Tadeusz Dołęga-Mostowicz

Ostatnia Brygada

Saga

Ostatnia Brygada
Zdjęcie na okładce: Shutterstock
Copyright © 1932, 2019 Tadeusz Dołęga-Mostowicz i SAGA Egmont
Wszystkie prawa zastrzeżone
ISBN: 9788726235340

1. Wydanie w formie e-booka, 2019

Format: EPUB 2.0

Ta książka jest chroniona prawem autorskim. Kopiowanie do celów innych niż do użytku własnego jest dozwolone wyłącznie za zgodą SAGA Egmont oraz autora.

SAGA Egmont, spółka wydawnictwa Egmont

OSTATNIA BRYGADA

Wstęp

Zarówno Ostatnia brygada jak i Czeki bez pokrycia nie były po wojnie wznawiane. Ostatnia brygada, drukowana w katowickiej „Polonii” w roku 1930, wydana została w roku 1932. Czeki bez pokrycia ukazały się w wydaniu książkowym rok później.

Obydwie powieści stanowią wraz z Karierą Nikodema Dyzmy (wyd. książkowe 1932) i Kiwonami (druk w „ABC” — 1932 r., pierwsze wydanie książkowe 1987) swoistą całość. Wszystkie one bowiem, aczkolwiek w różnym stopniu, podejmują problemy społeczno-obyczajowo-polityczne lat dwudziestych. Składają się więc na pewien obraz rzeczywistości polskiej, widzianej oczami satyryka-ironisty.

W przypadku Ostatniej brygady owa nuta ironii pobrzmiewa już w tytule. Mostowicz nawiązał w nim do powszechnie wówczas (przełom lat dwudziestych i trzydziestych) używanych pojęć. Na łamach czasopism i książek pełno było wspomnień uczestników bojów legionowych. Jak wiadomo, istniały trzy brygady legionowe, z których największą sławę zdobyła Pierwsza. Jej pełen goryczy „hymn” do dziś tkwi w świadomości kolejnych polskich pokoleń. Po przewrocie majowym (1926) byli żołnierze legionów zajęli szereg ważnych stanowisk państwowych i rządowych. Wokół nowych dostojników gromadziły się, jak zwykle w takich przypadkach, tłumy karierowiczów, usiłujących piec własną pieczeń przy nowym ogniu. Tych „sympatyków”, podszywających się w różny sposób pod tradycję legionową, nazywano „krążownikami”, jako że krążyli po orbicie wpływów władzy. Generał M. Romeyko pisze w swoich wspomnieniach: „Trzy historyczne brygady legionowe nie były już w stanie wchłonąć masy «sympatyków», powstawały więc «nowe brygady», jak mówiono IV, V itd., i zapisy wciąż trwały, przynależność bowiem opłacała się sowicie” 1 .

O tym zjawisku karierowiczostwa pisał Dołęga-Mostowicz jako felietonista dziennika „Rzeczpospolita” w roku 1928, w felietonie Inflacja brygad: „Nadszedł wreszcie czas, kiedyśmy powinni wreszcie zdać sobie sprawę, ile też do jasnego pioruna mamy w Polsce tych «brygad»! Do niedawna jeszcze wiedzieliśmy, że były trzy brygady legionowe, brygady lotne urzędu śledczego, jego brygada fałszerska i jakieś brygady konduktorskie. Teraz brygad przybywa bez miary (...) Do bardziej godnych uwagi należy bez wątpienia Czwarta Brygada. Składa się ona z różnych odpadków wszelkich stronnictw, z obrzynków (...) zjednoczonych, skonsolidowanych, zlepionych wspólną wielką ideą zarobienia czegoś...” 2

Do tego więc zjawiska „inflacji” brygad nawiązuje w tytule swej pierwszej (prawdopodobnie) powieści Mostowicz. Sens zaś tytułu wyjaśniają końcowe sceny powieści. Zanim jednak przejdziemy do omówienia tekstu, zobaczmy, jak zareklamowało książkę wydawnictwo „Rój”. Oto co pisano w „zwiastunie” Ostatniej brygady:

„Autor, znakomity publicysta i świetny satyryk, daje w niej na tle frapującej, mocnej fabuły śmiały przekrój dzisiejszej psychiki i obyczajowości polskiej. Z całą bezkompromisowością swego tęgiego talentu odsłania i demaskuje istotne walory naszego życia publicznego i prywatnego. Powieść T. Dołęgi-Mostowicza czyta się jednym tchem, tak ze względu na «sensacyjną» treść, jak i na pogodną lekkość narracji, pełną rasowego humoru”.

Myślę, że dzisiejszy Czytelnik zgodzi się po lekturze książki z tą opinią sprzed blisko 60 lat.

Warto tu jednak zwrócić uwagę na pewien znamienny szczegół: oto przymiotnik „sensacyjna” został ujęty w cudzysłów, natomiast określenie: rasowy humor pozostawiono bez cudzysłowu. Powrócimy jeszcze do tej sprawy.

Ostatnia brygada jest w zamierzeniu autorskim oskarżeniem całego pokolenia wychowywanego podczas zaborów, pokolenia pierwszej wojny światowej, o prywatę i nadużycia wobec wolnej już Ojczyzny. Stąd tak ostre, złośliwe, a niekiedy nawet karykaturalne sytuacje i sceny powieści. Optymizm zaś pisarza wiąże się z nowym, dopiero wstępującym w życie młodym pokoleniem.

W roku 1928 pisał w jednym z felietonów, być może układając już plan powieści: „Tym, którzy z pesymizmem patrzą w przyszłość państwa i narodu, odpowiemy: — Nie macie racji. Po trzykroć nie macie racji. Cóż z tego, że przytoczycie nam tysiące przykładów rosnącej demoralizacji (...) dowody przekupstwa, cynizmu, obłudy i karierowiczostwa? Cóż z tego wynika? Wszak tylko to, że część naszego społeczeństwa cierpi na chorobę nabytą w niewoli, że zarówno oportunizm wobec zaborców, jak i konspiracja pozostawiły fatalne następstwa. Ale nil desperandum. Oto narasta nowe pokolenie. Nowe bujne pokolenie zrodzone w hasłach bliskiej wolności, pieczętujące się niepodległością. Młodzież” 3 .

Uważna lektura tego cytatu ujawnia nam w zasadzie całą zawartość ideową, a także pewne składniki fabularne powieści. Znajdziemy w niej bowiem „rosnącą demoralizację, wypadki korupcji, cynizmu i obłudy”. A także wiarę w młode pokolenie. Wiara ta, jak z perspektywy doświadczeń ostatniej wojny możemy stwierdzić, była w pełni uzasadniona. To przecież pokolenie Kolumbów, ZWM-owców, BCh-owców itd. właśnie stawiało swe pierwsze kroki wraz z wyzwoloną Ojczyzną.

Problemy młodego pokolenia podejmowała już literatura nieco wcześniej w dziełach tak wybitnych, jak Romans Teresy Hennert (1923) Z. Nałkowskiej, Przedwiośnie (1925) S. Żeromskiego, Pokolenie Marka Świdy (1925) A. Struga. Właśnie: wybitnych. Wymienione teksty to powieści obiegu „wysokiego”, w którym ceni się szczególnie nowatorstwo intelektualne i warsztatowe, w którym liczy się przede wszystkim głębia myśli. Powieści zaś Mostowicza to obieg „popularny”, rozrywkowy, to sprawne powielanie pewnych schematów, matryc fabularnych. I nie ma rady.

Musimy teraz nieco „poteoretyzować”. Rzecz bowiem w tym, jak, za pomocą jakich „chwytów” literackich i sposobów „technicznych”, pozwalających na nawiązanie porozumienia z czytelnikiem, realizuje Dołęga swe zamiary. Będziemy więc musieli zająć się nie tylko omówieniem wybranych wątków powieściowych, ale także ich układem, przemiennością, systemem opóźnień i przyspieszeń akcji, odwoływaniem się do wiedzy czytelnika.

Odbiór fabuły, czyli lektura powieści nie jest po prostu czynnością odczytywania tekstu. W grę wchodzą tu pewne nawyki, przyzwyczajenia i oczekiwania, z którymi liczy się oczywiście nadawca (autor), odpowiednio je stopniuje, układa itd. Ten proces komunikacji między nadawcą i odbiorcą — między autorem a czytelnikiem, niektórzy badacze nazywają „grą”. Nadawca nie tylko przekazuje komunikat literacki (określoną fabułę), lecz dąży do wywołania przewidywanych reakcji czytelnika, takich jak: zaskoczenie, dezorientacja, dostarczenie satysfakcji emocjonalnej itp. Takie „sterowanie” procesem odbioru jest możliwe, ponieważ obydwie strony „grają” w ramach wspólnej tradycji, kultury literackiej, a nawet swoistych matryc fabularnych, podlegających pewnym regułom.

Punktem wyjścia owej gry są sygnały zawarte w określeniu gatunkowym fabuły. Podtytuł: powieść kryminalna, powieść historyczna, obyczajowa, psychologiczna itd. uruchamia w świadomości odbiorcy sygnały, wskazuje, czego ma oczekiwać od tekstu. Sama więc przynależność gatunkowa fabuły „projektuje” odbiorcę, wyznacza mu określoną funkcję. Powieść kryminalna wyznacza nam rolę detektywa, historyczna — obserwatora faktów historycznych itd. Czytelnik zasiada więc do lektury „nastawiając się” na określony typ wrażeń, wychodzi naprzeciw sygnałom nadawcy. Odbiorca wie dobrze, iż np. w powieści kryminalnej będzie miał do czynienia z przestępstwem, będzie śledził albo wysiłki aparatu sprawiedliwości dla ujęcia nieznanego zbrodniarza, albo też wysiłki znanego czytelnikowi zbrodniarza, mające uchronić go przed zasłużoną karą. Wszystko to odbywa się przy użyciu pewnych schematów fabularnych: tajemniczości, ukrywania motywów postępowania, sensacji, zawieszania akcji, fałszywych tropów itd. Nadawca musi pamiętać o tym wciąganiu czytelnika w „grę”. Musi także szukać różnych sposobów uatrakcyjnienia owych schematów fabularnych. Mówiąc inaczej: jego nowa powieść kryminalna musi różnić się od poprzednich oraz od wszystkich innych powieści kryminalnych.

Postawmy jednak pytanie: a co dzieje się, gdy autor (nadawca) świadomie miesza cechy poszczególnych podgatunków powieściowych, tworząc swoisty amalgamat, mieszaninę międzygatunkową? Musi tedy autor liczyć się z naruszeniem owych przyzwyczajeń odbiorcy, jego nastawienia wyprzedzającego sam proces lektury. Nie może jednak dokonywać tego zbyt gwałtownie, aby nie zerwać możliwości niezbędnego kontaktu z odbiorcą. Musi więc, rozbijając pewne schematy, wprowadzać na ich miejsce inne, dbając jednocześnie o rzecz najważniejszą: o moralną zgodę odbiorcy na proponowane przez autora rozwiązanie fabuły. Bowiem owe rozwiązania, czyli uogólnienia, podlegają modyfikacji najtrudniej i stanowią najbardziej trwały element w owej „grze” między nadawcą i odbiorcą.

Tych kilka uwag niezbędnych jest dla omówienia Ostatniej brygady, dla pokazania nowatorstwa i sprawności literackiej jej autora. Mostowicz, jak rzadko który pisarz — twórca powieści popularnych, rozrywkowych — dbał o kontakt z czytelnikiem i jednocześnie modyfikował panujące w literaturze popularnej schematy fabularne i gatunkowe. Pod tym więc kątem spójrzmy na Ostatnią brygadę.

Zacznijmy od planu powieści, od jej konstrukcji. Całość, licząca w wydaniu przedwojennym 320 stron, została podzielona na cztery części. W każdej z nich wysuwają się na plan pierwszy inne wydarzenia i inne wątki fabularne. Jest to swoisty „układ rozkwitający”: wydarzenia i wątki, które w jednej części są tylko sygnalizowane, w innej stają się pierwszoplanowe. Część pierwsza podzielona jest na 10 rozdziałów, część druga na 8, trzecia na 6 i czwarta na 8. Przeciętnie każdy rozdział liczy około 10 stron.

Taki podział tekstu na drobne odcinki, stanowiące zwarte całostki treściowe, wynikał z dwu przyczyn: po pierwsze — był próbą podporządkowania kompozycji powieści wymaganiom druku w odcinku gazetowym. Po drugie zaś, co ważniejsze, dawał szansę ukazywania scen i sytuacji zmieniających się jak w kalejdoskopie, pozwalał na przenoszenie się ze środowiska do środowiska. Narrator w powieści jest wszechwiedzący. Rzadko jednak korzysta ze swych uprawnień. Przedstawia nam sytuacje, zdarzenia i ich oceny, widziane oczami bohaterów.

I tu dotykamy jednej z najważniejszych dla twórczości Mostowicza sprawy: Oto wszystkie w zasadzie jego powieści cechuje swoiste porozumienie narratora z czytelnikiem niejako ponad głowami bohaterów (czy też bohatera głównego). Akcja, sytuacja, wydarzenia są tak skomponowane, że czytelnik jest zawsze (lub prawie zawsze) o krok dalej w swej wiedzy o tym, co się dzieje (lub co się ukrywa za wydarzeniami) niż bohater powieści.

Jeżeli zważymy, że większość tekstów Dołęgi obfituje, jak i Ostatnia brygada, w wątki sensacyjne, których istotną cechą jest tajemnica, to zrozumiemy, jak trudne zadanie postawił sobie pisarz. Musiał bowiem zachować maksymalnie długo atmosferę tajemniczości i samą tajemnicę, a jednocześnie pozwolić, by czytelnik współdziałał w jej rozwiązaniu i domyślał się tego rozwiązania wcześniej niż bohater powieści. Temu pozornie sprzecznemu zadaniu służyło między innymi wprowadzenie „tropów mylących”, kierujących domysły czytelnika w niewłaściwą stronę. Jest także charakterystyczne, że pisarz wcale nie eksponuje jakiegoś określonego wątku od chwili rozpoczęcia akcji. Przeciwnie. Pozornie błaha wzmianka, w kontekście innych wydarzeń, może nawet nie zwrócić uwagi czytelnika. Dopiero w miarę lektury ujawnia się znaczenie tej wzmianki.

Pisarz, który nawiasem mówiąc miał u krytyków opinię niedbałego, dba — jak się okazuje — o czytelnika, dokładnie buduje plan i konstrukcję książki. Owe niedbałości, dodajmy, odnosić się mogą niekiedy do pewnej niefrasobliwości stylistycznej. Sporo znajdziemy w tekstach Dołęgi zdań „puszczonych”, nie dopracowanych stylistycznie. Należy jednak powieść czytać uważnie, śledząc owe „chwyty” pisarza, ułatwiające mu porozumienie z czytelnikiem, a jednocześnie modyfikujące powieść popularną. Sądzę, że poczytność Mostowicza aż do naszych dni (czego dowodem jest niniejsza książka) wynika w znacznym stopniu z owej dbałości o współpracę odbiorcy w procesie lektury.

W Ostatniej brygadzie, podobnie zresztą jak i w późniejszych powieściach Dołęgi, spotkamy jeszcze jeden typ porozumienia z czytelnikiem. Przeczytajmy najpierw fragment: „Ogarnęło ich jakieś lenistwo duchowe, jakie rodzi się tylko w kraju, gdzie powstać mogło jedyne w swoim rodzaju określenie: dolce far niente”. Ten włoski termin nie jest ujęty w cudzysłów, nie wydrukowany kursywą, nie ma także odsyłacza wyjaśniającego jego znaczenie. Autor zakłada, że czytelnik powinien to pojęcie znać. Odwołuje się do jego wiedzy. I czytelnik rozumie. Stykał się z tym powiedzeniem, jeśli nie w szkole, to w tekstach wcześniejszych powieści, w rozmowach itd. Autor pobudza tu więc swoistą próżność czytelnika, daje mu do zrozumienia, że liczy na jego inteligencję i wiedzę, że między nim, autorem, a czytelnikiem istnieje więź kulturalna, że czytelnik jest „na poziomie”. Ten sam typ porozumienia z odbiorcą realizują gęsto rozsiane w tekście cytaty z ogólnie znanych myślicieli, rzucanie nazwisk wybitnych twórców z przeszłości, używanie słów obcych itd.

