Tytuł oryginału: Why we dream. The Transformative Power of Our Nightly Journey

Redakcja: Joanna Szulc

Konsultacja merytoryczna: Andrzej Wnuk

Korekta: Renata Burlikowska

Projekt graficzny okładki: Brian Moore

Opracowanie graficzne: Elżbieta Wastkowska

Zdjęcia na okładce: © Shutterstock

Redaktor prowadząca: Magdalena Kosińska

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

© copyright by Agora SA 2019

© copyright by Alice Robb 2019

© copyright for the Polish translation by Krzysztof Umiński

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2019

ISBN: 978-83-268-3053-2 (epub), 978-83-268-3054-9 (mobi)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Rozumiem, dlaczego większość ludzi przypisuje nikłe znaczenie swoim snom. Są dla nich zbyt lekkie, a ludzie na ogół utożsamiają się z tym, co ma ciężar. Łzy są poważne; można je zbierać w słoiku. Ale sen, podobnie jak uśmiech, to czyste powietrze. Sny i uśmiechy prędko przemijają. Cóż jednak, jeśli twarz przeminie, a przetrwa uśmiech?

Susan Sontag, Dobroczyńca

WPROWADZENIE

LATO 2011 ROKU SPĘDZIŁAM, KOPIĄC DOŁY i rozmawiając o snach. W ciągu dwóch tygodni pochłonęłam wszystkie powieści, które zabrałam do odległej andyjskiej wsi Nepeña, gdzie wraz z kolegami z roku i peruwiańskim profesorem archeologii badałam pozostałości kultury Moche. Znaczną część mojej walizki wypełniały zapasy masła orzechowego i cała fura odzieży przeciwdeszczowej; nie przewidziałam, jak wiele wolnego czasu zyskam, kiedy dostęp do internetu zależeć będzie od humorów chimerycznego właściciela kafejki. Dlatego też, kiedy mój przyjaciel James podsunął mi wymiętą książkę, na okładce której promień słońca przeszywał spowity w obłoki ludzki mózg, spróbowałam przezwyciężyć sceptycyzm. Kiedy jednak, przeglądając spis treści, natrafiłam na rozdziały o tytułach w rodzaju: Życie jest snem tudzież Próba generalna przed życiem, bezwiednie wywróciłam oczami. W stan zażenowania wprawiła mnie również lista ćwiczeń: „technika bliźniaczych ciał” brzmiała kosmicznie, „technika sennego lotosu i płomienia” – niedorzecznie, „technika bez-ciała” – złowieszczo. Książka Exploring the World of Lucid Dreaming (Wyprawa w krainę świadomego śnienia) Stephena LaBerge’a miała wszelkie cechy przegadanego newage’owego poradnika, ale że najbliższa anglojęzyczna księgarnia leżała o sześć godzin jazdy autobusem, zaczęłam czytać.

„Życie, jak słusznie głosi przysłowie, jest krótkie – pisał LaBerge. – Jakby tego było mało, musimy spędzać od ćwierci do połowy życia w uśpieniu. Większość z nas wędruje przez swoje sny nieomal jak lunatycy. Bezmyślnie przesypiamy tysiące okazji, by zachować świadomość i żyć pełnią życia”[1]. W trakcie „świadomego śnienia”, jak je nazywa LaBerge, śpiący może uprzytomnić sobie, że śni i – przy odrobinie wprawy – sterować biegiem sennego marzenia.

Połknęłam bakcyla.

Większość ludzi na jakimś etapie życia doświadcza świadomych snów, lecz tylko 10 do 20 procent miewa je regularnie[2]. Dla niektórych przedstawicieli tej mniejszości świadome śnienie jest tak przyjemne, że staje się hobby lub drogą do lepszego życia. Czasem świadome sny wydają się intensywniejsze od rzeczywistości; potrafią dawać upojenie równie silne jak środki halucynogenne, a nawet przynosić rozkosz seksualną. (Pewna psycholożka twierdziła, że osiąga orgazm podczas jednej trzeciej swoich świadomych snów. Pomiary drgań waginy wykazują, że sennym orgazmom u kobiet odpowiadają rzeczywiste reakcje fizjologiczne)[3]. Niektórzy wykorzystują świadome śnienie, by oswajać koszmary i sposobić się do trudnych sytuacji na jawie.

Pośród wszystkich doświadczeń tamtego peruwiańskiego lata, takich jak picie pisco na pustyni czy znalezienie mumii dziecka (a następnie rozwinięcie jej w warunkach nie całkiem optymalnych z naukowego punktu widzenia), w mojej pamięci najwyraźniej zapisało się wspomnienie pierwszego świadomego snu.

O dziewiątej wieczorem wgramoliłam się na dolną pryczę piętrowego łóżka i zaszyłam w śpiworze, wycieńczona fizycznym wysiłkiem i monotonią kopania. Nastawiłam budzik na piątą i niemal natychmiast zapadłam w sen. Moje przemęczone ciało nie pozwoliło głowie, by jak zwykle wałęsała się po zaułkach wybrukowanych niepokojem. Nagle sceneria się zmieniła. Było letnie popołudnie – nie takie jak w Andach, gdzie ciepło jest nietrwałe, a noce pochmurne – prawdziwe lato ze skwarem tak wielkim, że człowiek rzuca się do wody, a potem w mig wysycha w słońcu. Chłonęłam wytęsknione ciepło, rozgarniając wodę w sielskiej sadzawce, której nigdy wcześniej nie widziałam. W prawdziwym życiu nie przepadam za pływaniem i w ogóle nie lubię ćwiczyć, chyba że jednocześnie słucham podcastów albo Radia Pandora. Ale teraz było inaczej – swobodnie i zmysłowo. Świadomie odczuwałam każdą część swojego ciała, namacalny chłód wody, czyste powietrze i niesamowity las, który opasywał sadzawkę bujnym listowiem. Obudziłam się w euforii.

