateczne uważa się jedynie te decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy (art. 16 § 1 zd. 1 KPA). Zob. J. Bodio, [w:] A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2017, s. 320; wyr. SA w Warszawie z 22.1.2002 r., I ACa 1944/01, OSA 2003, Nr 2, poz. 3.

91 Zob. uchw. SN z 18.5.1994 r., III CZP 69/94, OSNCP 1994, Nr 12, poz. 233; K. Piasecki, Z zagadnień stosunku postępowania cywilnego, s. 446 i n. J. Rodziewicz (Prejudycjalność, s. 117 i n.) stwierdza nawet, że w takim wypadku należy mówić o niedopuszczalności drogi sądowej co do fragmentu sprawy cywilnej. Koncepcja ta nie znalazła jednak szerszego uznania w doktrynie.

92 Zob. wyr. WSA w Warszawie z 19.6.2006 r., IV SA/Wa 67/06, Legalis; S. Hanausek, „Związanie” sądu cywilnego, s. 20; J. Gudowski, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 75–76; P. Grzegorczyk, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 975–977; K. Piasecki, Z zagadnień stosunku postępowania cywilnego, s. 450; J. Rodziewicz, Prejudycjalność, s. 122–123.

93 Tak ze wskazaniem, że wynika to z braku analogicznej do art. 11 KPC normy prawnej regulującej to zagadnienie w stosunku do decyzji administracyjnej, np. H. Mądrzak, [w:] H. Mądrzak (red.), Postępowanie cywilne, s. 11; Ł. Błaszczak, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, 2013, s. 19–20; K. Weitz, Postępowanie cywilne, s. 111.

94 W takim przypadku sąd pomija tę decyzję przy wydawaniu rozstrzygnięcia w sprawie cywilnej, a jeśli od decyzji administracyjnej zależy rozstrzygnięcie sprawy cywilnej, powinien zawiesić postępowanie stosownie do art. 177 § 1 pkt 3 KPC. Zob. S. Hanausek, „Związanie” sądu cywilnego, s. 10 i n.

95 Szerzej M. Kamiński, M. Romańska, Moc wiążąca decyzji administracyjnej w postępowaniu cywilnym a koncepcje jej nieważności, PS 2008, Nr 4, s. 5 i n.; J. Rodziewicz, Prejudycjalność, s. 68 i n.; T. Wiśniewski, O aktualności koncepcji bezwzględnej nieważności niektórych decyzji administracyjnych, PS 2002, Nr 6, s. 14 i n.

96 Zob. post. SN z 19.10.2000 r., II CKN 451/00, Legalis; H. Mądrzak, [w:] H. Mądrzak (red.), Postępowanie cywilne, s. 11; S. Hanausek, „Związanie” sądu cywilnego, s. 18.

97 M. Kamiński, M. Romańska, Moc wiążąca decyzji administracyjnej, s. 12.

98 Zob. uchw. SN (ICiA) z 10.10.1983 r., III CZP 31/83, OSNCP 1984, Nr 5, poz. 67; K. Piasecki, Z zagadnień stosunku postępowania cywilnego, s. 452; K. Weitz, [w:] J. Gudowski (red.), System Prawa Procesowego Cywilnego, t. 3, cz. 2, s. 1366–1368; P. Grzegorczyk, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 980.

99 Dlatego w razie wniesienia do sądu sprawy, która należy do postępowania administracyjnego, sąd zobowiązany jest odrzucić pozew na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 KPC, chyba że zachodzi przypadek, o którym mowa w art. 199^1 KPC. Z kolei sąd administracyjny odrzuca skargę, jeżeli sprawa nie należy do jego właściwości na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 PrPostSAdm, chyba że w tej sprawie sąd powszechny uznał się za niewłaściwy (art. 58 § 4 PrPostSAdm).

100 Zgodnie z art. 1 PrPostSAdm przez sprawy sądowoadministracyjne należy rozumieć sprawy z zakresu kontroli działalności administracji publicznej oraz inne sprawy, do których przepisy PrPostSAdm stosuje się z mocy ustaw szczególnych.

101 K. Weitz, Postępowanie cywilne, s. 114; Ł. Błaszczak, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, 2013, s. 21; M. Walasik, Analogia w prawie procesowym, s. 289; P. Grzegorczyk, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 966.

102 W myśl tego przepisu orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.

103 Post. SA w Katowicach z 20.2.2017 r., III AUz 74/17, OSAKat 2017, Nr 3, poz. 1.

104 P. Grzegorczyk, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 982; A. Zieliński, [w:] A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, 2017, s. 357.

105 P. Grzegorczyk, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 981.

106 Tak obecnie np. J. Gudowski, [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 65. W podobnym duchu wypowiada się również L. Garlicki, który wskazuje następujące warunki przeprowadzenia kontroli konstytucyjności przez sąd rozpoznający indywidualną sprawę: 1) przepisu ustawy, który miałby stanowić podstawę lub przesłankę rozstrzygnięcia, nie da się pogodzić (w drodze zastosowania pozakonstytucyjnej wykładni) z określoną normą lub zasadą konstytucyjną; 2) w sprawie nie wypowiadał się TK; 3) nie istnieją warunki pozwalające na uzyskanie rozstrzygnięcia TK, Sądy a Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, PS 2016, Nr 7–8, s. 21. Odmiennie K. Gajda-Roszczynialska, [w:] A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego, t. 1, 2016, s. 34–35, która przyjmuje generalną niedopuszczalność odmówienia przez sąd zastosowania przepisu ustawy z powodu jej niezgodności z Konstytucją RP, ale dopuszcza samodzielną ocenę przez sądy zgodności przepisów rozporządzenia z ustawą lub Konstytucją RP.

107 L. Garlicki, Sądy a Konstytucja, s. 21.