A teraz, Szanowny Czytelniku, muszę przyznać, iż jako autor wstępu staję przed wyjątkowo trudnym zadaniem: chcę oto pokazać nowatorskie sposoby współpracy Mostowicza z odbiorcą. Muszę w tym celu odwołać się do fabuły powieści. Rzecz jednak w tym, że powieść zawiera także elementy sensacji: wątek szpiegowski, a nie mogę zdradzić rozwiązań poszczególnych wątków, aby nie psuć Czytelnikowi zabawy. Dlatego też dokonam jedynie niezbędnego streszczenia tych partii książki, których ujawnienie nie grozi odkryciem pewnych tajemnic...

Bohaterem głównym powieści jest Andrzej Dowmunt, który po latach nieobecności powraca do kraju z Afryki, gdzie dorobił się olbrzymiego majątku. W pociągu poznaje panią Lenę Kulczową, żonę prezesa Banku Głównego, jedną z najpiękniejszych i najbogatszych kobiet w Polsce.

Pierwsza część powieści poświęcona jest przeżyciom Andrzeja w Warszawie. Wraz z bohaterem (i jego oczami) poznajemy nowe zupełnie społeczeństwo wolnej już Ojczyzny. Widzimy jego nicość moralną, zepsucie obyczajów. Wraz z bohaterem odwiedzamy salony wielkiej finansjery, poznajemy środowisko zdeprawowanych dziennikarzy, młode dziewczyny z tzw. dobrych domów, uprawiające bez żenady „miłość” z przygodnymi partnerami itd. Poznajemy także biegunowo odmienny, niezwykle przyzwoity dom hrabiostwa Rzeckich, którego jedyną zakałą jest starszy syn Stanisław, „poeta proletariacki”.

W tej części powieści zawiązane zostają nici wszystkich perypetii i skomplikowanych sytuacji, w jakich znajdzie się Andrzej, bohater niewątpliwie pozytywny. (To bardzo ważne stwierdzenie, albowiem w innych powieściach, w których podejmuje Mostowicz problem współczesnej mu rzeczywistości — Kiwony, Czeki bez pokrycia, Kariera Nikodema Dyzmy — bohater pozytywny już nie występuje. Cała rzeczywistość i wszyscy bohaterowie są bezlitośnie wykpieni i wyśmiani).

Perypetie i przeżycia Andrzeja Dowmunta różnorodnej są natury: będą to sprawy sercowe, aktualne i dawne, sprawy kryminalne (bez woli bohatera), szpiegowskie (także bez jego woli i przyzwolenia), erotyczno-alkowiane, gospodarcze, związane z prowadzeniem wielkiego domu handlowego, i polityczne wreszcie — opis posiedzeń sejmowych, burzliwe dyskusje z przyjacielem z lat młodości, problem zdrady własnej partii, karierowiczostwa itd.

Jak widać już z tego pobieżnego przeglądu, w powieści dzieje się bardzo wiele (sygnalizowałem już rolę podziału tekstu na części i małe rozdziały). I nie chodzi tu, rzecz prosta, o zwykłe wyliczanie wątków. Nie miałoby to żadnego sensu. Rzecz jednak w tym, że Mostowicz świadomie modyfikuje każdy z tych wątków, w każdym niemal narusza tradycyjne przyzwyczajenia czytelnika, jego oczekiwania i nadzieje. W dodatku autor w szczególny sposób dokonuje przemieszania owych wątków. Przenikają się one wzajemnie, tworzą układ przyczynowo-skutkowy, łączą się poprzez postać głównego bohatera, na którego losy i życie wpływają. Takie zmieszanie wątków, wraz z ich modyfikacjami wobec tradycyjnych ujęć treściowych, stanowi niewątpliwie novum na terenie polskiej powieści obiegu popularnego.

Widać to nader wyraźnie na przykładzie wątku szpiegowskiego. Ten wątek, jako swoista odmiana powieści sensacyjnej czy kryminalnej, cieszył się wyjątkowym zainteresowaniem ze strony czytelnika. I nic w tym dziwnego. Czytelnicy zawsze lubili i lubią zagadki, tajemniczość, sensację i walkę Dobra ze Złem, z obowiązkowym zwycięstwem Dobra.

Po pierwszej wojnie światowej to zainteresowanie szpiegowską odmianą powieści detektywistyczno-kryminalnej znacznie wzrosło. Przyczyniło się do tego ujawnienie autentycznych spraw związanych z walką wywiadów. Głośna sprawa Maty Hari, do dziś jeszcze bulwersująca czytelników i widzów filmowych, jest przykładem najlepszym.

Mostowicz był pisarzem wyczulonym na potrzeby czytelnika. Był także człowiekiem swojego czasu. Rozumiał i wiedział, co w trawie piszczy. Dlatego bardzo często wprowadzał do swych powieści wątki szpiegowskie (Kariera Nikodema Dyzmy, Czeki bez pokrycia, Doktor Murek zredukowany, Drugie życie dra Murka, Pamiętnik pani Hanki). A zaczęło się to właśnie od Ostatniej brygady. Rzecz jednak w tym, że ów wątek szpiegowski w tej powieści właściwie wcale szpiegowskim nie jest. Ta sprawa wymaga pewnych wyjaśnień, wnioski bowiem z tego płynące wybiegają daleko poza rozważania teoretycznoliterackie.

Jak twierdzą teoretycy tego gatunku literackiego, w powieści szpiegowskiej zmienia się pojęcie Dobra i Zła, jakie znamy z powieści kryminalnych. Szpieg nie jest, nie musi być ucieleśnieniem Zła, a walka z nim domeną Dobra. Dobrem bowiem jest interes państwa. Złem jego zagrożenie. Takie ujęcie sprawy wymaga od „pozytywnego” szpiega odrzucenia tradycyjnych pojęć moralności, wymaga bezwzględnego posłuszeństwa i stosowania w działaniu wszelkich dostępnych środków, ze zbrodnią włącznie. Decyduje końcowy sukces misji. I na odwrót. Jeżeli powieść pisana jest z perspektywy władz państwa, broniącego swych interesów przed obcym wywiadem, to Dobrem nadrzędnym będzie unieszkodliwienie, unicestwienie szpiega.

Niezależnie jednak od jednej lub drugiej wersji (pozytywny szpieg lub pozytywny aparat kontrwywiadu), istotę powieści szpiegowskiej stanowi walka ukonkretnionego w postaciach bohaterów Dobra i Zła. Ta walka, silnie zdynamizowana w powieści, prowadzona jest według pewnych określonych schematów gatunkowych, znanych czytelnikowi, jeśli nie teoretycznie, to po prostu z doświadczenia, z wcześniejszych lektur. Jedną z cech tych schematów jest tworzenie napięć sytuacyjnych, które wzmagają napięcia emocjonalne odbiorcy. Dzięki praktyce wcześniejszych lektur oraz wskazówkom zawartym w tekście, czytelnik niejako wyprzedza sytuacje powieściowe, ponieważ wie, że np. w powieści kryminalnej musi być popełnione przestępstwo, a jego sprawca musi zostać wykryty. Czeka więc w toku lektury na zbrodnię, sposób jej odkrycia, pościg za zbrodniarzem itp. Te same reguły odnoszą się do szpiegowskiej odmiany powieści detektywistyczno-kryminalnych.

Tymczasem w tekście Mostowicza ta właśnie najważniejsza w powieści szpiegowskiej walka kontrwywiadu z zagrażającymi interesom państwa szpiegami jest całkowicie pominięta. Zabrakło tedy najważniejszego elementu, pozwalającego zakwalifikować ten wątek Ostatniej brygady jako szpiegowski. Nie wiemy, na czym polega istotna działalność szpiegów w powieści, czemu ma służyć wykonywanie poleceń centrali. Nie widzimy też działań kontrwywiadu.

Skoro tak jest, to nasuwa się pytanie, po co, w jakim celu wprowadził Mostowicz tak ujęty wątek szpiegowski? Próba odpowiedzi na to pytanie ujawnia nam kilka co najmniej powodów.

Po pierwsze: chodziło o wprowadzenie wątku interesującego, sensacyjnego, uatrakcyjniającego lekturę. Była to jednak sensacja inna niż w powieści „czysto” szpiegowskiej, o czym świadczyło przytoczone już zdanie ze „zwiastuna”, umieszczonego przez wydawcę na reklamowej karcie. Jak pamiętamy, przymiotnik sensacyjna ujęty tam był w cudzysłów. Wydawnictwo bowiem miało świadomość odmienności prowadzenia tego wątku w stosunku do licznych wówczas tekstów, realizujących schemat powieści szpiegowskiej. Mostowicz doskonale wiedział, że usensacyjnienie akcji przyciąga uwagę czytelnika. Nie zrezygnował więc z tego wątku, ale go zmodyfikował.

Po drugie: taki sposób ujęcia wątku był w zamierzeniu autora jedną z form charakteryzowania społeczeństwa „ostatniej brygady”, ukształtowanego w czasie niewoli i wojny. Uczestnikami bowiem antypolskiej akcji, szpiegami, są przedstawiciele wyższych sfer: żona dyrektora Banku Głównego i potomek starego rodu arystokratycznego. Afera szpiegowska miała więc uwydatnić zgniliznę moralną „wyższych sfer” ówczesnej Polski.

Po trzecie: wątek ten potrzebny był dla ukazania sylwetki głównego bohatera powieści, dla zdynamizowania jego wewnętrznej walki między obowiązkiem wobec państwa a etyką dżentelmena. I tu rzecz bardzo ważna: decyzje, jakie podejmuje Dowmunt w związku z owym wątkiem, nie wpływają zasadniczo na jego życie. Warto o tym pamiętać. Bowiem w następnej powieści, w Czekach bez pokrycia, bohater znajdujący się w podobnej sytuacji zapłaci za swą dżentelmenerię o wiele drożej...

Wreszcie jeszcze jedna przyczyna wprowadzenia wątku szpiegowskiego. Była nią chęć aktualizacji fabuły powieściowej. Gazety ówczesne przynosiły niemal codziennie informacje, utrzymane w tonie „rewolwerowym”, o wykryciu kolejnych grup szpiegowskich, „jajeczek komunistycznych”, jak je nazywano. Prawie każda wzmianka o aresztowaniu członków partii komunistycznej kończyła się informacją, że są to ludzie podejrzani o prowadzenie działalności szpiegowskiej. Była to oczywiście celowa, zorganizowana i przemyślana nagonka na KPP, mająca na celu zohydzenie komunistów w oczach mieszczańskiego (i nie tylko zresztą) czytelnika gazet. Łączenie przynależności partyjnej z działalnością szpiegowską aktywizowało uczucia patriotyczne mieszczaństwa, kierując je równocześnie przeciw komunistom. W dodatku informacje gazetowe sugerowały najniższe pobudki działania — chęć zysku. Oto przykład: W „Rzeczypospolitej”, w numerze 269 z 1925 r. czytamy pod nagłówkiem Aresztowanie siatki szpiegowskiej na Wołyniu: „Sama organizacja tej akcji pomyślana była bardzo sprytnie, przede wszystkim wciągnięto do niej wyłącznie inteligencję za wypłacone dolary (...) Rewelacyjne szczegóły, które wychodzą na światło dzienne, zostaną podane do publicznej wiadomości niebawem po ukończeniu śledztwa” (podkr. J. R.). W informacji dziennika „ABC” z roku 1932 (nr 57), w czasie, gdy drukowana tam była Kariera Nikodema Dyzmy, czytamy w tytule: „Szpieg — por. Humaniecki, zatrudniony w wydziale mobilizacyjnym DOK Brześć”. Taki tytuł sugerował już czytelnikowi możliwości różnych spekulacji i odpowiednio nastawiał go do lektury samej informacji.

Trudno byłoby dziś odpowiedzieć na pytanie, jak znaczny procent „rewelacji” był sfingowany. A musiał to być procent duży. Bowiem z uważnej lektury gazet z lat 1925—1934 wynikają liczby tak wielkie, iż wskazywałyby one na to, że przeciętnie co setny polski obywatel był szpiegiem...

Charakterystyczne, że po roku 1933 informacje o działalności szpiegowskiej nie maleją. Zmienia się jedynie mocodawca szpiegów. Okazuje się nim częściej Rzesza hitlerowska. Wprowadzenie więc wątku szpiegowskiego do powieści, drukowanej w odcinkach gazet, które na pierwszych stronach przynosiły informacje o rzeczywistych działaniach szpiegowskich, uaktualniało powieść, pozwalało odbierać ją jako literacką wersję wydarzeń znanych czytelnikowi właśnie z gazet. Uprawdopodobniało to całą fabułę, co było bardzo ważne dla powieści w odcinkach, a w takiej właśnie formie ukazywała się większość tekstów Mostowicza.

I wreszcie ostatnia już przyczyna podjęcia wątku szpiegowskiego w Ostatniej brygadzie (i także innych powieściach Dołęgi). Była nią wspomniana już możliwość manipulowania świadomością odbiorcy. Manipulacja ta szła w kierunku ideologicznie pożądanym z punktu widzenia gazety, na łamach której powieść była drukowana. Ostatnia brygada publikowana była przecież w katowickiej „Polonii”, gazecie Chadecji (Chrześcijańskiej Demokracji), zdecydowanie wrogiej wszelkiemu ruchowi lewicowemu. W swej pierwszej powieści stawał się więc Mostowicz, jeśli idzie o stosunek do lewicy, do komunistów polskich, „tubą” chadeckich mocodawców. Na szczęście jednak tej tezy nie musimy uogólniać na całą twórczość Dołęgi. W późniejszych tekstach albo modyfikuje swój stosunek do komunistów i ich partii, albo też w ogóle nie podejmuje tej kwestii.

Tak więc omówienie jednego tylko wątku powieści pozwoliło na wysnucie wielu różnych i daleko idących wniosków. Przy czym niektóre z tych wniosków dotyczyły nowatorstwa „technicznego” Mostowicza, jego sprawności w realizowaniu schematów powieści popularnych. Inne zaś wykraczały poza sprawy warsztatowe i prowadziły do uogólnień dotyczących postawy ideowej i społecznej pisarza.

Takiej analizie można by poddać także każdy z pozostałych wątków powieści. Musiałbym jednak naruszyć dobre prawo Czytelnika do pozostawania w niewiedzy i nieświadomości co do losów bohatera. Wymieńmy tedy tylko owe wątki, sygnalizując jedynie perypetie bohatera: wątek sentymentalny — walka obowiązku i uczucia. Wątek kryminalny — afery hochsztaplera Bielawskiego, szantaż i oszustwa. Wątek erotyczno-alkowiany („momenty”). Wątek miłosny. Te wątki przewijały się przez wiele powieści obiegu popularnego. Stanowiły bowiem przedmiot zainteresowania czytelnika, a jednocześnie były dla autorów polem ich inwencji twórczej. I te wątki modyfikuje Mostowicz. Czytelnik przekona się o tym sam przy uważnej lekturze książki.