Moje wspomnienie nie ma w sobie ani śladu tej mgiełki, która zwykle spowija sny, a jego szczegóły, mimo upływu lat, zachowują świeżość. Ale nie czułam wyłącznie odprężenia. Cała ta historia mocno mnie poruszyła. Nie byłam już w swoim śpiworze w zakurzonej sali sypialnej w Peru – znalazłam się gdzieś daleko i tam podobało mi się bardziej. Wycieczka do sadzawki zachwiała moim poczuciem rzeczywistości i nie umiałam tego wytłumaczyć, nie wychodząc na wariatkę. Wiedziałam tylko, że chcę to zrobić znowu.

Resztę lata James i ja spędziliśmy, praktykując porady LaBerge’a. Zeskrobując ziemię z prastarych garnków, opowiadaliśmy sobie sny z ostatniej nocy. Do znudzenia powtarzaliśmy mantrę LaBerge’a: „Dziś będę mieć świadomy sen”. Tworzyliśmy własne mantry: „Dzisiaj polecę na księżyc”. Nauczyliśmy się rozpoznawać symptomy śnienia, takie jak lot lub spotkanie z nieżyjącym człowiekiem. Co kilka godzin przeprowadzaliśmy coś, co LaBerge nazywa testem rzeczywistości: zadawaliśmy sobie pytanie, czy to jawa, czy sen. Ta sztuczka – zapewniał LaBerge – gdy się ją przyswoi, owocuje świadomym śnieniem.

Niewykluczone, że kryteria ciekawej rozmowy ulegają zaniżeniu, gdy większość czasu spędza się, grzebiąc rydlem w piasku, lecz nawet po wyjeździe z Peru, kiedy miałam już do dyspozycji więcej niż czworo rozmówców, a także szybki bezprzewodowy internet i biblioteki pełne książek, nie przestawałam myśleć o snach. Były bogatsze i bardziej zagadkowe, niż kiedykolwiek przypuszczałam.

Zaczęłam prowadzić dziennik snów i każdego ranka starannie zapisywałam w skórzanym kołonotatniku wszystko, co udało mi się zapamiętać. Czytałam, że codziennie należy coś odnotować, choćby i nudny strzęp. Na wyniki nie trzeba było długo czekać. W ciągu kilku tygodni wpisy w zeszycie przeszły od sumiennego „Nic nie pamiętam” lub krótkich, niepewnych wycinków („Oglądam Dziadka do orzechów?”; „Jakiś pająk?”) do dwóch lub trzech zawikłanych fabuł prawie każdej nocy. Moje nocne życie okazało się pod każdym względem równie aktywne, a na pewno równie rozrywkowe, jak czas spędzany na jawie, ja zaś doznałam wstrząsu: dotarło do mnie, że od zawsze miałam takie sny, ale traciłam je, pozwalając, by ulatywały z pamięci, jakby nigdy się nie pojawiły. Jakie przygody przeżyłam, by następnie o nich zapomnieć? Ile okazji – żeby spojrzeć na coś z innej perspektywy lub po prostu oderwać się od rzeczywistości – zaprzepaściłam?

Większość nowych umiejętności – zwłaszcza takich, które pozwalają odmienić nasze odbieranie świata – zdobywa się z trudem. Opanowanie nowego języka to lata wytężonej nauki. Medytacja wymaga cierpliwości i regularnej, nieraz frustrującej praktyki. Zyski rosną stopniowo, czasem niezauważalnie. Ale żeby ulepszyć nasze życie senne, wystarczy wydłużyć czas namysłu nad snami od zera do minuty czy dwóch dziennie: przed zaśnięciem pomedytować chwilę nad intencją zapamiętania snu lub rankiem zapisać swój sen albo nagrać jego opis na dyktafon w telefonie. Proces jest bezbolesny, postęp błyskawiczny, efekty odmieniają życie. Moment, gdy zyskujemy świadomość swoich snów, przypomina zanurzenie się w studni, którą wypełniają niedostępne wcześniej fantazje i lęki, sygnały z podświadomości, nieszablonowe pomysły i rozwiązania problemów.

W ostatnich latach naukowcy odkryli metody, dzięki którym można poprawić pamięć snów i systematycznie wykorzystywać potęgę marzeń sennych. Ludzie jednak rozmyślają nad swoimi snami od tysiącleci. Niektórzy badacze uważają, że najstarsza sztuka uprawiana przez naszych przodków – malowidła naskalne w jaskiniach – inspirowana była nocnymi wizjami twórców. Dzienniki snów należą do najdawniejszych zabytków literatury – znajdowano je w ruinach antycznej Grecji[4] i średniowiecznej Japonii[5].

Żyjemy w świecie zbudowanym na snach. Od zarania dziejów na całej kuli ziemskiej sny fascynują i wskazują drogę. Traktujemy je jako zwiastuny przyszłych zdarzeń i jako ślady przeszłości, jako przesłanie od bogów i sygnały z wnętrza ludzkiej jaźni. Pozwalają nam przeżyć doznania, które utraciliśmy, i te, których nigdy nie zaznaliśmy. W snach paralitycy mogą się poruszać, a ślepi widzieć[6]. Lekarze stosują sny jako narzędzie diagnozy, artyści szukają w nich natchnienia. Umierający znajdują pociechę w sugestywnych snach o przeszłości, snach, które zacierają granice świadomości i kwestionują realność otaczającego nas świata. Politycy i mityczni bohaterowie kierowali się snami przy podejmowaniu decyzji i powoływali się na nie, żeby usprawiedliwić wojnę. Przywódcy posługują się nimi w celach szlachetnych (jak Gandhi, kiedy w 1919 roku, sprzeciwiając się ograniczeniu swobód obywatelskich Indusów, opowiedział, że przyśnił mu się ogólnokrajowy strajk[7]) i podłych (na nagraniach wideo, upublicznionych po 11 września, Osama bin Laden i jego zwolennicy opowiadają sobie sny o pilotach, samolotach i upadających budynkach[8]). Nawet osoby, które twierdzą, że nigdy nie zapamiętują snów (ta grupa liczy poniżej 3 procent populacji)[9], powinny uszanować marzenia senne jako potężną, a niedocenianą siłę, z której zrodziły się słynne dzieła sztuki, akty religijnej konwersji i zdarzenia polityczne.