W Ostatniej brygadzie występują wszakże dwa jeszcze wątki rzadko spotykane na kartach powieści popularnych. Jednym z nich jest pozytywna działalność gospodarcza Dowmunta (ów Dom Handlowy), mająca na celu uzdrowienie rolnictwa polskiego. Była to próba stworzenia modelu pozytywnej pracy dla dobra Ojczyzny oraz uwypuklenia dodatnich cech głównego bohatera. Dodajmy tu rzecz bardzo ważną: oto konkurentami Dowmunta są kupcy żydowscy. I znowu mamy tu do czynienia z aktualizacją problemów opisywanych w powieści. Jej czytelnik bowiem znajdował na łamach tej samej gazety opis afer i spraw związanych z konkurencyjnością handlu i przemysłu „żydowskiego” i „chrześcijańskiego”. Należy tu z całą mocą podkreślić, że wątek ten nie jest przez Mostowicza realizowany w schemacie ułatwionego antysemityzmu. W ogóle w całej jego twórczości nie spotykamy postaci i sytuacji tak przedstawionych, by wywoływały uczucia ksenofobii, antysemityzmu właśnie. A nie była to w obiegu popularnym sprawa prosta. To właśnie powieści odcinkowe wzmagały często nastroje ksenofobii, niechęci do „innych”, obcych. Mostowicz nie dał się tej fali ponieść. W Ostatniej brygadzie walka Andrzeja z konkurentami, posługującymi się brutalnymi metodami: podpalaniem, szantażem itp., jest odbiciem ówczesnej sytuacji w gospodarce polskiej. Zauważmy zresztą, że nie tylko hurtownicy handlu zbożem, Żydzi, monopolizujący w swych rękach ten handel, walczą przy pomocy tak nieetycznych metod. Bielawski, chrześcijanin przecież, w dodatku kuzyn Dowmunta, zagrożony w swym stanie posiadania, w swych interesach, także nie zawaha się przed szantażem.

Ostatnia brygada, pierwsza drukowana w odcinkach gazetowych powieść Mostowicza, wyróżniała się więc spośród ówczesnej, obfitej produkcji „odcinkowej”. Różnicę tę charakteryzowało przede wszystkim świadome naruszanie oczekiwań odbiorcy, atakowanie jego nawyków lekturowych i tworzenie innego niż znany dotąd układ porozumień autora z czytelnikami ponad głową bohatera.

Podkreślmy tu jednak sprawę bardzo ważną: Oto nowatorstwo Mostowicza nie podważało zasadniczej cechy ówczesnych tekstów popularnych: przekonania odbiorcy o moralnym ładzie świata. Bohater może być uwikłany w dziwne i trudne sprawy „damsko-męskie”, ale zatriumfować musi instytucja legalnego małżeństwa. Wątek kryminalny w wersji szpiegowskiej musi być rozwiązany zgodnie z interesem państwa. Ale rozwiązanie wątku kryminalnego, np. szantażysty Bielawskiego, naruszało oczekiwania czytelnika. Bohater bowiem wchodzi w układy z hochsztaplerem, dochodzi z nim do porozumienia. Wynika to jednak nie z chęci zysku czy innych niskich pobudek. W grę wchodzi honor kobiety. Taki argument musiał do czytelnika przemówić. W dodatku potwierdzał jego życiowe obserwacje codziennej konieczności kompromisu ze Złem, w imię wyższych lub bardziej odległych celów pozytywnych.

Inne zaś wątki rozwiązane są w sposób zgodny z tradycyjnym poczuciem moralności i etyki mieszczańskiego (głównie) odbiorcy. Dzięki takim rozwiązaniom czytelnik wybaczy bohaterowi jego skomplikowany układ trójkąta, a nawet czworoboku erotycznego. A także będzie z niejaką przyjemnością śledził zarówno przebieg scen alkowianych, jak i sposoby wydobywania się bohatera z owych sytuacji...

Istnieje wszakże wątek, którego wprowadzenie i rozwiązanie stanowi novum w literaturze popularnej. Chodzi tu o wątek polityczny, realizowany przez postać przyjaciela Dowmunta, Żegoty.

Obraz Polski „politycznej” jest w powieści wyjątkowo ciemny i ponury. W środowisku polityków, „decydentów”, nie znajduje autor ani jednej postaci pozytywnej. Nie przypadkiem też w rozmowie Andrzeja z Żegotą ten ostatni, charakteryzujący sytuację polityczną w Polsce, nawiązuje do znanego przecież czytelnikowi fragmentu Potopu (znowu to porozumienie z czytelnikiem i odwołanie się do jego wiedzy i oczytania):

„Co zaś do przekonań, bracie, to pluj na przekonania. Mogę dziś być socjalistą, jutro faszystą, pojutrze kamelotą królewskim, a od tego nic się nie zmieni. Kiedyś nie dziwiłem się Kmicicowi, że go szlag trafił, gdy książę Bogusław Radziwiłł przedstawił Polskę jako kawał sukna, który kilku magnatów rozrywa między sobą. Dziś tu się wyciągnie niteczkę, tu niteczkę, a z jakiej strony się to robi, z prawej czy z lewej, to już ganc pomada. (...) Andrzej wbił oczy w ziemię i zapytał: — A cóż będzie z suknem, gdy wszyscy zaczną tak po niteczce wyciągać? — O, widzisz, tutaj jest cały sekret. Nie wszyscy mają dostęp do niteczek. Chcieliby wszyscy, ale przy suknie tłok”.

Gorzka to rozmowa. Zwróćmy także uwagę na pewien istotny szczegół. Oto akcja powieści, aczkolwiek umieszczona wyraziście w realiach polskich po pierwszej wojnie światowej, rozgrywa się w swoistym „bezczasie historycznym”. Nie wiemy, czy jest już po przewrocie majowym, czy jeszcze przed. Nie była to oczywiście sprawa przypadku. Urealnienie, ukonkretnienie czasu akcji wskazałoby na konkretnych winowajców takiego stanu rzeczy, takiej sytuacji politycznej. Tego w swej pierwszej powieści chciał pisarz uniknąć. W Czekach bez pokrycia mamy już czas konkretny i jednoznaczny. Ale też powieść wydana została pod pseudonimem. Bolesne doświadczenia z 1927 roku, brutalne pobicie przez bojówkę piłsudczykowską, kazało pisarzowi zabezpieczyć się przed atakami „belwederczyków”. Powróćmy więc do Ostatniej brygady.

Temu ponuremu, beznadziejnemu niemal obrazowi politycznemu Polski próbuje autor przeciwstawić obraz pozytywny. Po pierwsze więc, jest to wiara w nowe, młode pokolenie. Mówiłem już o tym wcześniej. Po drugie zaś, co może być pewnym zaskoczeniem, pozytywnie ukazane jest tu środowisko ziemiańskie. Nie przypadkiem ostatnia scena powieści, wyjaśniająca jednocześnie sens tytułu, rozgrywa się w dworku ziemiańskim.

Przyczyny, dla jakich teksty obiegu popularnego faworyzowały ziemiaństwo, są złożone. Ich omawianie musiałoby wybiec daleko poza tekst powieści Mostowicza. Przypomnijmy tu, że przydomek: Dołęga, od herbu rodowego, przyjął pisarz dla podkreślenia swych rodzinnych związków z tą sferą. Próba zaś ukazywania ziemiaństwa jako warstwy czy grupy pozytywnej społecznie i społecznie aktywnej mijała się z rzeczywistością, w której ziemiaństwo traciło już poważniejszą możliwość wpływania na losy Ojczyzny. Powieściowe ujęcie problemu nie musiało wcale wynikać z najgłębszych przekonań autora. Mogło być po prostu swoistym serwitutem wobec oczekiwań odbiorcy, wobec pewnych stereotypów obrazu środowiska ziemiańskiego. Było ustępstwem wobec schematów powieści popularnej.

Trudno byłoby jednoznacznie zakwalifikować pewne cechy stylu powieści jako nieudolności, nieporadności pisarskie, czy też jako swoistą kontynuację schematów stylistycznych. Oto przykłady: „wąż jej ręki mocniej oplótł jego ramię”. „Lena upajała się szybkością i jego chciała nią odurzyć. Rasowy wóz dopiero teraz poczuł się w swoim żywiole — jego oddech stał się całkiem bezgłośny, tysiąc kilogramów swego ciężaru odbijał jak piłkę od małych wypukłych mostków, by aksamitnym skokiem spaść na niezawodne mięśnie resorówki, znowu zwijał pod sobą uciekającą szybkością wstęgę szosy”. „— Tak? — zacharczał Bielawski. — To tak?”

Nie chodzi tu, rzecz prosta, o dyskredytowanie całej powieści jako nieudolnie napisanej. Wybrałem tu celowo kilka przykładów, stanowiących realizację pewnych stereotypów, pewnych konwencji językowych powieści popularnej. Powieść ta używała określonych „zbitek” słownych („wąż jej ręki”, „aksamitny skok”, „wstęga szosy”, „rasowy wóz”, „zawrotna szybkość” itd.), do których czytelnik był już przyzwyczajony.

Przypomnijmy tu ów zwiastun powieści, w którym pisano (bez cudzysłowu) o rasowym humorze w Ostatniej brygadzie. Ten przymiotnik miał dla ówczesnego odbiorcy jednoznaczny sens: „rasowy” w odniesieniu do człowieka, to mający „dobre” pochodzenie, człowiek ze sfer wyższych społecznie. Przedstawiciel gminu nie mógł być „rasowy”. W odniesieniu zaś do rzeczy (np. samochodu rolls-royce) oznaczał przedmiot stanowiący własność sfery wyższej, wyróżniający tę sferę. Rower robotnika (o ile go miał) nie mógł być „rasowy”. Rasowy humor zaś to humor przynoszący czytelnikowi pojęcie o tym, co w sferach wyższych jest za humor uważane. Dzięki temu rasowemu humorowi, dzięki akcesoriom takim jak samochód rolls-royce, jak plaża na Lido, jak przyjęcie w domu lub pałacu ziemiańskim — dzięki więc wszystkim tym elementom czytelnik miał możność przez czas niejaki, przez czas lektury, przebywania wśród niedostępnych mu na co dzień warstw i sfer. Nie ulega bowiem wątpliwości, że powieść obiegu popularnego modelowała pojęcia czytelnika o świecie, o układach społecznych, o tym, co dobre, a co złe, co ładne i estetyczne, a co brzydkie. I tu cechą wspólną tekstów popularnych było przyjęcie jako modelowych — postaw i pojęć ziemiańskich. Jako model zaś postępowania, dobrych manier, „bon tonu” — norm zachowań i etykiety tradycyjnie uznawanych za ziemiańskie. Były w takim modelowaniu elementy zachowawcze, konserwatywne, zwłaszcza w przypadku ogólnej postawy wobec świata. Ale z tym Mostowicz dawał sobie na ogół dobrze radę, modyfikując te postawy. Jeżeli zaś idzie o wzorce zachowań, o etykietę, o uprzejmość na co dzień, to wypada tylko westchnąć, że nasza współczesna literatura i film tak mało miejsca poświęcają modelowaniu, tak mało przekazują wzorców pozytywnych...

A cytowane: „zacharczał Bielawski” to skonwencjonalizowana w obiegu popularnym forma charakterystyki postaci. Nikt przecież z czytelników nie określi tej reakcji Bielawskiego jako pozytywnej. Takie „charczenia” zdarzają się Mostowiczowi i w innych powieściach.

Była więc Ostatnia brygada jednocześnie realizacją schematów generujących powieść popularną, konwencji stylistycznych, obowiązujących przed Mostowiczem w obiegu popularnym, a jednocześnie stanowiła zorganizowany i przemyślany system naruszania wszystkich prawie nawyków odbiorcy i wszystkich ukazywanych wątków tradycyjnych powieści popularnych. Pamiętajmy więc zarówno o świadomym dążeniu Mostowicza do unowocześnienia powieści, jak i o świadomym pozostawieniu pewnych tradycyjnych układów, uogólnień moralno-etycznych, cech stylistyki popularnej.

A jak dzisiaj, w 55 lat po pierwodruku, odbierze Ostatnią brygadę Czytelnik? Czy znajdzie w niej jedynie rozrywkową powieść „z życia wyższych sfer”? I czy to życie okaże się w jego oczach wystarczająco atrakcyjne, aby usprawiedliwić wznowienie powieści?

Myślę, że sama fabuła powieści jest wciąż na tyle atrakcyjna i jeszcze dziś czytelna, iż „wciągnie” Czytelnika w lekturę. Ale nie to stanowi chyba wartość najważniejszą, upoważniającą Wydawcę do wznowienia powieści. Taką wartością jest obraz życia Polski lat dwudziestych. W gruncie rzeczy wiemy o tym okresie niezbyt wiele. Jest on obecny w naszej świadomości raczej nie dzięki naszej wiedzy historycznej, ale dzięki swoistym legendom. Tam bowiem, gdzie istnieją „białe plamy”, gdzie występują luki w wiedzy historycznej, natychmiast wkracza mit i legenda, upiększające rzeczywistość. I oto ta rzeczywistość jawi się w powieści Mostowicza, aktywnego współuczestnika i świadka tamtych dni, w barwach dość ciemnych i ponurych. Przyznamy chyba rację owemu „zwiastunowi” powieści, w którym, przypominam, mówiło się: „autor (...) daje (...) śmiały przekrój dzisiejszej psychiki i obyczajowości polskiej. Z całą bezkompromisowością (...) odsłania i demaskuje istotne walory naszego życia publicznego i prywatnego”.

Takiego obrazu pierwszych lat niepodległej Polski daremnie szukałoby się na łamach powieści popularnej. Dzisiejszy Czytelnik otrzymuje więc potężną dawkę wiedzy o tamtym życiu, o poziomie intelektualnym i etycznym ówczesnych bonzów, o metodach działania „rekinów” gospodarczych, słowem o mentalności i działaniu sfer wyższych. Równocześnie Ostatnia brygada, jak inne powieści popularne, nasycona była realiami z życia codziennego, tym, co tworzyło wówczas kulturę dnia codziennego. Ubiory ludzi, wnętrza domów mieszczańskich i ziemiańskich, toalety, przyjęcia, posiłki i bale — wszystko to składa się na jakże ważny dla tradycji obraz kultury materialnej i umysłowej epoki. Tak się składa, że Telewizja Polska w ostatnich latach dość często raczyła nas filmami, których akcja (polityczna, obyczajowa czy komediowa wreszcie) rozgrywała się w dwudziestoleciu międzywojennym. Być może dla Czytelnika Ostatniej brygady interesujące będzie skonfrontowanie obrazu tamtej rzeczywistości, przedstawionej piórem jej świadka, z obrazem polskich filmów nam współczesnych.

I wreszcie refleksja ostatnia: sądzę, że uważny Czytelnik po lekturze niniejszej książki zrozumie, częściowo przynajmniej, przyczyny poczytności Dołęgi-Mostowicza, dla których jego książki są do dziś rozchwytywane.

Józef Rurawski

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

Ostatnie łomoty kół na zwrotnicach, ostatnie światełka sygnałowe granicznej stacji i ekspres zanurzył się w czarnej, wilgotnej nocy.

W miękkich bombonierkach przedziałów wysiłek jego pędu łagodniał od stłumionego pogwaru kół, niezmordowanie powtarzających swoje hasło:

— Paryż—Warszawa, Paryż—Warszawa...

Pani Lena oderwała wzrok od czarnej tafli szyby przecinanej smugami iskier i spojrzała na zegarek.

— Dwadzieścia minut — szepnęła. — Czas.

Odrzuciła pled, szybkim ruchem nałożyła pantofelki i po chwili stała półpochylona nad neseserem.

Książka, ilustracje, przybory toaletowe i... oto są! Małe paczki w białych kopertach. Na każdej kilka liter i kilka cyfr.

Przeliczyła. Jedenaście. Teraz wyjęła z torebki mały karnecik i na każdej kopercie dopisała jeszcze po jednej liczbie. Zamknęła neseser, paczki wsunęła pod kołdrę i stanęła przed lustrem.