Nasz współczesny niedbały stosunek do snów jest nie tylko aberracją na tle dziejów ludzkości, ale też szczególnym paradoksem dzisiejszej kultury. Ludzie obsesyjnie śledzą wyniki najnowszych badań na temat snu, aczkolwiek naukowcy wciąż nie są zgodni, dlaczego właściwie co noc tracimy świadomość. Chcemy wiedzieć, jak spędzanie czasu przy ekranach i nowoczesne rozplanowanie zajęć wpływają na nasz sen. Klikamy w linki do artykułów, które przestrzegają, że śpiąc mniej niż osiem godzin na dobę, rujnujemy nasze zdrowie, urodę i szczęście – lub zapewniają, że sześć godzin snu wystarczy w sam raz, a niektórzy ludzie w zupełności mogą zadowolić się trzema czy czterema.

Planujemy, śledzimy i optymalizujemy swój czas, kupujemy urządzenia do pomiaru aktywności i aplikacje, które mają odmierzać minuty przeznaczone na sport, pracę, hobby; żyjemy w ciągłym strachu, że „coś nas ominie”. Tymczasem, ignorując sny, marnujemy szansę na przygodę i poprawę zdrowia psychicznego. W ciągu przeciętnej długości życia trwonimy około pięciu, sześciu lat (od 20 do 25 procent całkowitego czasu snu). Sen zwykle traktuje się jako środek do celu – narzędzie, które da nam siłę do skutecznej pracy, podreperuje pamięć, wyreguluje przemianę materii i wzmocni układ odpornościowy. Ale, jak pisze LaBerge: „Czy, skoro trzeba przespać jedną trzecią życia – a wszystko wskazuje, że tak jest – to chcecie również przespać swoje sny?”[10].

Do niedawna nie istniała nauka o snach. Z przyczyn tyleż praktycznych, ile filozoficznych tajemnice snów relegowano do sfery czarów i religii. Sny średnio nadają się do badań laboratoryjnych; trudno je zrelacjonować w całości i, chociaż nowe japońskie urządzenie do obrazowania pozwoli być może „odczytywać” pewne motywy senne, to opisów snów na razie nie da się zweryfikować. Co więcej, naukowcy, którzy decydowali się zgłębiać sny, nie zawsze uosabiali typ szacownego ambasadora, który najlepiej przysłużyłby się sprawie. Tematyka snów przyciągnęła liczną grupę błyskotliwych dziwaków – nieżyciowych fiksatów gotowych zaryzykować karierę dla zagadki, na której rozwikłanie mieli nikłe szanse. Także bohaterowie tej historii zapuszczali się czasem poza granice naukowej ortodoksji – gdy projektowali skazane na klęskę eksperymenty poświęcone telepatycznej naturze snów; upierali się, że sny mogą przewidywać przyszłość; mieszali intuicje z materiałem dowodowym – ale dzięki swojej otwartości intelektualnej nieraz dostrzegali zdumiewające prawdy. Z czasem uprzytomniłam sobie, że granica naukowości bywa niezwykle subtelna, że poważni naukowcy nieraz rozpatrują serio nieziemskie poglądy, a dobre pomysły mogą rodzić się w nieoczekiwanych miejscach. Deirdre Barrett, psycholożka z Harvardu, wbrew radom niektórych kolegów postanowiła wydrukować w „Dreaming” (redagowanym przez siebie czasopiśmie akademickim) artykuł o postrzeganiu pozazmysłowym[11]. „Jestem zdania, że istotę badań naukowych stanowią podejście i plan – powiedziała mi. – Domaganie się konkluzji jest postawą antynaukową”.

Dzięki kilku szczęśliwym przełomowym odkryciom laboratoryjnym oraz niedawnej erupcji badań nad śnieniem, sny wreszcie zaczynają uzyskiwać należną im wiarygodność w świecie nauki. Liczba laboratoriów do badań nad snem jest wyższa niż kiedykolwiek. W 1998 roku było ich czterysta[12], dziś – ponad dwa i pół tysiąca[13]. Zaczęliśmy dostrzegać, jak ważny jest sen dla zdrowia; ludzie na całym świecie wydają rocznie ponad 50 miliardów dolarów na artykuły wspomagające sen[14], a specjaliści przewidują, że przemysł budowany na bezsenności będzie się dalej rozwijał. Kilka amerykańskich uniwersytetów wprowadziło zajęcia, a nawet całe studia poświęcone snom i psychologii snów. Sny, jako centralny punkt teoretycznej refleksji nad związkiem ciała i umysłu oraz naturą świadomości, ściągnęły na siebie uwagę filozofów[15].

Do przewrotu w badaniach nad snem przyczynił się też postęp techniczny, dzięki któremu naukowcy mogą szybciej uzyskiwać opisy snów i zbierać je w środowiskach bardziej różnorodnych niż kiedyś. W dwudziestym wieku badania poświęcone śnieniu prowadzono zwykle na białych studentach wyższych uczelni. Tymczasem od kilku lat mieszkańcy całego świata w najróżniejszym wieku zamieszczają swoje sny na stronach takich jak Dreamboard czy DreamsCloud, naukowcy zaś zaczynają przebierać w tej skarbnicy danych.