Spod burzy czarnych włosów i rozpiętych łuków brwi patrzyły wielkie, nieco skośne, zielone oczy. Małe, kształtne, może zbyt wąskie usta rozchyliły się teraz w uśmiechu dla inspekcji dwóch szeregów małych, ostrych zębów.

Gdy tak stała wyprężona, w piżamie uwydatniającej sprężystość jej smukłych kształtów i starannie nakładała tłusty karmin na wargi, pociąg zaczął zwalniać biegu.

— Tak. To tu, zaraz będzie most.

Hamulce jęczały. Uderzenia o spoidła szyn były coraz rzadsze. Później głuchy odgłos żelaznego rusztowania mostu, przeciągły gwizd i tempo znów wzrasta, czarną taflę szyby znowu przecinają ogniste struny iskier.

Usiadła w kącie i czekała.

Chwila, druga... I oto z wolna rozsuwają się drzwi.

Wysoki, barczysty mężczyzna. Badawczy wzrok zza czarnych rogowych okularów i przyciszony baryton:

— Przepraszam, omyliłem się. Pani daruje?

— Nie daruję, co najmniej przez tydzień.

Uśmiechnął się i szybko wsunął się do przedziału, zamykając drzwi na zatrzask i łańcuch.

Usiadł obok niej i wziął jej rękę.

— Nie wiedziałem, że Prol aż tak piękne hoduje kwiaty.

Wybuchnęła cichym śmiechem.

— Jak to? Nie widział pan nigdy moich fotografii w pismach?

— Może, ale nie zwracałem na nie uwagi. Nie wiedziałem przecież, że pani jest nasza.

— A zna pan moje nazwisko?

— Nie, tylko rysopis i numer.

— Na imię mi Lena, a panu Władysław?

— Tak. Więc pani wie?...

— Trochę...

Skinął głową i spojrzał na zegarek.

— Ale śpieszmy, za pięć minut stacja.

Uchyliła kołdrę i wskazała na paczki:

— Bierz pan.

Koperty szybko znikały w kieszeniach. Pociąg zaczął zwalniać.

Ucałował jej rękę i otworzył drzwi. Zatrzymał się na chwilę.

— A... my?... Nie zobaczymy się już więcej?...

— Za tydzień wezwą pana do Warszawy.

Pokazał mocne, żółte zęby w uśmiechu i raptownie się odwrócił. Korytarzem przechodził jakiś mężczyzna. Lena nie zdążyła nawet przyjrzeć się mu, gdy Władysław drzwi zatrzasnął.

Doleciał ją jeszcze szmer zamykanych drzwi sąsiedniego przedziału i w oknie zalśniły latarnie stacji.

Pani Lena spała świetnie. Po raz pierwszy bodaj od wyjazdu z Monte. Tydzień paryski z dniami rozbieganymi po tysiącu sklepów i z nocami spienionymi w szampanie zmęczył ją i nawet, o dziwo, z sympatią myślała teraz o Warszawie, o mężu, o znajomych. Świeża, wypoczęta poszła na śniadanie.

W wagonie restauracyjnym przy jej stoliku siedział już ten pan, którego zauważyła na dworcu Północnym w Paryżu. Wyglądałby na Hiszpana czy Włocha, gdyby nie gładkie blond włosy, zaczesane do góry. Cerę miał spaloną na brąz.

Pomyślała, że jest przystojny i że takie usta świadczą nieomylnie o zmysłowości. Ubrany wzorowo, je przyzwoicie.

— Pewno jakiś hiszpański dyplomata — zakończyła swe obserwacje konkluzją. — Na pewno w Warszawie go poznam.

Los jednak zrządził inaczej.

Sięgając po masło, przewróciła dzbanek z mlekiem.

— Och, pardon, monsieur! — zawołała, ze współczuciem patrząc, jak jej sąsiad ratuje się przed białą powodzią improwizowaną tamą z serwetki.

On jednak rzekł z uśmiechem:

— O, taki drobiazg, proszę pani.

— Pan jest Polakiem? — zapytała. I z tak szczerym zdumieniem spojrzała mu w oczy, że wybuchnął śmiechem.

— Panią wprowadził w błąd kolor mojej skóry. Wzięła mnie pani za Araba?

— Nie. Za Hiszpana lub Włocha. Ale tym niemniej bardzo pana przepraszam za moją niezręczność.

— Ach, drobiazg...

— Zniszczyłam panu ubranie.

— Głupstwo — jeden rękaw.

— Pan musi być zły. Takie ładne ubranie — ale pan jest gentlemanem, dlatego...

— Proszę pani. Anglicy twierdzą, że prawdziwy gentleman zaczyna się od mężczyzny, który — gdy mu kobieta parasolem wykole oko — uspokaja ją, mówiąc:

— Nic nie szkodzi, madame, mam jeszcze drugie.

— Wie pan!

— Ja, niestety, mogę tu jedynie powiedzieć, że przecież mam drugi rękaw.

Zaśmiała się.

— Będzie pan jednak musiał zmienić ubranie.

— Nie będę mógł tego zrobić, gdyż przy rewizji celnej tak mi wygnieciono wszystkie rzeczy, że niepodobna ich włożyć. Pewno i pani wspomina granicę niezbyt mile?

— Na szczęście nie. Ja, widzi pan, jeżdżę bardzo często i za paszportem dyplomatycznym. Poza tym mój mąż zajmuje bardzo wybitne stanowisko... rozumie pan.

— Ach tak? Więc to uwalnia od rewizji celnej?

— No nie, ale im jakoś nie wypada rewidować na przykład żonę ministra.

— Aa... więc pani małżonek jest ministrem?

— Nie. Mój mąż jest prezesem Banku Głównego.

— Wobec tego, że teraz znam pani nazwisko, pani pozwoli, że się przedstawię. Dowmunt, Andrzej Dowmunt.

Podała mu rękę.

— A dlaczego pan do mnie odezwał się po polsku? Przecież chyba nie mam słowiańskiego typu?

— Istotnie, pani ma urodę wschodnią, ale wczoraj wieczorem, przechodząc obok pani przedziału, słyszałem, jak pani po polsku żegnała się z jakimś panem, obiecując mu, że będzie za tydzień wezwany do Warszawy. Stąd moja domyślność.

Lena zmieszała się nieco i wyjaśniła, że był to pewien przemysłowiec śląski, który zabiega o pożyczkę w Banku Głównym. Popsuło jej to jednak humor i już chciała wstać, gdy Dowmunt żartobliwie dorzucił, że jest bardzo dyskretny w sprawach handlowych. Na tym ostatnim słowie położył szczególny nacisk, co natychmiast zorientowało Lenę, że podejrzenia jej towarzysza idą w zupełnie niegroźnym kierunku.

Zapytała więc z dawną swobodą:

— Na miły Bóg, gdzie się pan tak piekielnie opalił? Na jakiej plaży słońce jest tak nielitościwe?

— Na najmodniejszej plaży Atlantydy.

— Nie rozumiem.

— Według najnowszych plotek, w czasach bardzo dawnych, za króla Ćwieczka, a może jeszcze wcześniej, istniał kontynent zwany Atlantydą.

— Wiem, wiem! Był nawet taki film, w którym królowa Atlantydy miała coś w rodzaju męskiego haremu.

— Tak? Możliwe. Otóż według tychże badań najmilszym miejscem wypoczynku Atlantydy była dzisiejsza Sahara.

— Sahara? A cóż pan tam robił?

— Niestety nie byłem w męskim haremie królowej. Handlowałem, plantowałem, fabrykowałem.

— Więc pan mieszka w Afryce?

Zaczął opowiadać. Służba już dawno sprzątnęła nakrycia, pociąg wciąż mijał nowe stacje. Lena z wielkim zaciekawieniem słuchała jego opowieści. Jej zielone oczy, utkwione w wargi Andrzeja, połyskiwały płomykami.

Dowmunt mieszkał w Afryce, ale już nie mieszka. Był tam okrągłe lat dziesięć... O, Polskę zna dobrze, chociaż urodził się na dalekich kresach, które dziś są w ręku Rosji. Ba, sam walczył o nie. Był ułanem, lecz na wiele się nie przydał, gdyż już w miesiąc po wyruszeniu na front został ranny i kontuzjowany.

Lekarze niemal sparaliżowanego wysłali na Południe. Jak najdalej na Południe. Kair, Algier, Biskra, Tunis, Chartum, Kongo...

Najpierw kuracja, nasycanie ciała płynnym ultrafioletem słońca, później rekonwalescencja, wreszcie szara płachta „Tempsa” z szczegółami Traktatu Ryskiego... Granice odcięły jego majątek. Jeszcze przez parę miesięcy nadchodziły z Warszawy pieniądze (coraz mniej), w końcu przyszła depesza... To była ostatnia depesza.

Andrzej przygryzł wargi i wpatrzył się w okno. Lena milczała. Za szerokimi taflami szyb przesuwała się namiękła wiosną ziemia. Tłuste połcie odwalonych skib pęczniały w ciepłej, wilgotnej mgle, na zrudziałych łąkach chlupotała woda. Ziemia przygotowywała się do porodu.

— I nie chciał pan wrócić do kraju? — przerwała ciszę Lena.

— Nie mogłem. Pierwej nie mogłem, a później... Później dowiedziałem się, że tam bezrobocie, że ciężko o kawałek chleba, że na próżno rząd zabiega o pożyczki. Zresztą od owej depeszy — nie miałem w kraju nikogo. A przywieźć do Polski jeszcze jedną pustą kieszeń?...

A w Afryce szczęście mu sprzyjało. Szperając w starych ruinach rzymskich i fenickich znalazł jakąś wazę i jakiegoś nieboszczyka sprzed dwóch tysięcy lat, i to z całym „umeblowaniem”. Stąd drobny kapitalik.

Następnie małe transakcje: daktyle, kawa, mąka. Powstanie Riffenów i dostawy dla armii hiszpańskiej. Słowem szło.

Podróże, umowy, filie... Bóg jeden wie, ile kropel potu wsiąkło w piasek pustyni, ile razy — niewdzięczny — klął spieczonym językiem słońce i samum, i febrę rozprażonej dżungli, i obłe grzbiety wielbłądzie, i kolorowych dzikusów, i cały Czarny Ląd, który go tak hojnie darzył.

— A teraz?

— Zmogła mnie nostalgia. No i teraz nie wracam z pustą kieszenią. Większość interesów zlikwidowałem. Teraz osiądę w kraju i rozejrzę się.

— Zapewne za towarzyszką życia?

— Może. Lecz przede wszystkim praca. Dużo pracy. Robić, tworzyć, harować, organizować, fabrykować, handlować!

— Człowieku! Wygląda pan na lat trzydzieści pięć, a nie wspomniał pan wcale o zamiarach poszukiwania rozrywek w przerwach między jednym interesem a drugim.

Żywo zaprzeczył. Przecie nie jest trapistą, ale nawet nie będzie miał z kim. Wszak dziesięć lat nie był w kraju i nie miał z nim żadnego kontaktu.

Rozmowa przeszła na życie towarzyskie Warszawy. Pani Lena opowiadała dużo drobiazgów i szczególików, które dla Andrzeja stanowiły prawdziwą egzotykę.

Wracając do swego przedziału była już zdecydowana na zawarcie bliższej znajomości. Podobał się jej nie tylko swą śmiałą urodą, nie tylko urokiem egzotycznej kariery i oryginalnym, a ujmującym sposobem bycia. Instynktownie czuła do niego pociąg, znajdowała specyficzną, trudną do określenia przyjemność w odczuwaniu emanacji jego siły.

Toteż pożegnała go wyrażeniem nadziei, że ją odwiedzi, a gdy ekspres sapiąc wparł się w stłoczoną na warszawskim peronie ciżbę, powtórzyła zaproszenie dodając, że przyjmuje w piątki.

Andrzej jadąc do hotelu, myślał o nowym etapie życia, o wielkomiejskim rozwoju Warszawy i o skośnych zielonych oczach.

II

Wyspany i świeży wyszedł już o dziesiątej rano. Pragnął nałykać się miasta, Polski, swojskości. Słońce złociło wilgotne dachy kamienic, pobłyskiwało w szybach rozpędzonych aut, migotało w bryzgach wody wyciskanej z asfaltu przelotnym naciskiem pneumatyków.

U zbiegu ulic, witając się przejmującym śpiewem szyn, wymijały się czerwone tramwaje. I w tupocie nóg przechodniów, i w klaskaniu kopyt na jezdni, i w urwanych na samogłosce okrzykach chłopców sprzedających dzienniki — słyszał, widział, czuł rozpierającą go radość powrotu.

Nie próbował nawet analizować gamy uczuć zlewających się w krzyk, co nie mogąc zerwać się z warg — zapalił się w źrenicach.

Krakowskie, Nowy Świat, Jerozolimskie, Marszałkowska i stary, sękaty Ogród Saski. Usiadł w słońcu na ławce i wyjął notatnik. Były tam adresy. Dawno zapomniane, na wpół zatarte.

Andrzej wiele sobie po tej chwili obiecywał. Może dlatego teraz, gdy nikłość tych adresów, przygnieciona kontrastem niedawnego wybuchu szczęścia, ukazała się w całej swej bezwartościowości, doznał tak ostrego zawodu.

Cóż go obchodzili dalecy krewni Truszkowscy czy ciotka Strumiłłowa? A Bielawscy! Ohyda! Pozwolili jego matce dogorywać, bez grosza, w nędznym hoteliku...

Boże! Jakże mógł zapomnieć!

Zerwał się i biegł do najbliższego auta.

— Na Powązki!

W kancelarii cmentarnej długo wertowano spisy.

— Nie. Tutaj takiej nie pochowano.

— Niemożliwe. Pan źle sprawdzał. Maria Dowmuntowa... Przed dziesięciu laty...

Urzędnik poskrobał się w purchawkowaty nos i flegmatycznie oświadczył:

— Ja panu nie stworzę nieboszczyka, jak go nie ma. A może nie katoliczka była?

— Katoliczka.

— To może na Bródnie? Bo tu to tylko zamożniejsi.

Dowmunt pojechał na Pragę. Znowu kancelaria i flegmatyczny urzędnik. „Owszem. Jest pochowana. Kwatera taka a taka. Zresztą chłopiec zaprowadzi”.

Mała, porosła darnią, zapuszczona mogiłka. Czarny krzyż z zardzewiałą blachą, na której kiedyś było napisane, że tu leży jego matka, jego najdroższa na ziemi istota... Mała, siwa staruszka o filigranowych dłoniach...

Andrzej wpił wzrok w zrudziałą darń, chciał w niej zobaczyć refleks, nie — zrozumienie tragedii jej odejścia.

Nie umiał.

Wówczas przestrzeń, a dziś czas złagodziły, zatarły, zmiękczyły cios, zdawałoby się najstraszniejszy.

Zdawał sobie z tego sprawę, lecz czuł do siebie żal i niechęć. Powracał z wolna z rosnącym uczuciem samotności. Skrupulatnie i rzeczowo wyjaśnił urzędnikowi, jak ma być urządzony grób, zamówił pomnik i zapłacił, choć cena wydała mu się wygórowana.

Ciotka Strumiłłowa mieszkała na Miodowej. Była to stara panna zakonserwowana w naftalinie i lawendzie, od których aż dusiło w przeładowanym meblami mieszkanku. Uchodziła za dewotkę, a jej gorliwość religijna znana była szeroko z tego, że spowiadała się jednego dnia u dwóch księży, wychodząc z założenia, że jeden może się mylić. Kompilując obie zadane pokuty, znajdowała ich średnią proporcjonalną i tę sumiennie wykonywała.

Filantropię uważała za grzech śmiertelny, za pomniejszanie liczby kandydatów do Królestwa Niebieskiego, toteż starannie jej unikała, hojnie natomiast darząc potrzebujących bliźnich naukami moralnymi i szturchańcami, jeżeli tamowali jej dostęp do ławki przy wielkim ołtarzu.