Przyczyny, dla których śnimy, okazują się zaskakująco potężne i osobliwe. Marzenia senne odgrywają podstawową rolę w naszym funkcjonowaniu emocjonalnym i intelektualnym; pomagają nam kształtować wspomnienia, rozwiązywać problemy i zachowywać zdrowie psychiczne.

Gdy śnimy, dołączamy nowe informacje do istniejących wcześniej zasobów wiedzy. Mózg przesiewa rumowisko ostatnich przeżyć i wybiera najważniejsze wspomnienia, które zachowa na długo. Śnienie o nowej umiejętności pomaga ją opanować; nauka języka lub czynności we śnie może być równie skuteczna jak mozolna praca na jawie.

Ze snów powstały opowieści, które dostarczają rozrywki pokoleniom czytelników i odkrycia naukowe, które zmieniły świat. Snom zawdzięczamy maszynę do szycia i układ okresowy pierwiastków. Nie sposób wymienić wszystkich artystów i pisarzy – są wśród nich Ludwig van Beethoven, Salvador Dalí, Charlotte Brontë, Mary Shelley i William Styron – którzy część swoich najsłynniejszych dzieł przypisują marzeniom sennym.

Śnimy, aby oswoić lęki i przygotować się na to, co czeka nas w dzień; wprawiamy się w różnych bojach i zmaganiach, tym samym zapoznając się z ich realnymi odpowiednikami. Stawiamy czoła najgorszym scenariuszom w środowisku wolnym od konsekwencji, dzięki czemu rzeczywista sytuacja okazuje się później drobnostką. Ludzie, którzy w snach przedzierają się przez labirynty, łatwiej znajdują z nich wyjście na jawie. Uczniowie, którym śnią się koszmary na temat egzaminów, osiągają lepsze wyniki od kolegów, którzy ich nie mają. Sny o traumatycznych przeżyciach mogą nam pomóc się od nich uwolnić. Jest i druga strona medalu: zaburzenia nastroju, takie jak depresja, często idą w parze z zakłóceniem normalnego śnienia. Umysł pozbawiony fazy REM – w której to fazie pojawia się większość snów, łatwo może się rozsypać. Myśli samobójcze współwystępują z utratą marzeń sennych lub spadkiem zdolności ich zapamiętywania.

Dzięki marzeniom sennym możemy zwiększyć samoświadomość. Sny wydobywają na powierzchnię głęboko skrywane niepokoje i pragnienia, zmuszając nas, byśmy zmierzyli się z lękami lub fantazjami, których dotychczas nie rozpoznaliśmy. Dają nam wgląd we własną psychikę. Bywają kluczem do zrozumienia problemu emocjonalnego.

Jeśli nie podejmujemy prostych kroków, mających na celu zapamiętywanie i zrozumienie marzeń sennych, wyrzucamy prezent od własnego mózgu, nie zadawszy sobie nawet trudu, żeby ów podarunek rozpakować. Część funkcji poznawczych śnienia – na przykład współudział w tworzeniu wspomnień – i tak zostanie spełniona, jeśli tylko normalnie się wyśpimy. Sny pomogą nam przyswoić nowe informacje i ulokować nowe doświadczenia w pamięci długotrwałej, bez względu na to, czy zwrócimy na nie uwagę, czy nie.

Niemniej, lekceważąc swoje sny, sami pozbawiamy się najcenniejszych korzyści, jakie z nich płyną. Jeśli zwrócimy uwagę na nasze marzenia senne, zyskamy dostęp do myśli, które – w przeciwnym razie – rozpłyną się pośród nocy. Śledząc je systematycznie, możemy nabrać pewności siebie, pomocnej w sytuacjach skrajnego napięcia.

Jeżeli postąpimy o krok dalej i omówimy nasze marzenia senne z terapeutą lub lekarzem, niewykluczone, że zgarniemy kolejną nagrodę: sny nieraz dostarczają wsparcia w kwestiach związanych ze zdrowiem fizycznym i psychicznym, które mogłyby pozostać niedostrzeżone. Jeśli zaś pójdziemy na całość i podzielimy się swoimi snami z szerszą publicznością – znajomymi o podobnych zainteresowaniach lub grupą pasjonatów – wówczas istnieje szansa, że jeszcze pełniej pojmiemy sens obecnych w nich mglistych nieraz metafor i symboli. Możemy biegle opanować język snów.

Świadome śnienie ma długą tradycję w kulturze Zachodu, lecz współcześni naukowcy dopiero od niedawna traktują je z szacunkiem i poddają badaniom. Jakkolwiek relacje o świadomym śnieniu odnajdujemy w pismach Arystotelesa i Augustyna, to dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku naukowcy nauczyli się obserwować to zjawisko, niedawno zaś opracowane przez nich techniki przyniosły owoce, kiedy wyszło na jaw, że świadome śnienie ma właściwości terapeutyczne i gdy odkryto skuteczne środki służące wywoływaniu tego stanu.

Zbierając materiały do tej książki, testowałam zarówno najnowsze techniki (takie jak leczenie koszmarów za pomocą wirtualnej rzeczywistości), jak i prymitywne metody, do których nie trzeba nic prócz własnej głowy oraz, ewentualnie, kartki i długopisu. Nauczyłam się konkretnych działań służących lepszemu zapamiętywaniu snów, pokonywaniu nocnych koszmarów i kontrolowaniu treści marzeń sennych. Wyjaśnię tutaj, które metody zostały w pełni przebadane i które sprawdziły się w moim przypadku, jak pokonałam drogę od sporadycznego zapamiętywania snów do pamiętania ich, kiedy tylko zechcę, i jak moje senne wspomnienia stały się dłuższe, barwniejsze i bardziej świadome.

Jest to książka o nauce i historii; opowieść o tym, jak nasi przodkowie zapomnieli o marzeniach sennych i jak po latach zaczęliśmy odkrywać je na nowo. Wyobrażam sobie – i mam taką nadzieję – że gdy dowiecie się, jak bogate jest nasze życie wewnętrzne podczas snu, zapragniecie częściej zapamiętywać swoje sny, a nawet eksperymentować ze świadomym śnieniem. Jeśli zdołam przekonać was, że sny są ważne, to niewykluczone, że bez specjalnych starań zaczniecie je lepiej zapamiętywać. Często samo zaciekawienie sennym życiem wystarczy, by poprawić jego jakość. Jest też inny prosty sposób na poprawienie pamięci snów – w tym celu należy przeznaczyć trochę więcej czasu na myślenie o nich na jawie; lektura tej książki też się będzie do tego zaliczać. (Nieraz słyszałam od ludzi, z którymi rozmawiałam o mojej książce, że mieli później niezwykle barwne sny). Dobra pamięć snów jest niezbędna do świadomego śnienia. Jeśli już teraz zaczniecie prowadzić dziennik snów, będziecie lepiej przygotowani do części, w której opowiem, jak osiągać świadome sny.

To wspaniała chwila, by wyruszyć w podróż. Pytania są stare jak świat, a badacze zgłębiający tajemniczą dziedzinę snów nieraz orientują się, że kroczą po śladach swoich przodków. Mimo to nowe badania z zakresu nauk ścisłych i przyrodniczych oraz psychologii – czasem żenująco bliskie mistycznym wierzeniom z zamierzchłych epok – wreszcie pozwalają jaśniej pojąć cel i znaczenie snów.

Rozdział 1.

JAK ZAPOMNIELIŚMY O SNACH

DO XIX WIEKU SNY rozpatrywano nie tyle w kontekście nauki, ile życia duchowego. W rozmaitych tradycjach religijnych marzenia senne uchodziły za medium, poprzez które zwykli ludzie doświadczali innego świata, a prorocy odgadywali wolę bożą. Biblijny Józef został rządcą na dworze faraona dzięki temu, że odczytał sen władcy i wyjaśnił, że siedem tłustych krów i siedem chudych krów oznacza siedem lat obfitości i siedem lat głodu. Powiada się, że azan (muzułmańskie wezwanie do modlitwy) miało początek we śnie jednego z towarzyszy Mahometa. Sam Mahomet zaś w chwilach zwątpienia znajdował w snach pociechę i potwierdzenie, że podąża właściwą ścieżką[1]. Święte teksty hinduskie nauczają, że marzenia senne niosą wiarygodne, acz sprzeczne z intuicją przepowiednie[2]. Utrata zęba we śnie zwiastuje zgon, a koszmar o śmierci przez ścięcie wieszczy długie życie. Podobno narodziny Buddy poprzedził sen, w którym jego matka, królowa Maya, ujrzała, jak biały słoń niosący kwiat lotosu obchodzi ją dookoła, a następnie wpełza do jej łona.

SNY CZĘSTO CENIONO jako okno na przyszłość. W świecie starożytnym lekarze nierzadko traktowali je jako coś w rodzaju czarodziejskich promieni rentgenowskich i szukali w nich wskazówek na temat stanu swoich pacjentów. „Początki chorób oraz innych stanów, które mają w przyszłości zjawić się w organizmach – pisał Arystoteles w IV wieku przed naszą erą – muszą [...] jaśniej występować w marzeniach sennych niż w stanie czuwania”[3]. Grecki lekarz Hipokrates niezmiernie wysoko oceniał diagnostyczny walor marzeń sennych, wyznawał przy tym podejście dosłowne, utrzymując na przykład, że sny o rwących rzekach oznaczają nadmiar krwi w ciele[4]. Kilka stuleci później Galen twierdził, że „ocalił wielu ludzi, stosując lekarstwo objawione we śnie”[5]. Sny pacjentów były dla niego sprawą pierwszorzędną, wypytywał o nie równie skwapliwie jak o symptomy. Własne sny też traktował poważnie. Utrzymywał, że za jego wyborem życiowej ścieżki stoi sen, w którym Asklepios, boski patron medycyny i snu, kazał mu zostać chirurgiem.

Grecy z niesłychanym oddaniem czcili boga snu. Przez tysiące lat – jeszcze długo po tym, jak upadła cywilizacja, która stworzyła jego kult – pielgrzymi, w tym inwalidzi, zjeżdżali z całego świata śródziemnomorskiego do jego świątyni w Epidauros, żeby spędzić noc w wewnętrznym sanktuarium znanym jako abaton i modlić się o sen, który przyniesie im diagnozę lub uzdrowienie. Relikty znajdowane w sanktuariach Asklepiosa – terakotowe głowy i kończyny, palec z guzem nowotworowym – świadczą o tym, jak rozległe moce mu przypisywano. Jedna z inskrypcji opowiada o mężczyźnie imieniem Lucjusz, który przyjechał do świątyni Asklepiosa w Rzymie z powodu bólu w piersiach. We śnie otrzymał polecenie, by zebrać popioły z ołtarza, wymieszać je z winem i okład z tej mikstury przykładać sobie do boku[6]. W innej inskrypcji czytamy o niewidomym żołnierzu, któremu sen przyniósł zalecenie, żeby sporządził balsam z miodu i krwi białego koguta i nasmarował sobie nim oczy.