Poza tymi objaśnieniami Dowmunt niczego więcej od ciotki Klotyldy nie dowiedział się.

Z początku nie poznała go i wzięła za sekwestratora z Kasy Chorych, z kolei przeraziła się, że Andrzej powrócił do kraju, „gdzie bez pracy nie ma kołaczy”, a ona, stara ciotka, sama nie ma z czego żyć, a jeszcze jej służąca dwa talerze i kryształowy lichtarz zbiła.

Uspokoiła się dopiero, gdy Andrzej zapewnił ją, że ma zamiar kupić majątek, założyć fabrykę, czy w ogóle pomyśleć o ulokowaniu kilku milionów złotych. Wówczas rozpogodziła się i podreptała po konfitury z róży. Zamiast konfitur przyniosła jednak listę składek na budowę ambony w którymś kościele. Andrzej wszakże odmówił, co wywołało dłuższą tyradę na temat rodu Dowmuntów, który niejeden kościół ufundował.

Andrzej miał już dość i naftaliny, i ciotki, i rodu Dowmuntów. Pożegnał się i poszedł na obiad. W restauracji poprawił mu się humor. Śledź, barszcz, gęś z jabłkami — jakie to dobre po francuskiej kuchni, do której przez lat dziesięć nie mógł nabrać przekonania.

Jednocześnie spostrzegł, że jego opalenizna robi furorę. Przyglądano mu się — zwłaszcza kobiety — zawzięcie i dość natarczywie.

Nie siedział długo, bo musiał przebrać się i pojechać do Truszkowskich.

Na Chmielnej dowiedział się od stróża, że nie ma po co iść na czwarte piętro, „bo takie mieszkali, ale już trzy czy cztery roki jak wyprowadzili się na Wolę”. Nawet miał zanotowany adres „bo to dla kumornika musioł wysukać”.

Młynarska, brudna czarna uliczka, odrapana kamienica, strome schodki w drewnianej parterowej oficynie. Wejście przez kuchnię.

Przyjęli go serdecznie. Oboje na przemian zasypywali go tysiącem pytań i podsuwali wszystkie krzesła. Odpowiadał z uśmiechem na co dziesiąte „czy kuzyn?”, „jak kuzyn?...” Później zaczęli mówić o sobie.

Ciężko, bardzo ciężko. Z początku żyli resztkami, później dostał posadę w banku, ale bank zrobił plajtę. Zosia utrzymywała dom lekcjami angielskiego i francuskiego, ale rozchorowała się, biedactwo, i byliby chyba na żebry poszli, gdyby nie poczciwy Piotruś...

— Jaki Piotruś?

— Ano, Bielawski. Dał mi posadę.

— W swojej fabryce?

— Eee, nie. Mówił, że mu nie wypada i że miejsca nie ma, ale dał mężowi posadę w Magistracie. Bądź co bądź 230 złotych miesięcznie.

Truszkowski zaśmiał się smutno.

— Dawniej za kolacyjkę tyle rubli się płaciło, a dziś, co tu gadać, widzisz kuzyn? Nędza. Na jeden zbytek sobie pozwalam — to na ubranie. — Wstał i obrócił się na pięcie. — Co, dobrze leży?!... Bo, jak to mówią, jak cię widzą, tak cię piszą!

— Nie, kochanie — przerwała pani Truszkowska. — Już niedługo tej nędzy. Dziś w gazecie było, że na Ukrainie bunt. Tylko patrzeć, a przyjdzie kontrrewolucja i stary porządek.

Tu zaczęli wzajemnie przekonywać się i sypać argumentami. Sama komuna, gdyby mogła je usłyszeć i rozważyć — rozsypałaby się w proch.

Niestety, słyszał je tylko Andrzej. Miał gorycz w ustach i nie wiadomo dlaczego zawstydził się swego trzeźwego realizmu wobec tych dwojga nędzarzy. Jął gwałtownie szukać w myśli możności przyjścia im z pomocą.

— Kuzynie — zaczął — ja tu nie tylko z wizytą, ale i w interesie. Przypomina kuzyn pewnie tę czwórkę kasztanów, które jeszcze matka moja od kuzyna kupiła?

— Co? Kasztany! Niczego były szkapiny. Już to truszkowskiej stadniny nie potrzebowałem się wstydzić.

— Otóż — ciągnął Andrzej — wówczas matka nie zapłaciła.

— Eee? Czyżby? Mam wrażenie...

— Na pewno nie zapłaciła. A należało się po tysiąc rubli. Cztery tysiące rubli to znaczy dwa tysiące dolarów.

— Ależ zapłaciła! Zresztą kasztany zginęły i ruble... O czym tu gadać, ot...

Andrzej przerwał:

— Zaraz, kuzynie. Ja z całą pewnością wiem, że nie zapłaciła, a na szczęście jestem dziś w możności dług zwrócić. Czekajcie!... Ja nie znoszę długów, a wam pieniądze przydadzą się.

Byli zalęknieni i zażenowani; protestowali coraz słabiej. Wreszcie Andrzej uściskał ich i wyszedł.

Na stole zostawił mały błękitny czek.

Truszkowski przyglądał mu się tępo.

Pani Zofia ucałowała go w czoło i powiedziała:

— Uspokój się, kochanie. Andrzej pewno lepiej pamięta.

— Może, może. Jest jeszcze młody... — wyszeptał i szloch targnął jego ramionami.

Przecie wiedział.

Pani Zofia stała nad nim nieruchoma, zapatrzona w żółty płomień naftowej lampy. Lampa filowała i wylatywał z niej rój czarnych płatków, osiadając na brudnej serwecie, na siwych głowach, na dobrze skrojonym ubraniu i na niebieskim kwadraciku kłamstwa...

III

Salon pani Leny Kulczowej był niewątpliwie pierwszym salonem stolicy.

Wysokie stanowisko jej męża, piastującego godność prezesa Banku Głównego, bogactwo, a nade wszystko zadziwiający talent towarzyski samej pani Leny i jej niezwykła uroda sprawiły to, że wyrosły przed kilku laty jak grzyb po deszczu, jej dom otwarty stał się centralnym boiskiem, na którym przy dźwiękach muzyki i szeleście jedwabiu rozgrywały się mecze o sławę, wpływy i pieniądze.

Tu szczęśliwcy bili rekordy w wyścigu kariery, a pechowcy skręcali kark na przeszkodach. Tu częstokroć ważyły się losy traktatów zawieranych przez państwo, przyszłość ministrów i dygnitarzy, tu kształtowały się kursy akcji i obligacji, ceny zboża i węgla, i kompromisy międzypartyjne.

Przy zielonych stolikach brydża czy w takt bluesa snuły się intrygi, zawiązywały porozumienia i kontrporozumienia.

Od godziny siódmej zapełniać się zaczynały salony.

Piątkowe „fixy” pani Leny zgromadziły wszystko, co w Warszawie miało jakiekolwiek znaczenie.

Spotykało się tu dygnitarzy Rzeczypospolitej obok znakomitych artystów, karmazynów i magnatów o hetmańskich nazwiskach obok wpływowych hien wyborczych, czcigodne matrony obok pięknych pań, o których zbyt wiele mówiono.

Goście napływali.

Oto już pod portalem kominka zwarte koło otacza małego, kiełbaskowego generała Wilczura, człowieka władającego bezgranicznymi wpływami i powszechnie nienawidzonego.

Milczy, raz po raz pokręcając leniwym ruchem swoją koźlą bródkę, która twarzy sfinksa jeszcze więcej dodaje okrucieństwa. Bez drgnienia powieki patrzy białymi źrenicami na nieszczerze życzliwe miny otaczających.

W hallu na tle dębowej boazerii roztacza wspaniałość swych fioletów i entuzjazm płomiennych oczu dostojnik Kościoła, ksiądz biskup Koturski, słynny z patetycznych kazań i miłości dla zbrojnego bractwa... Obsiadła go grupa pań w czarnych koronkach, podczas gdy młodsze otoczyły uwijającego się w środku znanego zawadiakę, komandora Brzechwę, zwycięsko pobrzękującego orderami i od niechcenia rozdzielającego szarmanckie komplementy.

Obok, w fumoirze, znany powieściopisarz, ongi rewolucjonista — dziś sędziwy żniwiarz swej przeszłości, Władysław Barciszewski, usiłował wbić w kolosalny tułów generała Kuropatkiewicza zasługi roku 1905-go.

Ten jednak z zakłopotaniem pstrykając swoją hiszpanką po każdym argumencie twierdził:

— A wszystko taki, lepiej znaczy się spokojnie. Łopnąć, a rewolucji nie robić. Bunt — znaczy się nieporządki. Choć połóżmy, że i przydali się, a ot ja pamiętam, jak ja jeszcze sztabskapitanem był na japońskim froncie, woła mnie pułkownik i powiada:

— A wiesz — powiada — że i twoje Polaczki buntują się, miatieże w Warszawie robią?

— Tak, mówię panu, i serce mnie ścisnęło się, ale i ręka zaświerzbiała. Toż i twierdzę: łopnąć, a buntu nie robić.

Otoczyło ich grono osób, do których Barciszewski bezradnie rozłożył ręce, potrząsając siwą bródką.

— Próżne wysiłki, mistrzu — odezwał się chudy redaktor Kicza o jastrzębiej twarzy — generał za bardzo pozostał sztabskapitanem, on, widzi pan, zrezygnowałby z wszystkich rewolucji, nawet z ostatniej, chociaż jej zawdzięcza, że zamiast „odstawki” ma dziś dygnitarskie stanowisko.

Ogólny śmiech był dopełnieniem zakłopotania generała, który Kiczy bał się jak ognia.

Wymokły blondyn, mecenas Wielkoncki, nachylił się i klepnął go po kolanie.

— Więcej giętkości pojęć i zasad, generale, więcej pobłażliwości do przeszłości. Tylko o to chodzi. Jeżeli chodzi o dzisiaj, to wszyscy zgadzamy się z panem: łopnąć, a nie dopuścić do jakiegokolwiek buntu.

W gabinecie głośny poeta proletariacki Stanisław Rzecki, młodzieniec o czarnych oczach i rozwiązłych ruchach, robi gorzkie wyrzuty demonicznej pani Oldze Kałmanównie:

— Wstyd mi za panią. Nie umie pani oderwać się od tego zjełczałego świata. Namalowała już pani tyle obrazów i ciągle te kłamliwe motywy kościelne!

— Gorliwość neofitki — zauważyła z ironią.

— Po prostu kłamstwo. Czemu pani nie pójdzie naprzeciw jutru? Precz z tą całą rupieciarną burżujską! Nędza chłopa zdychającego w gnoju, brudna rozpacz żydowskiego getta, gruźlica robotnika, przeżartego acetylenem! Oto tematy.

— A cóż pan powie, jeżeli teraz zastosuję do pana: gorliwość neofity. Tak, tak, neofity...

— Niby dlaczego?

— Jak to? To pan nie jest hrabią? To pan nie urodził się w pałacu? A może teraz gnije pan z chłopem w gnoju, a może acetylen wyżera panu płuca? Ot — po prostu kłamstwo. I to platoniczne.

Jeszcze kilka osób przyłączyło się do dyskusji.

Gości było coraz więcej, zapełniali już hall i turecki fumoir, i galerię obrazów. W sali lustrzanej ktoś pokazywał dziwne „pas” nowego tańca. W żółtym buduarze pośpiesznie poprawiały toaletę panie, w karcianym pokoju rozkładano karty do brydża.

A goście napływali. Salon pani Leny gromadził bowiem wszystkich, co mieli w Polsce jakiekolwiek aktualne znaczenie.

Toteż szary tłum, mieszkańcy stolicy, nie dziwili się już, gdy w piątki okna apartamentów prezesostwa Kulczów rozjarzały się światłem, a przed podjazdem ongi hetmańskiego pałacu ustawiał się rząd lśniących może zbyt świeżym lakierem aut i powozów.

Tymczasem w pełnej odurzającej mieszaniny perfum sypialni Lena kończyła swą toaletę.

Gdy tak stała w seledynowej kombinezce, uwydatniającej wąskie, ruchliwe biodra, spływające w smukłą linię ud i łydek, wyglądała na lat osiemnaście. I naprawdę wprawnym trzeba było być obserwatorem, by w kącikach jej oczu z niewidocznej jeszcze siateczki zmarszczek wyczytać trzydziestkę.

Nie była sama. Oprócz rumianej pokojowej, zapinającej ostrożnie atłasowe pantofelki, znajdowała się tu jeszcze jedna osoba, której obecność w tym zbytkownym pokoju zdawała się nie do wytłumaczenia.

W kącie, na niskim pufie, siedziała sztywno niska opasła dama, której bardzo czerwone policzki opadały na kołnierz skórzanego płaszcza. Potwornych rozmiarów zad zwisał z pufu, nie mogąc się na nim pomieścić.

Byłaby może śmieszna, jak niezgrabny walec, ulepiony przez dziecko z czerwonej plasteliny, a mający wyobrażać kobietę. Byłaby może śmieszna, gdyby nie małe, zapadłe oczy, matowe, nieokreślonego koloru, oczy, których spojrzenie miało w sobie coś niesamowitego, imperatywnego, obezwładniającego.

Pokojowa Antosia nienawidziła jej całą duszą. Ile razy ten potwór przychodził (i to zawsze przez kuchnię!), tyle razy pani traciła swój dobry humor, z wszystkiego była niezadowolona, a nawet potrafiła służbę bić po twarzy. Antosia nie lubiła tej obrzydliwej kobiety jeszcze dlatego, że zawsze z panią rozmawiały po rosyjsku, którego to języka Antosia ani w ząb nie rozumiała.

Zdołała skombinować tylko, że owa czarownica jest z jej panią na ty i że pani robi wszystko, czego czarownica od niej zażąda. Służba nazywała ją, nie wiadomo dlaczego, grubą Ruchlą, chociaż ta zawsze kazała siebie meldować jako „pani Zuzanna”.

Teraz też mówiła po rosyjsku:

— To jedno. Ten dureń musi być przeniesiony do innego garnizonu i to do przyjazdu Prola. Drugie, to paszport dla Kurmana.

Lena z pasją rzuciła puszek na ziemię.

— Cóż ty sobie myślisz, że Tymiński wyda mu paszport?! Zwariowałaś! Już i tak boję się, że zacznie podejrzewać.

— Głupia jesteś — skonstatowała pani Zuzanna. —Tymiński niech lepiej sam uważa, żeby jego nie zaczęto podejrzewać o dostawę cegły na spółkę z Minbergiem. A zresztą...

— Och, już po dziurki od nosa mam tej parszywej roboty! — wybuchła Lena.

W tej chwili rozległo się pukanie i nie oczekując na pozwolenie do pokoju wszedł tęgi jegomość.

Pani Zuzanna zerwała się i z miłym uśmiechem zawołała łamaną francuszczyzną:

— Och, pardon, mosje le presiden, moa tut siuit, tut siuit. Set kestją de mod są si zentersan pur le fam. O rewoar onadam, o rewoar mosje le presiden.

— Antosiu! — rzuciła pani Lena — odprowadź panią Zuzannę.

— Kiedy nareszcie przestaniesz wpuszczać do domu tę obrzydliwą babę? — zapytał zirytowanym głosem, gdy zostali sami.

— Mój drogi, już proszę cię, nie wtrącaj się do spraw mojej garderoby. Pani Zuzanna ma doskonały gust i często wolę jej toalety, niż Myszkorowskiego, czy Zmigrydera. Czy dużo jest osób?

— Naturalnie. Już prawie ósma. Śpiesz się.