SNY BYWAJĄ tak podobne do życia, ich źródła tak zagadkowe, a efekty tak potężne, że nadprzyrodzone wyjaśnienia jawią się niemal jako racjonalne. Sny o obcowaniu z Bogiem lub spotkaniu z umarłym potrafią przejąć trwogą najzagorzalszego ateistę, a osobę o silniejszym instynkcie metafizycznym pobudzić do zastanowienia, czy przypadkiem nie przekroczyła progu niebios. Czasem marzenia senne skłaniają nawet do zmiany przekonań lub wiary. Pewien misjonarz Kościoła metodystycznego utyskiwał pewnego razu, że jego podopieczni „częściej zaczynają poważnie traktować religię i modlitwę nie wskutek słuchania kazań, lecz w następstwie ostrzegawczego snu”[7].

Niektórzy uczeni są wręcz zdania, że sama religia wywodzi się z marzeń sennych i naszych prób ich zrozumienia[8]. Psycholog Kelly Bulkeley i neurobiolog Patrick McNamara uważają, że ludzie wytworzyli struktury religijne, żeby nadać sens z natury mistycznemu doświadczeniu marzeń sennych. Nawet najzwyklejsze sny przenoszą nas w alternatywne światy, w krainy, w których panują inne prawa (lub bezprawie), w których ludzie mogą przeistaczać się w potwory, a wszechpotężne istoty żywo interesują się ludzkimi sprawami – w światy łudząco podobne do tych, o których opowiadają mity. Wizje, zarówno te senne, jak i oglądane na jawie, dają nam impuls do poszukiwania odpowiedzi. Pewne badania naukowe wskazują, że osoby chore na schizofrenię (choroba ta odznacza się występowaniem halucynacji) odczuwają silniejszy pociąg ku religii niż reszta populacji.

Sny są potężną maszyną do tworzenia wyobrażeń bogów lub czynników nadprzyrodzonych – inteligentnych, nieludzkich postaci, które zdają się posiadać własną, niezależną wolę. Kiedy psycholodzy Richard Schweickert i Zhuangzhuang Xi przeanalizowali próbkę opisów marzeń sennych zamieszczonych na DreamBanku, stronie internetowej do dzielenia się snami, przekonali się, że średnio dziewięć razy w jednym śnie występują „zdarzenia podchodzące pod teorię umysłu”, kiedy to śniący przypisuje postaci ze snu sprawczość i niezależność lub życie wewnętrzne („Jeden z wampirów bał się głównego wampira”; żywe zwłoki „chciały wyjść”, a ktoś inny „zdziwił się”, kiedy śniąca wjechała swoim wózkiem inwalidzkim na biurko[9]). W marzeniach sennych ludzie przypisują motywy i uczucia postaciom, które sami wymyślili; odbywa się to na podobnej zasadzie jak spekulacje dotyczące woli duchów i bogów.

Bulkeley i McNamara zauważają, że objaśnianie snów i egzegeza tekstów religijnych rządzą się analogicznymi prawami. „Ilekroć postanawiamy »odczytać« sen, z góry widzimy już, że w ciągu dnia będziemy na nowo obracać w głowie senne zdarzenia i obrazy – pisał McNamara na łamach czasopisma „Aeon”. – Bądź co bądź nie da się w zasadzie zrozumieć snu za pierwszym razem [...]. Tę samą paradoksalną postawę interpretacyjną przybieramy również, kiedy czytamy święte teksty, słuchamy opowieści związanych z wiarą albo próbujemy objaśnić własne przeżycia religijne (jeśli jesteśmy wierzący)”[10]. Przebudzenie z intensywnego snu, podobnie jak zamknięcie świętej księgi, to dopiero początek procesu interpretacji. Ani tu, ani tam nie zadowalamy się powierzchownym sensem doświadczenia. Przeciwnie, napawamy się pierwotną siłą pamięci, wiedząc zarazem, że do swojego przeżycia jeszcze powrócimy. Już wkrótce na nowo odtworzymy tekst lub sen i rozłożymy go na czynniki pierwsze, rozpoczynając cykl „bezkresnej egzegezy, interpretacji i reinterpretacji”, który wiedzie do „nowych znaczeń” albo wręcz „nowych praktyk liturgicznych”.

Za sprawą zmian neurochemicznych, zachodzących w fazie REM, mózg gotów jest nie tylko wytworzyć nadzwyczajne wizje, ale również im zawierzyć. Wzrasta poziom dopaminy – neuroprzekaźnika, któremu przypisuje się związki z uczuciem przyjemności i nagradzaniem – a także acetylocholiny, związku chemicznego uczestniczącego w wytwarzaniu wspomnień. Nasila się aktywność w ośrodkach emocji – ciele migdałowatym i całym układzie limbicznym. W tym samym czasie zamiera aktywność grzbietowo-bocznej kory przedczołowej i spada poziom serotoniny oraz noradrenaliny, hormonów odpowiedzialnych za samokontrolę. W rezultacie powstają idealne chemiczne warunki dla rozwoju barwnych, przejmujących wizji: partie mózgu odpowiedzialne za emocje szaleją, obszary zajmujące się ich temperowaniem śpią. „Ludzie od zawsze zastanawiają się, dlaczego marzenia senne z taką łatwością generują idee religijne – powiedział McNamara. – Otóż w sny wbudowany jest naturalny mechanizm poznawczy, który sprzyja tworzeniu wyobrażeń o nadprzyrodzonej sile sprawczej”.