Stanął jeszcze przed lustrem, strzepnął kilka pyłków z klap smokinga, poprawił „pożyczkę wewnętrzną” na kopulastej czaszce i wyszedł. Po chwili i pani Lena ukazała się w salonach, witana przez jednych z niemym zachwytem, przez innych z namaszczonym szacunkiem, lub z hałaśliwym entuzjazmem.

Wszędzie, gdzie się zbliżała, następowało ożywienie. Zdawało się, metaliczny szelest jej sukni z bladoseledynowej mory miał własność elektryzowania nastroju.

Jednocześnie zabrzmiał sygnał saksofonu i z sali balowej bluznęła skłócona fala dźwięków.

Jazz!

Pani Lena, wymijając z uśmiechem pary śpieszące do tańca, rozglądała się uważnie. Nie mogła sobie przypomnieć kogo szuka, ale wiedziała, że przecież w tym tłumie musi być ktoś, na znalezieniu którego jej zależy. Wzrok jej przesuwał się z grupy na grupę, gdy zbliżył się do niej wypłowiały inżynier Chodźko.

— Królowo! Jednego stepa!

Lena tańczyła, później przeszła do jadalni, gdzie przy bufecie służba robiła ostatnie przygotowania.

Andrzej Dowmunt przyjechał koło dziewiątej.

Dał ogłoszenie o poszukiwaniu mieszkania i musiał dziś obejrzeć kilkanaście lokali oprowadzany przez gadatliwych i narzucających się pośredników.

Znalazłszy się w atmosferze salonu, podniecony gwarem i hałasem jazzu, przestał odczuwać zmęczenie, natomiast snując się wśród tłumu obcych twarzy, dotkliwiej odczuł swoje osamotnienie niż tam, na Czarnym Lądzie, gdzie nie miał do kogo ust otworzyć.

Szukał burzy czarnych włosów i skośnych, zielonych oczu. Wreszcie zrezygnowany usiadł w gabinecie i zapalił papierosa. Jacyś trzej panowie, stojąc w pobliżu rozmawiali o dostawach i spierali się o wysokość prowizji. Jeden z nich po chwili zbliżył się do biurka, by zgasić niedopałek cygara.

Andrzej poznał go od razu. Tak. To był Piotr Bielawski. Postarzał trochę, nabrał jeszcze więcej senatorskiej powagi w ruchach i lisiego wyrazu w twarzy. Andrzej siedział nieruchomo, udając, że go nie poznaje. Tamten może nie poznał Dowmunta naprawdę, a może jeszcze zręczniej od niego ukryć umiał wrażenie.

W sąsiedniej sali grano w brydża. Przy sześciu stolikach już „urzędowano”. Jakaś pani irytowała się głośno na swego „kibica”, że jej radził impasować. W kącie młodzieniec o ziemistej twarzy obmacywał kolana starszej od niego brunetki. Przy jednym stoliku grano w baka. Rudawy pan z czerwonymi obwódkami u oczu natarczywie namawiał wszystkich:

— Proszę państwa, komu mam dać kartę? No, może pani? Pan? No? Bank siedem tysięcy dwieście złotych. Proszę.

— Nie, majorze — westchnął łysy jegomość — ma pan passę. Nie chcę.

Major, już podniecony, zwrócił się do Andrzeja:

— A może pan? Proszę! Siedem dwieście.

— Dziękuję panu. Nie gram w hazardowne gry.

Major wzruszył ramionami.

— Nikt pana nie namawia do gry. Wcale nie potrzebuje pan grać. Pociągnie pan jedną kartę. Na szczęście. No?

Andrzej ścisnął zęby. Wszyscy patrzyli nań z ironią, jak na nieszczęsną ofiarę losu.

— Dobrze — rzekł — mogę raz pociągnąć kartę, ale to wszystko. — Ruchem ręki wskazał na bank i gruby plik banknotów, piętrzący się przed majorem.

Major się ucieszył.

— Ależ owszem, chętnie. Tu jest razem około dwudziestu tysięcy. Tylko chodzi o, że tak powiem, pokrycie.

Andrzej przygotowany był do kupna mieszkania, miał więc gotówkę. Położył na stole paczkę dolarów. Zaległa cisza. Major rozdał karty i z uśmiechem odkrył swoje: dwójkę i szóstkę.

— Mówiłem: — passa! — zawyrokował łysy pan.

Dowmunt odwrócił swoje: dama i dziewiątka. Nie śpiesząc się zebrał pieniądze i włożył do kieszeni. Major przetarł czoło i ochrypłym głosem zapytał:

— Jak to? Pan odchodzi? A rewanż?

— Mówił pan, że chodzi o jedno pociągnięcie kart.

— Jak to, pan wygrał i odchodzi? A rewanż? Przecie ja bardzo dużo przegrałem. Jeden rewanż.

— Więc zgoda — rzekł Dowmunt — dam panu rewanż, ale będzie pan łaskaw, że tak powiem, pokrycie.

Major zdetonował się. Nie ma przy sobie, ale sądzi, że słowo honoru...

Dowmunt z obrzydzeniem pomyślał, że wolałby przegrać do tego człowieka. Nie wiedział, co ma zrobić, gdy podniósłszy wzrok, ujrzał we drzwiach skośne zielone oczy.

Pani Lena spostrzegła go również od razu i zdziwiła się sama, poczuwszy lekkie ściśnięcie serca. No tak! To przecie jego szukała!

Przywitała go najsłodszym ze swych uśmiechów.

— Nareszcie! Tak późno!

— Jestem już od godziny — tłumaczył się.

— I przy kartach! Chodźmy, chodźmy!... Zatańczymy. Nie cierpię kart.

Do uszu Andrzeja doleciały jeszcze jadowitym głosem rzucone przez majora słowa:

— Ja myślę, że ona nie cierpi!

Znalazł się w wirze roztańczonych par.

— Uratowała mnie pani z opresji — zaczął Andrzej i opowiedział jej incydent z majorem.

— Niech pan nigdy nie gra z nim. To obrzydliwy człowiek — powiedziała to z takim przekonaniem, że miał ochotę zapytać, po co go w takim razie przyjmuje w swym domu.

Orkiestra grała meksykańskie tango skompilowane przez amerykańskiego kompozytora z różnych utworów europejskich. Andrzej zawsze uważał ten taniec za nienaturalny i pretensjonalny. Dziś jednak odkrył jego urok. Z wewnętrznym uśmiechem skonstatował w myśli, że „tango” — to po łacinie „dotykam”. Lena bowiem przylgnęła doń całym ciałem. Przy każdym kroku czuł na piersi dotyk jej biustu, każdym posunięciem nóg spotykał wyprężoną pokusę jej ud. Burza czarnych włosów, miękkich jak jedwab, muskając policzki odurzała obłokiem „L’aimant”.

Lena musiała usłyszeć przyśpieszone tętno jego krwi, musiała, nie patrząc, odgadnąć skurcz mięśni ściskających szczęki i pożądliwość rozwartych nozdrzy, gdyż wąż jej ręki mocniej oplótł jego ramię. Andrzej nie widział jej oczu. Wpijał się wzrokiem w długie cienie rzęs i w drgającą górną wargę, pokrytą brzoskwiniowym meszkiem.

Był nieprzytomny, gdy niespodziewanie zatrzymała się w kącie sali.

— Dosyć... Już dosyć... — powiedziała prawie szeptem i podniosła nań oczy.

Wtem orkiestra umilkła i kilka par zbliżyło się do nich. Dowmunt z początku nie rozumiał, co mówili. Obudził go dopiero srebrzysty i swobodny śmiech Leny.

— Tak — mówiła — to moje nowe odkrycie. Afrykanin! Państwo pozwolą, pan Dowmunt.

Złożył pocałunek na ręce bardzo wydekoltowanej damy, później przy charakterystycznym „mrumru”, mającym zastępować prezentację, zamienił uścisk z dwoma panami. Trzeci natomiast bardzo dobitnie wyrecytował:

— Kutnowski!

I czekał wrażenia. A nie słysząc zwykłego „aaa” z ironią dodał:

— Pan z Afryki?

— Tak, panie — odpalił Andrzej. — Z Afryki. A pan?

— To jest znany literat — cicho szepnęła Lena.

Kutnowski jednak nie zaszczycił go odpowiedzią i odszedł majestatycznie do innej grupy. Lenę otaczali wciąż nowi ludzie, niektórym przedstawiała Dowmunta, wreszcie, wezwana przez lokaja, przeprosiła towarzystwo i znikła.

Tymczasem salony przerzedziły się, gdyż otwarto bufet i goście ruszyli do jadalni. Najpierw z wolna, godnie, wśród rozmów i śmiechu, później w szybszym tempie, a w miarę zbliżania się do bufetu coraz prędzej.

Umilkły rozmowy, w drzwiach zrobił się tłok, gdzie wśród sapania, raz po raz padało zdenerwowane „przepraszam”, modulowane od prawie uprzejmego ostrzeżenia aż do oburzonego imperatywu.

Szczęśliwcy, zajmujący czoło pochodu, wydostawszy się ze ścisku biegiem dopadali stolików, które po chwili zostały szczelnie obsadzone. Lecz tłum dalej napływał, zapychając jadalnię.

Ci, którzy nie mogli dosięgnąć stołu, chytrze wciskali się bokiem, wzywając głosem wołającego na puszczy swych szczęśliwszych znajomych i przyjaciół.

Naiwni! Głos ich ginął w mlaskaniu, w brzęku szkła i widelców.

Z daleka białe stoły wyglądały jak tłuste gąsienice, ludzie jak mrowie owadów, które je obsiadło.

Dowmunt patrzał na to żerowisko z uśmiechem.

Został w salonie. Zbyt był oszołomiony zmysłowym wstrząsem, jaki przeżył, tańcząc z Leną. Zrozumiał, że zapadło już postanowienie. Zapadło poza ich wolą, bez udziału słów, bez świadomości mózgu. Nie potrafił nawet myśleć o tym, nie umiał wystąpić z jakimkolwiek pytaniem wobec decyzji, jaka powstać musiała gdzieś, w głębi nie podległych kontroli ośrodków nerwowych, musiała, gdyż była naturalnym wynikiem przenikania się ich fluidów, jak naturalnym wynikiem połączenia dwóch prądów jest iskra.

Po prostu przyjął do wiadomości nowy stan rzeczy i wiedział, że ona czuje to samo.

Szukał jej teraz wzrokiem w żerującym tłumie, gdy podszedł doń tęgi pan o kopulastej czaszce.

— Czy i pan podziwia to apetyczne widowisko?

— Rzeczywiście — odrzekł Andrzej. — Jak pan sądzi: ile tygodni ci ludzie głodowali?

Tęgi jegomość zaśmiał się pobłażliwie.

— Tak, tak, panie... I wie pan, że ja lubię na to patrzeć. Ze względów dydaktycznych.

— Walka o byt?

— Właśnie. Zdejm pan z nich smokingi i suknie, daj pan parę krzaczków i drzewek dla dekoracji, a zobaczymy, czy nie rzucą się na siebie z pazurami, wyrywając obgryzione kości.

— I tak patrzą na siebie z nienawiścią. Wbijają sobie łokcie w żołądek, opryskując się wzajemnie sosami. I wie pan, dziwię się, po co takie fixy się urządza.

— Obowiązek towarzyski.

— Czyli — zakonkludował Andrzej — w pewnym ustalonym dniu oddaje się dom na łup gromady ludzi, którzy zaśmiecą całe mieszkanie, objedzą się, upiją, wynudzą się i pójdą spać, przerywając sobie czkawką złośliwe uwagi o gospodarzach?

— Mało tego. Jeszcze ten i ów zabierze jaki drobiazg „na pamiątkę”. Widelec, łyżeczkę, kryształ, talię kart, cygara.

— Eee, czy pan nie przesadza?

— Niech pan mi wierzy. Mam praktykę. Nie dalej, jak przed godziną, sam widziałem, jak jeden pan świsnął w bibliotece srebrny nóż do rozcinania kartek.

— Oczywiście, zawiadomił pan o tym gospodarza?

— Jakiego gospodarza? — zdziwiła się kopulasta czaszka.

— No, prezesa Kulcza.

— Cha, cha, cha! — roześmiał się tęgi pan — przepraszam pana najmocniej. Pan pozwoli, że się przedstawię, jestem Kulcz.

Dowmunt speszył się nieco. Pokrywając uśmiechem zmieszanie, wymienił swoje nazwisko.

— A, to pan?! — zawołał prezes. — Mówiła mi żona... Bardzo mi przyjemnie. Bardzo. Ale może pan coś przekąsi? Proszę do jadalni.

Obaj wybuchnęli śmiechem.

— Ale, wie pan co? — zawołał Kulcz. — Mam myśl. Pan pewno też jest głodny? Chodźmy do sypialni żony i ja każę tam przynieść nam kolację. To jest jedyny pokój w całym domu, gdzie nie ma gości.

Andrzej nie chciał jeść i już miał zamiar stanowczo odmówić, ale skusiła go możność ujrzenia sypialni Leny.

Poszli.

Ponieważ drzwi, łączące buduar z sypialnią, były zamknięte na klucz, musieli obejść przez łazienkę i garderobę. Duży, ośmiokątny pokój, utrzymany w bladoniebieskim i perłowym kolorze, kilka białych skór niedźwiedzich rozłożonych na dywanie, małe, atłasowe mebelki i wspaniałe łoże, rozebrane już na noc.

Nad nim olbrzymich rozmiarów olejne płótno, wyobrażające Ledę, oddającą się łabędziowi.

— Wybacz pan — przeprosił prezes, wskazując Dowmuntowi fotel. — Ja za chwilę służę, tylko wydam dyspozycje.

Został sam i wpatrzył się w ten obraz, pełen życia i ekspresji. Dziwnym jego szczegółem była maska aksamitna na twarzy Ledy. Robiła wrażenie nie namalowanej, lecz nalepionej na płótno. Również długie, złote włosy, spadające wspaniałą falą z odrzuconej w tył głowy, wyglądały jak naklejone. Zaciekawiony zbliżył się i skonstatował, że się nie mylił.

Istotnie maska i włosy były prawdziwe. Podkreślało to jeszcze bardziej niesamowity realizm kompozycji, tak potężny, że Andrzej nie zdziwiłby się, gdyby teraz usłyszał chrzęst piór łabędzia czy spazmatyczne rzężenie Ledy. U dołu czarną farbą wykonano podpis w języku rosyjskim: — N. Goldman — Kijów — 1919.

Kontemplację Dowmunta przerwał od progu głos prezesa Kulcza:

— Co? Ładny obrazek? Cacy?

— Wspaniały... Co to za Goldman? Nigdy nie słyszałem?

— Diabli go wiedzą — ja też nie słyszałem, ale że świnia, to świnia.

Lokaj wtoczył szczelnie zastawiony stoliczek do śniadań. Drugi przyniósł tacę z koniakiem i z chambertinem.

Prezes był bardzo rozmowny, co nie zmniejszało jego apetytu. Andrzej, rzucając od czasu do czasu niezbędne „ach tak”, lub „rzeczywiście”, pochłonięty był jedną myślą: — przyjdzie czy nie przyjdzie? — Elektryzowały go każde echa kroków z dalszych pokojów.

— Tak panie — dowcipkował prezes — umyślnie urządziłem jej sypialnię w ośmiokątnym pokoju, by nie mogła narzekać, że ją zamykam w czterech ścianach. — Wychylił kieliszek. — Dobry dowcip, co?

— Rzeczywiście wyśmienity — przytwierdził Andrzej.

— Przezorność, panie. Przezorność. Pierwszy mąż trzymał ją w czterech ścianach — no i było jej tam za ciasno.

— To pani prezesowa zdążyła być wdową?