NAWET W EPOKACH względnego sceptycyzmu marzeniom sennym powszechnie przypisywano nadprzyrodzone pochodzenie. W apogeum doby oświecenia racjonalni mieszkańcy Zachodu nadal wypatrywali rad i przebłysków przyszłości w swoich snach. „U początków nowożytnej Ameryki objaśniacze marzeń sennych byli równie liczni co rozmaici fałszerze, sprzedawcy cudownych eliksirów i inni przekupnie” – pisał historyk Andrew Burstein w książce Lincoln Dreamt He Died: The Midnight Visions of Remarkable Americans from Colonial Times to Freud (Lincoln śnił, że zmarł. Nocne wizje wybitnych Amerykanów od epoki kolonialnej do Freuda)[11]. Masowo drukowano absurdalne poradniki do interpretacji snów („Dobrze jest śnić o bieli, fiolecie, różu lub zieleni; brąz i czerń zwykle zwiastują nieszczęście”). Gazety publikowały pouczające powiastki o głupcach, którzy zlekceważyli swoje sny. W gazecie „Freeman’s Oracle” z New Hampshire ukazał się artykuł o żonie młodego marynarza, która we śnie ujrzała jego ciało podrygujące na falach i zaklinała małżonka, by zrezygnował z udziału w kapitańskiej kolacji na pokładzie. On nie posłuchał i utonął.

Zainteresowanie snami nie było wyłącznie domeną ludzi nieuczonych i przesądnych. Ezra Stiles, XVIII-wieczny dyrektor Yale College, sumiennie odnotowywał w dzienniku prorocze sny swoich znajomych. Prezydent John Adams i lekarz Benjamin Rush opowiadali sobie w listach sny i konkurowali pod względem bujności życia sennego. Adamsa szczególnie poruszył sen, w którym przekonywał zbiorowisko zwierząt, jakiego nie powstydziłby się ogród zoologiczny – były w nim lwy, słonie i wilki – że powinny utworzyć „suwerenny rząd animalny”.

Gwałtowny rozwój techniki w XIX wieku dodatkowo wzmógł zainteresowanie sprawami nadprzyrodzonymi na Zachodzie. Niesłychanie dalekie podróże stały się rzeczywistością, podobnie jak komunikacja na odległość, a zwykły człowiek, porażony nowymi możliwościami, zastanawiał się, czy media i duchy są fenomenem bardziej nieziemskim niż kolej lub telegraf. W latach osiemdziesiątych grupa szacownych brytyjskich filozofów i uczonych założyła Towarzystwo Badań Parapsychologicznych. Członkowie Towarzystwa gromadzili świadectwa o występowaniu duchów i telepatii, z których następnie ułożyli tysiącstronicowy traktat przekonujący, że zjawiska paranormalne istnieją. Rozesłali też pięć tysięcy kwestionariuszy, prosząc respondentów o zgłaszanie przypadków, gdy ktoś we śnie przewidział śmierć, która później istotnie nastąpiła; następnie zaś stwierdzili, że takie sny występują zbyt często, by tłumaczyć je zbiegiem okoliczności.

W gazetach drukowano sny czytelników poświęcone polityce, jak gdyby spodziewano się dostrzec w nich przesłanki na temat przyszłości kraju. Kierowany przez Josepha Pulitzera „New York World” ogłosił ogólnokrajowy konkurs na najlepszy sen i zwrócił się do setek tysięcy czytelników, by nadsyłali swoje najbardziej fantastyczne wizje. Zwycięzcą – Czempionem Wśród Śniących, wybranym przez Juliana Hawthorne’a, syna pisarza Nathaniela – został były wykładowca z Marylandu, który podpisał się jako J.E.J. Buckey. Pewnej nocy, twierdził Buckey, przyśniło mu się, że zastrzelił obcego człowieka i stał przy nim, patrząc, jak z szyi ofiary tryska krew. Następnego dnia, kiedy idąc do pracy, usiłował się otrząsnąć, nagle dostrzegł mężczyznę ze snu. Tamten najwyraźniej też go rozpoznał i zaczął błagać Buckeya, żeby nie strzelał. Buckey był pewien, że wie, co się wydarzyło: „Obaj mieliśmy ten sam sen”.

W LATACH PIĘĆDZIESIĄTYCH XIX WIEKU francuski lekarz Louis Alfred Maury jako jeden z pierwszych naukowców zajął się empirycznym badaniem marzeń sennych[12]. Maury wziął na siebie rolę królika doświadczalnego i na różne sposoby ingerował w swoje otoczenie, żeby sprawdzić, czy przełoży się to na jego sny. Swojego asystenta poprosił, żeby łaskotał go piórkiem w nos, gdy on sam będzie spał – przyśniło mu się, że ktoś zrywa mu z twarzy maskę. Gdy polecił, żeby skrapiano mu twarz wodą, śnił, że się poci i pije wino. Wyciągnął z tego radykalny wniosek, że sny nie pochodzą od bogów, lecz z otaczającego nas świata.

Musiało minąć następnych sto lat, nim naukowcy docenili rolę snów w rozwiązywaniu problemów, ale już w 1892 roku biolog rozwoju Charles Child zwrócił się do dwustu studentów z pytaniem, czy kiedykolwiek zaobserwowali, że sen pomógł im w uporaniu się z jakąś trudnością w prawdziwym życiu[13]. Około 40 procent odpowiedziało, że tak; niektórzy utrzymywali, że w ten sposób rozwiązują zadania z algebry. Ktoś przypomniał sobie, jak w liceum przyśniło mu się zadanie domowe i rankiem obudził się z gotowym tłumaczeniem fragmentu z Wergiliusza.

Na przełomie XIX i XX wieku Sigmund Freud nobilitował marzenia senne, jako pierwszy uznając je za pełnoprawny przedmiot akademickich dociekań. Freud umieścił sny w samym sercu zainteresowań nowej dyscypliny, jaką była psychoanaliza, i wychwalał je jako „królewską drogę do poznania nieświadomych działań umysłu”. „Podstawą psychoanalizy jest analiza marzeń sennych” – stwierdził.