— Co? Gdzież tam. Ach, prawda — przypomniał sobie prezes — pan jest Afrykanin. Nie zna pan naszych stosunków. Nie, panie, Lena rozeszła się z pierwszym mężem. I pochlebiam sobie, że dla mnie. Ale a propos, pan podobno zamierza poszukiwać lokaty dla swego kapitału? Chętnie panu pomogę. A przede wszystkim ostrzegam przed „murowanymi interesami”. Murowany interes to zawsze murowana plajta. No, ale tymczasem chodźmy. Muszę przecie bawić gości.

W salonach znowu panował gwar. Tańczono, grano w karty, flirtowano. Po dłuższym poszukiwaniu Andrzej dostrzegł Lenę, otoczoną grupą oficerów. O dostępie mowy być nie mogło. Wreszcie zrezygnowany wyszedł.

Na dworze siąpił drobny kapuśniaczek. Pomimo to postanowił iść pieszo. Nie zdążył jednak zrobić kilku kroków, gdy usłyszał za sobą męski głos:

— Sekunda, panie, sekunda.

Dopędził go, pośpiesznie zapinając płaszcz, ów rudawy major.

— Czym mogę służyć? — zapytał chłodno Dowmunt.

— Drobiazg, a właściwie bardzo ważna sprawa. — Major uśmiechnął się krzywo i dodał:

— Chciałem powiedzieć, że dla pana drobiazg, a dla mnie ważna sprawa. Ale dokąd pan idzie?

— Do „Bristolu”. Zatem?

— Do „Bristolu”? Przecie już druga! Po drugiej. Czy nie lepiej do „Oazy”? Tam dopiero teraz zabawa w całej pełni.

— Ja, panie majorze, mieszkam w „Bristolu” i idę spać.

— Spać? — major aż przystanął i zdumionym gestem otarł z twarzy kropelki deszczu. — Spać? Przecie dopiero druga! Eee... wie pan co? Chodźmy do „Oazy”!

— Dziękuję panu. Nie będę służyć.

Major nerwowo pstrykał zatrzaskiem u rękawiczki. Wreszcie po dłuższej pauzie wykrztusił:

— Proszę pana, pan mnie dziś ograł doszczętnie...

— Ja się nie narzucałem. Bardzo mi przykro...

— Naturalnie, naturalnie, ja też nie mówię, tylko widzi pan, dzisiaj wyjątkowo suma ta stanowi dla mnie wręcz hamletowski problemat.

— Bardzo mi przykro.

— Proszę pana — głos zabrzmiał metalicznie — proszę pana. Niech pan mi pożyczy dziesięć tysięcy. Z tych wygranych.

Dowmunt milczał. Ogarnęło go uczucie wstrętu, litości i pogardy.

— Przecie pan dałby mi rewanż. I wygrałbym na pewno. Odegrałbym się na pewno. Odegrałbym się. Ja mam nosa. Taka karta szła. Przecie już pan godził się na słowo honoru... I gdyby nie ta, ta wiedźma, która pana odciągnęła...

— Wyraża się pan o pani Kulczowej dość niestosownie...

Major zaperzył się:

— Co? O jakiej Kulczowej? Taka ona Kulczowa, jak ja książę Brabancki!

Dowmunt stanął jak wryty.

— Nie rozumiem?

— Pan z prowincji widocznie, bo przecie tu wszyscy wiedzą.

— Co wiedzą?

Andrzej nie mógł zorientować się. W jednej chwili przypomniał słowa rzucone przez majora od stolika, a później ostrzeżenie Leny. Patrzał teraz na tego człowieka, którym gardził, i jednak czuł, że on nie kłamie.

— Tak, panie — mówił major — trzeba znać nasze stosuneczki warszawskie.

Spostrzegł od razu, że kwestia pozycji pani Kulczowej bardzo zajęła tego śniadego draba, jak nazywał w myśli Andrzeja. Nie był tylko pewien, czy jest to ciekawość człowieka z prowincji, czy osobiste zainteresowanie. W każdym razie postanowił sytuację wyzyskać. Dość był na to sprytny.

Zresztą Dowmunt zbyt był wstrząśnięty wrażeniem rewelacyjnych zapewnień majora, by mógł wzbraniać się. Na rogu Chmielnej wsiedli do taksi i po pięciu minutach byli w „Oazie”.

Zauważył tylko, iż portier i cała służba witała majora z taką owacyjną poufałością, z jaką przyjmuje się stałą i dużo płacącą klientelę.

Na górze był tłok. W małym rondzie dancingowym odbywało się tarło kilkudziesięciu par zbitych w jedną drgającą, wirującą masę. Nagość ramion kobiecych w jarzącym świetle odbijała się ostro na tle czarnych smokingów i błyszczących spoconych twarzy.

Nad gęsto obsadzonymi stolikami unosiły się kolorowe kule baloników. Mieszanina perfum, dymu cygar, zapachu potraw napełniała płuca zawiesistym, drażniącym powietrzem.

Zarządzający wybiegł im naprzeciw.

— Wszystkie stoliki są zajęte, bardzo pana majora przepraszam, ale jest pan redaktor Trylski, siedzi sam i pytał o pana majora.

Redaktor jednak nie był sam. Obok niego siedziała na kanapie roześmiana szatynka z główką à la Collen Moor i karmiła go migdałkami, gdyż sam sobie służyć nie mógł, mając obie ręce zajęte pod obrusem. Był to mężczyzna lat około pięćdziesięciu, o czym świadczyła jego tłusta, fałdzista twarz, okrągły brzuch, napęczniały pod wymiękłym gorsem koszuli, i para wyłupiastych szkieł bez oprawy, za którymi pływały okrągłe rybie oczy.

Przybycie majora sprawiło mu widoczną przyjemność. Wyjął natychmiast ręce spod obrusa i zawołał tubalnym głosem:

— Major Krupski znowu na horyzoncie. „Oazo”, witaj marnotrawnego syna! Niebywała atrakcja szalonej nocy!

Trylski był od lat redaktorem i wydawcą brukowego dziennika, i tak przyzwyczaił się do robienia sensacyjnych tytułów, że mówił tytułami.

— Serwus, Henio — kwaśno uśmiechnął się major — nie jestem sam. Pozwolisz, pan... pan...

Andrzej wymienił swoje nazwisko.

— Ha! — ryknął Trylski. — Obfite polowanie na foki. Wspaniały okaz afrykański!

To rzekłszy wystawił na Dowmunta wskazujący palec, przy pomocy drugiego sprokurował coś w rodzaju kurka do flinty i stryknął palcami.

— Pif! Paf! Celny strzał znakomitego myśliwego!

Collen Moor zanosiła się od śmiechu.

— Niech się pan nie złości — zaświergotała do Andrzeja — to taki kawał. Redaktorek nie mówi, że pan jest futro, tylko foka, to znaczy taki facet, co stawia kolację.

— O, nic nie szkodzi — skrzywił się Dowmunt. — Ale skąd pan wie, że jestem... foką... afrykańską?

— Genialna metoda dedukcji. Wprawne oko dziennikarza, „Goniec Stołeczny” wszystko wie, wszystko widzi, wszystko słyszy. Przyjazd do kraju milionera afrykańskiego wywołał w kraju zrozumiałe zainteresowanie. Informacje udzielone przez portiera hotelu „Bristol” potwierdzały naszą sensacyjną wiadomość o pańskim zamiarze inwestowania w Polsce większych kapitałów.

Major, który nawet nie wiedział, z kim miał „okoliczność”, przyjął te nowiny z nieukrywanym zadowoleniem. Milioner — myślał — odda dziesięć minimum, a może i wszystko, co wygrał. Kazał podać jeszcze dwie butelki „Veuve Clicot”.

Tymczasem ring taneczny opróżnił się. Światła zgaszono i tylko wielki reflektor zlewał falami różnobarwnych promieni środek sali.

Przy słodkich, przeciągłych dźwiękach banjo tańczyły dwie Hawajki leniwy, wyuzdany taniec bioder, brzucha i obnażonych piersi o kolorze moreli.

Andrzej był zmęczony. Już rozważał zamiar dyskretnego wycofania się z tego towarzystwa, gdy major Krupski zaczął:

— Więc pan nie wie, że Kulcz wygrał Lenę w karty? W baka, panie, jak dziś pamiętam, na ósemkę trefl. Generał później się upił, że musieli go wziąć do kliniki.

— Zgubny nałóg hazardu! — dodał redaktor.

— To znaczy, że pani Lena była kochanką owego generała?

—Żoną, panie, autentyczną żoną generała Rowka, chociaż ślub brali w cerkwi, bo Rowek był już żonaty.

— A pani Lena jest prawosławna?

— Diabli wiedzą. Jej historia też jest ciekawa. I podobno ma ojca Greka, a matkę Żydówkę kaukaską, ot, coś w tym guście. Dość, że jeszcze podczas wojny z bolszewikami przyłapano ją, gdy chciała przedostać się przez front do Polski. Właśnie Rowek, wówczas jeszcze kapitan defensywy, ją aresztował. Trzymał miesiąc w pace, później sześć lat w sypialni, a wreszcie przegrał ją w karty do Kulcza na kontrstawkę sześciu tysięcy dolarów. Przecie byłem przy tym.

Dowmunt nie chciał uszom wierzyć i ze zdumieniem przerzucał wzrok z przypominającej ser szwajcarski twarzy majora na z pijaną powagą potakującą głowę Trylskiego.

Coolen Moor zaszczebiotała z rozczuleniem:

— A ten Rowek to byczy chłop. Kobiety za nim szaleją... Tylko oczywiście... Co do forsy, to wiadomo, Kulcz to burżuj całą gębą. Jakie jej brylanty kupił! Takie! — Podsunęła pod nos majorowi korek od szampana.

— Burżuj, burżuj — pobłażliwie uśmiechnął się redaktor — dziecko szczęścia, w czepku urodzony, szlifierz plantów krakowskich potentatem przemysłowym.

— Na dostawach dorobił się i na spekulacjach walutowych. A pamiętam go przed wojną w Krakowie. Za pół korony gotów był człowieka w cztery litery pocałować.

Trylski łypnął okiem.

— Nieuczciwa konkurencja. Ty już wobec tego nie mogłeś brać całej korony.

Collen Moor parsknęła śmiechem, a major skrzywił się boleśnie. Orkiestra zagrała bluesa i dziewczyna chwyciła Andrzeja za łokieć.

— Zatańczmy! Chodź pan, zatańczmy!

Nadąsała się, gdy poirytowanym głosem odmówił.

W ogóle miał już tego dość. Mimo nieszczerych protestów obu mężczyzn zawołał kelnera i zapłacił rachunek. Gdy był już na schodach, dopędził go major.

— Panie złoty. Zapomnieliśmy na śmierć o tej pożyczce, którą...

Dowmunt zatrzymał się. Zmierzył majora zimnym spojrzeniem i rzekł dobitnie:

— Nie, panie, nie pożyczę panu ani grosza. To jest moje ostatnie słowo. Mogę panu jednak, tak, dać pięć tysięcy.

— Ależ, panie, za kogo pan mnie ma?!

— Bierze pan?

Major skinął głową. Potem starannie przeliczył pieniądze i wrócił na salę.

IV

Gabinet miał tapetę bordo. Trudno ją było jednak dojrzeć pod obrazami, pokrywającymi ściany od góry do dołu. Kościuszko z kosą w ręku, Sobieski na koniu, Rejtan z odkrytą piersią, ksiądz Skarga z natchnioną twarzą. Poniżej, w pięknych złoconych ramach dyplomy honorowe, opiewające zasługi społeczne i patriotyczne pana Teodora Migielskiego, prezesa, protektora i długoletniego członka zarządu wielu towarzystw filantropijnych, kulturalnych i spółdzielczych.

Pokój przepełniony był zasługą obywatelską jego właściciela i Dowmunt miał wrażenie, że to ona w dostojne fałdy ułożyła portierę, pokryła cienką warstwą kurzu etażerki i pięknie oprawione książki na półkach, że ona nieco wysiedziała kanapę, a z poręczy „klubów” starła skórę aż do pakuł i włosia, wyzierającego tu i ówdzie małymi kłaczkami.

Był tu już drugi i — jak miał nadzieję — ostatni raz do dobicia targu. Pan Migielski bowiem posiadał tę kamienicę przy ulicy Żurawiej, gdzie Dowmuntowi podobało się pięciopokojowe mieszkanie na pierwszym piętrze.

Mały, siwy człowieczek z krótko przystrzyżonymi wąsami i z czcigodną miną, kategorycznym tonem wymieniał liczbę dolarów. Po każdym jednak odmownym poruszeniu głowy Dowmunta sumę zniżał, nie zmieniając bezapelacyjności tonu. Wreszcie przystał na otrzymaną kwotę i wyciągając drobną rękę, rzekł z powagą:

— Zgoda. Świetny pan robi interes, niech mi pan wierzy. Mieszkanie śliczne, warte co najmniej dwa razy tyle.

— Tyle mnie też będzie kosztowało. Wliczając remont i prowizję dla biura „Lokalpol”.

Pan Migielski skrzywił się.

— Ach, ci pośrednicy. To plaga. Chociaż w danym wypadku możemy tego uniknąć. Myślałem już o tym.

— Jak to uniknąć?

— No, po prostu nie zapłacić. Ja, widzi pan, też zobowiązałem się dać trzy procent od sumy sprzedażnej. Ale, widzi pan, ja jeszcze mogę od pana nic nie wziąć odstępnego. Po prostu wynajmuję panu mieszkanie za normalne komorne.

— Któż w to uwierzy?

— A niech nie uwierzą. My się mamy martwić, że nam jakieś łapserdarki nie uwierzą? Niech dowody przedstawią!

— Czyli, mówiąc po prostu, chce pan ich oszukać?

— Panie! Proszę się liczyć ze słowami! — oburzył się staruszek.

— No, a jak to nazwać? — zapytał z ironią Andrzej.

— Jest pan tu przybyszem i człowiekiem młodym, i pozwala pan sobie obrażać mnie w moim własnym domu! Mnie cała Warszawa zna, panie! Zna i szanuje! A pan, przybysz, raptem...

— Nie miałem zamiaru — przerwał Dowmunt — obrazić pana. Zauważyłem tylko, że nie byłoby zapewne rzeczą miłą, gdyby ten „Lokalpol” oskarżył pana o oszustwo.

— Jeżeli mnie, to i pana.

— Nie. Ja im zapłacę, bo się zobowiązałem.

— Otóż twierdzę, że to rozrzutność. Zgubna rozrzutność. Zaskarżyć zaś do sądu nie mogą, bo sami poszliby do kryminału. Tak, panie, do kryminału.

— Za co?

— Jak to za co? Za sprzedawanie mieszkań. To pan nie wie, że za to jest więzienie? Goldwasser, co ma kamienicę na Zielnej, sprzedał mieszkanko, i to jakie! Maleńkie, dwupokojowe mieszkanko, i już drugi miesiąc siedzi w kryminale, bo pośrednik wygadał się i sam teraz siedzi. Tak uczciwy człowiek, jak Goldwasser!

— No, a pan nie obawia się?

Migielski wyprostował linię wąsów w uśmiechu.

— O nie, panie, „Lokalpol” to porządni ludzie. Oni nie zrobią świństwa.

Andrzej wybuchnął śmiechem. Ten czcigodny staruszek z dostojnym wyrazem twarzy, w całym tym entourage, ze Skargą, Kościuszką, z dyplomami honorowymi wydał mu się ucieleśnionym paradoksem.

Ale interes był załatwiony. Dowmunt zapłacił i przyjął do wiadomości, że kwitu nie otrzyma, bo taki papierek może zgubić albo co, Migielski zaś jest uczciwym człowiekiem, na dowód czego sam go „wprowadzi we władanie”.

Pojechali na Żurawią. Już rozpogodzony Migielski opowiadał cuda o swojej kamienicy.

— A ma ona i swój pieprzyk, che, che, szczególniej dla kawalera.

— No? Proszę?

— Na drugim piętrze, tuż nad panem mieści się „Pani Zuzanna”.

— Cóż to za dama?

— Ach, wciąż zapominam, że pan świeżo do nas przyjechał. „Pani Zuzanna” to, panie, to jeden z najszykowniejszych salonów mód w Warszawie. Pa-a-aa-nie, co tam za kobietki bywają! Palce lizać.

— No, ale ja przecież nie mogę ubierać się u „Pani Zuzanny”. Cóż mi z jej klientek?

— Jak to co? Będzie pan ciągle spotykał na schodach te klientki. A wiadomo, że na schodach o znajomość nietrudno. Poza tym mieszkać pod salonem mód to bajeczna wygoda. Niejedna mężatka zawahałaby się: przyjść czy nie, a nuż kto zobaczy wchodzącą do bramy? A tak wali jak w dym — do salonu mód!

Na schodach istotnie spotkali kilka pań, nawet niebrzydkich, które ciekawie przyglądały się Dowmuntowi, co zresztą go nie zdziwiło, jego cera bowiem koloru brązu musiała zwracać uwagę.

Po kilkugodzinnych naradach z tapicerami i meblarzem, odczepiwszy się wreszcie od Migielskiego pojechał na obiad.

Wrażenia pierwszych dni pobytu w stolicy, układając się w jego pamięci chronologicznie, spiętrzyły się w stertę, której wolał jeszcze nie porządkować. Bał się.

Bał się rozczarowania.

Uczucie osamotnienia potężniało w nim, czy to wówczas, gdy przypomniał mały grób na Bródnie, czy obojętne twarze dalekich krewnych, czy antypatyczne figury przygodnych znajomych w rodzaju majora, Trylskiego i Migielskiego. Zdawał sobie sprawę z braku obiektywizmu w tych antypatiach. Był pewien, że ci ludzie przedstawiają pewne wartości moralne i że nie można ich sądzić, poznawszy jedynie część ich osobowości, i to z przykrej strony.

Dlatego wolał o tym wszystkim nie myśleć, wolał nie wyciągać wniosków i nie budować żadnych decyzji.

Dowmunt należał do gatunku ludzi trzeźwych.

Ciężka praca w Afryce, praca w terenie często zupełnie surowym, wśród półdzikich Berberów, Riffenów, Arabów i plemion murzyńskich Konga zahartowała jego nerwy, nauczyła rozwagi i konieczności stosowania teorii względności w ocenie innych.

Ze światem kulturalnym stykał się również na Lądzie Czarnym nie od najlepszej strony. Zarówno Francuzi w Algierze, jak Anglicy w Egipcie, Hiszpanie w Maroku i Belgowie w Kongo stanowili charakterystyczną warstwę kolonialną, warstwę przedsiębiorczą, bezwzględną.

Teraz, popijając kawę, wykładał to sobie tłumacząc, że nie ma prawa do rozczarowań, gdyż przyjechał również do kraju zwykłych śmiertelników.

Z dawna władze jego osobowości były ustalone i rozmieszczone według zasadniczej hierarchii, na czele której stał rozum z podległą mu wolą. Wola zaś rządziła się w nim po dyktatorsku, bez pardonu mordując skazane na zagładę myśli, tępiąc odruchy emocjonalne i twardą garścią trzymając za gardło optymizm i pesymizm, które rozum uważał za najbardziej niebezpieczne w wypadku, gdy jeden lub drugi nad miarę się rozrośnie i swym ciężarem zrujnuje równowagę człowieka.

Andrzej nie był filozofem. Prawo to stworzył w nim instynkt człowieka pracy i walki, człowieka zmuszonego do ustawicznej kontroli narzędzi i broni, którym zawdzięcza swoją materialną i moralną pozycję.

Toteż nie niepokoiła go wciąż powracająca myśl o Lenie. Po nocy spędzonej w „Oazie”, po rewelacjach majora Krupskiego, mózg, najwyższa instancja, orzekł: wykreślić! — wola spełniła swój obowiązek i mógł nie wątpić, że spełni go do końca. Potrzeba tylko trochę czasu. Może więcej niż na wykreślenie innych wrażeń i innych myśli, ale przecie nie tyle, by wola użyć musiała największego wysiłku.

Od bytności u Kulczów minęło przecie zaledwie trzy dni.

To właśnie rozważając, Andrzej otworzył drzwi swego pokoju. Pierwszym przedmiotem, który ujrzał, był pęk pąsowych róż.

Zadzwonił.

Pokojówka nie wiedziała nic. Przynieśli z rana. Nie, listu nie było, ani żadnej kartki. Przyniósł chłopiec z kwiaciarni. Patrzyła przy tym filuternie na Andrzeja. Odprawił ją, gdyż czuł, że krew uderzyła mu do głowy.

Nie ulegało najmniejszej wątpliwości, że kwiaty przysłała Lena.

Uwiązł mu w gardle okrzyk protestu i... radości. Kołowrotek myśli zakręcił się jak szalony. Pojął nagle siłę, która pociągała go do Leny. Pojął władzę decyzji, która zapadła gdzieś w podświadomości obojga.

Tym mocniej jednak odezwała się w nim wola. Wyjął notes i zaczął sprawdzać rachunki. Cyfry, z początku niezrozumiałe i dalekie, zaczęły się wreszcie ustawiać w karne rzędy, nabrały pełni wyrazu i znaczenia.

Po godzinie wstał i zaczął się przebierać. Postanowił pójść do teatru. Grano Kres wędrówki Sheriffa i Andrzej wrócił do hotelu pod wrażeniem tej sztuki.

Na róże nie zwrócił uwagi.

V

Mieszkańcy stolicy dobrze znali wspaniały szafirowy wóz. Ilekroć ukazał się na ulicy, przystawali jedni, by westchnąć z radości, drudzy, by po prostu nacieszyć oczy tym arcydziełem techniki i sztuki.

Gdy na chodniku padło krótkie: — Patrz, rolls royce! — wszystkie głowy się odwracały, wszystkie spojrzenia kierowały się na jezdnię, gdzie bezgłośnie sunął dwuosobowy, pięciometrowy samochód o wypieszczonej linii, połyskujący srebrem okuć i lśniącą emalią szafiru.

Stanowił on dumę stolicy i w każdym: „Patrz, rolls royce” można by było odszukać nutkę chełpliwości.

Lecz myliłby się ten, kto by sądził, że pasażerowie tego wozu równą cieszą się sympatią. Miasto znało ich wyśmienicie. Przy kierownicy siedziała piękna pani w jasnopopielatym z grubej wełny płaszczu i w szafirowym berecie. Obok smukły, kilkunastoletni boy w szafirowej liberyjnej kurtce i w takiejże czapce z białym deklem.

Ulica wiedziała, że jest to pani Kulczowa, i choć jej piękność i niecodzienna uroda boya zlewały się w jedno z luksusową całością auta, tłum dzielił swe wrażenia, nie żałując pięknej pani uszczypliwych przycinków, czy to na temat majątku jej męża, czy o jej przeszłości, czy też w aluzjach do smukłego chłopca, zapatrzonego w swą panią jak w słońce.

Złośliwe słowa padały jednak cicho, bowiem nie zawsze bezpiecznie jest mówić o żonie takiego potentata, jak prezes Kulcz. Padały cicho, nie dolatując do wspaniałego wozu, sunącego dumnie środkiem jezdni.

Samochód szedł cicho i wprawną ręką kierowany, z ryzykowną nonszalancją wymijał inne auta, zataczał śmiałe półkola na wirażach, wreszcie przemknął między tramwajami na rogu Królewskiej i płytkim łukiem zajechał przed „Bristol”.

Z hallu wybiegła służba, lecz widząc, że nikt nie wysiada, wróciła do hotelu. Opodal zebrała się grupka gapiów.

Lena czekała. Na jej małym zegarku strzałka znaczyła jedną minutę po drugiej, drzwi westybulu niejeden obrót zrobiły na swej osi, wpuszczając i wypuszczając dziesiątki ludzi.

Zacięła się jednak i postanowiła czekać.

— Choćby godzinę! Przecież kiedyś musi wyjść.

Znowu minął kwadrans. Zdziwione ukłony znajomych. Rosnąca grupka ciekawych. Wtem... Lena drgnęła. Półgłosem wydała rozkaz:

— Żorż! Szybko! To ten pan!...

W drzwiach stał Dowmunt.

Boy zręcznie wyskoczył i otwierając drzwiczki na całą szerokość, skłonił się przed nim.

Andrzej jednym rzutem ocenił sytuację. Najpierw, ujrzawszy Lenę, chciał wykręcić się ukłonem. Teraz jednak byłoby to niemożliwe. Gdyby nie wsiadł do auta, zrobiłby jej najbardziej impertynencki afront, i to na oczach gawiedzi. Tym bardziej że teraz Lena, widząc jego wahanie, podniosła rękę i zawołała:

— Ależ pan ubiera się! Niczym kobieta. Pół godziny czekałam.

Nie było wyjścia. Andrzej konwencjonalnie przywitał się i zajął obok niej miejsce. Zatrzasnęły się drzwiczki, głuchy warkot starteru rozbudził uśpiony wóz. Motor odezwał się pomrukiem swoich ośmiu cylindrów i auto ruszyło.

Przed hotelem pozostał tylko smukły boy. Stał długo z oczyma łowiącymi ostatnie szafirowe pobłyski oddalającego się auta.

Droga za miastem skręcała w prawo, później w lewo i wyciągnęła się dalej prostą jak strzała, żółtą, falującą wstęgą.

Milczeli oboje. Lena przygotowała cały arsenał broni zaczepnej, teraz jednak nie mogła odnaleźć ani jednego pocisku. Dowmunt obwarował się murem chłodu, umacniał twierdzę swej obojętności, lecz drżał na myśl, że pierwsze jej słowo rozmiecie wszystko w pył.

Wiedział, że powinien zacząć, wiedział, że jego obowiązkiem wobec własnego postanowienia jest zacząć konwencjonalnie, z góry sparaliżować oczekiwany atak, wciskając sytuację w banalne ramki.

Tymczasem auto nabierało tempa. Zegar szybkości wskazywał 60, 70, 80 kilometrów. Wreszcie strzałka doszła do 100 i wciąż posuwała się dalej. Lena z wzrokiem utkwionym przed siebie nie zdejmowała stopy z gazu. Sto dziesięć, sto piętnaście... dwadzieścia...

Mijali drzewa i slupy telegraficzne, rozbijali w drobne kawałki lusterka małych kałuż, w groźnym ryku sygnału przelatywali mimo chłopskich furmanek — zdawało się — stojących po brzegach szosy.

Lena upijała się szybkością i jego chciała nią odurzyć. Rasowy wóz dopiero teraz czuł się w swoim żywiole. Jego oddech stał się całkiem bezgłośny, tysiąc kilogramów swego ciężaru odbijał jak piłkę od małych wypukłych mostków, by aksamitnym skokiem spaść na niezawodne mięśnie resorów, i znowu zwijał pod sobą uciekającą z zawrotną szybkością wstęgę szosy. Wpadli w las. Jeszcze kilometr, nagły zakręt i — Boże!

W odległości stu, może stu dwudziestu metrów tor kolejowy i szlaban zamknięty.

Andrzej miał mocne nerwy i był dobrym automobilistą. Mgnienie wystarczyło mu, by zrozumieć nieuchronną śmierć. Pod stopą Leny zajęczały beznadziejnie hamulce, lecz pocisk prawie nie zwalniał pędu...

Andrzej błyskawicznym ruchem chwycił kierownicę... jeszcze sekunda, ułamek sekundy i całym wysiłkiem ramion skręcił strasznie, tuż przed szlabanem... W tej chwili nacisnął gaz... Wóz zatoczył się jak pijany, wyrżnął ciężkim zadem w szlaban i skoczył w bok. Jeszcze kilka podskoków, jeszcze kilkadziesiąt metrów wzdłuż toru i Andrzej zatrzymał.

Lena, bez kropli krwi w twarzy, zwróciła na niego szeroko rozwarte, przerażone oczy. Otworzyła usta, jakby chciała coś powiedzieć, i wybuchnęła łkaniem.

Nie mógł już dłużej, to było ponad jego siły. Porwał ją w ramiona i usta jego poczęły spadać na blade policzki, na przymknięte oczy, na bezwolne wargi, których tak pragnął, tak pragnął... Wreszcie i jej ręce oplotły jego szyję, a usta złączyły się w pocałunku.

To było takie proste.

Torem przechodził pociąg, a zza jego okien rozbawieni pasażerowie machali im porozumiewawczo rękami.

Oni jednak tego nie widzieli.

Do Warszawy wracali wolno. Prowadził Andrzej. Po raz drugi wobec tej kobiety stwierdził istnienie siły, która nawet wszechwładny mózg zmusza do posłuszeństwa, przed którą nawet wola czuła się pobita.

Nazwał to w myśli „żywiołem”. I uważał się za usprawiedliwionego.

Teraz opowiadał jej o swoich przeżyciach w Afryce, gdzie nieraz stawał twarzą w twarz ze śmiercią. Dzicy są podstępni i drapieżni, żołnierze z Legii Cudzoziemskiej lubią absynt i również nie odznaczają się łagodnością obyczajów. Podczas polowań niejeden turysta stracił życie.

— Ja jednak jakoś zawsze szczęśliwie wydobywałem się z tarapatów. Pamiętam, gdy podczas samumu na pustyni porzucili mnie beduińscy poganiacze wielbłądów i cztery dni błąkałem się po rozpalonych piaskach, kiedy iuż zupełnie siły mnie opuszczały, a położenie się na piasku oznaczało śmierć, powtarzałem sobie: — nie mam zwyczaju umierać! I to mnie trzymało. Wreszcie spotkałem karawanę arabską i dowieźli mnie do Biskry. Gdy po paru dniach przyszedłem do klubu, gdzie miano mnie już za nieboszczyka, na zapytanie: — więc żyjesz? — odpowiadałem, że nie mam zwyczaju umierać. To się tak podobało znajomym, że odtąd powtarzano to w Biskrze, w Algierze, a nawet w Sudanie pewien Anglik, gdy mu się przedstawiłem, powiedział:

— Ach, tak? Pan Dowmunt, który nie ma zwyczaju umierać?

Lena śmiała się i łasiła się do niego. Mówili o jego mieszkaniu. Jutro, pojutrze będzie już gotowe. Wypytywała go o szczegóły urządzenia i cieszyła się jak dziecko. Przed rogatką przesiedli się i Lena odwiozła go do hotelu.

Andrzej czuł się lekki, jakby mu ciężar spadł z pleców. Wydawał ostatnie polecenia, kupował dywany, kryształy, inne drobiazgi. Sporo rzeczy zmienił na ładniejsze i droższe, tak że przeznaczonej na mieszkanie sumy nie wystarczyło i musiał wystawić czek znowu na okrągłą kwotę.

Pomyślał też poważnie o bibliotece. Godzinami wertował katalogi i prospekty, zwiedzał księgarnie. Kupił moc dzieł ekonomicznych i broszur, zaprenumerował kilkanaście czasopism zajmujących się życiem gospodarczym kraju.

Postanowił przed ulokowaniem swoich kapitałów w jakimkolwiek przedsięwzięciu przestudiować dokładnie stosunki, zbadać możliwości rozwojowe poszczególnych gałęzi handlu i przemysłu, co wymagało dużej pracy, zważywszy jego zupełną nieznajomość terenu.

Tymczasem z Leną widywał się co dzień. Spotykali się w małej cukierence na Starym Mieście, w Ogrodzie Botanicznym lub wyjeżdżali na krótkie spacery szafirowym rolls royce’em. Lena nie mówiła o sobie, Andrzej nie chciał zresztą tego tematu poruszać w obawie dotknięcia bolesnych miejsc jej przeszłości.