Biorąc sny pod lupę – wywodził w Objaśnianiu marzeń sennych – pacjent (lub psychoanalityk) może odkryć potajemne pragnienia, dotrzeć do sfery nieświadomej, a tym samym zyskać możność leczenia swojej nerwicy. Marzenia senne rodzą się w naszych umysłach, toteż każdy element snu – obce postaci, kochankowie, przedmioty nieożywione – symbolizuje jakiś aspekt naszego ja.

Jedna z najradykalniejszych tez Freuda głosiła, że sny są spełnieniem życzeń, pozwalają nam zaspokajać zarówno pragnienia, których jesteśmy świadomi, jak i te, do których nie przyznajemy się nawet sami przed sobą. Takie pragnienie bywa niesłychanie złożone – na przykład ktoś pragnie powrócić do dzieciństwa, żeby zaskarbić sobie miłość oziębłego rodzica – ale bywa też całkiem proste, gdy ktoś chce zaspokoić nagły głód, który naszedł go w nocy. W wieku dziewiętnastu miesięcy córka Freuda Anna przejadła się truskawkami i zwymiotowała, w związku z czym nie mogła nic jeść do końca dnia. W nocy Freud usłyszał, jak córka krzyczy przez sen: „Anna F.eund, truskawki, poziomki, jajecznica, papu”[14]. Uznał, że dziecko zaspokaja głód we śnie.

Zwykle sens pragnienia nie bywa aż tak czytelny. Freud sądził, że mglisty charakter snów spełnia funkcję ochronną, dzięki której możemy spać spokojnie, a problemy leżące u podstaw marzenia sennego nas nie przytłaczają. Tak jak ciemne okulary chronią siatkówkę przed bezpośrednim działaniem światła słonecznego, tak i sny odgradzają nas od ciężarów ponad siły. Freud rozróżniał pomiędzy „jawną” treścią senną (zdarzenia i obrazy, które zapamiętujemy) a „treścią utajoną” (stłumionymi pragnieniami, z których te pierwsze się wywodzą). W ciągu dnia – twierdził – mechanizm nazywany „cenzorem” pilnuje umysłu, nie dopuszczając myśli społecznie nagannych lub niebezpiecznych. Podczas snu cenzor przestaje działać i część nieodpowiednich myśli przesącza się do strefy świadomej.

W niektórych marzeniach sennych treści utajone są głęboko ukryte; w innych, na przykład u dzieci, łatwiej do nich dotrzeć. Wieloznaczna treść utajona przechodzi w przystępniejszą treść świadomą podczas procesu, który Freud nazywał pracą marzenia sennego. Jeśli psychoanalityk odtworzy retrospektywnie kolejne etapy tego procesu (są nimi: praca kondensacji, praca przesunięcia, wzgląd na możliwość przedstawienia i wtórne opracowanie) powinien rozwikłać znaczenie snu i rozpoznać problem leżący u jego podstaw.

W ramach kondensacji różne elementy życia śniącego splatają się ze sobą, nie bacząc na porządki czasu i przestrzeni. Jakaś postać może mieć ciało jednej osoby, lecz nosić imię drugiej lub występować w niedopasowanym otoczeniu. Oto znajomy z podstawówki przechadza się po biurze. Przemówienie, jakiego spodziewalibyśmy się od rodzica, pada z ust znanej osobistości. Jest to jedna z najbardziej niepokojących cech marzeń sennych. W powieści Tożsamość Milan Kundera pisał, że sny „narzucają [...] niepojętą równość między różnymi okresami, jednoczesność, która sprasowuje wszystko, co człowiek kiedyś przeżył; odbierają znaczenie teraźniejszości, podważając jej uprzywilejowaną pozycję”[15].

W pokrewnym procesie przesunięcia śpiący umysł miesza ważne z nieistotnym. Sprawy błahe zajmują centralne miejsce w fabule snu, a jego sedno może się jawić jako pomniejszy szczegół. Przez wzgląd na możliwości przedstawienia myśli przeistaczają się w obrazy i symbole. Freud porównywał ten proces do pisania wiersza: tak jak poeta wysnuwa wersy z uczuć i idei, tak też śniący tworzy obrazy z treści utajonej. W ostatniej fazie, jaką jest wtórne opracowanie, umysł ulega swojej naturalnej skłonności, by chaos zmieniać w ład i „szlafmycą i frędzelkami od szlafrok zatyka luki w budowie marzenia sennego”[16], łącząc nieprzystające elementy snu we względnie spójną opowieść.

Zdaniem Freuda przytłaczająca większość symboli obecnych w snach odnosi się do seksu lub anatomii. Lista artykułów reprezentujących „członek męski” obejmuje „wszystkie długie przedmioty”; parasole (których otwarcie „da się przyrównać do erekcji”), noże, strzelby, młoty, broń i narzędzia; krawat, ponieważ zwisa z męskiego ciała, a także „wszystkie skomplikowane machiny i urządzenia”. W miejsce kobiety i jej genitaliów pojawiają się płytkie przedmioty w rodzaju puszek, szkatułek, szaf, statków i naczyń; pokoje – ponieważ mają wejścia, oraz stoły – gdyż „nie mają sterczących elementów”[*1]. Wchodzenie po drabinie lub po schodach oznacza stosunek płciowy. Dzieci symbolizują genitalia, „bo przecież i mężczyźni, i kobiety zwykli określać swe narządy płciowe pieszczotliwie mianem »malutkich«”[17]. Zabawa z dzieckiem jest w konsekwencji symbolem masturbacji. Freud przekonywał jedną pacjentkę, że kolor różowy, który kojarzył jej się z goździkami (ang. carnations), w istocie oznaczał cielesne pożądanie (ang. carnal – cielesny).

Wśród pacjentów, którzy zetknęli się z tą nową teorią marzeń sennych, był rosyjski arystokrata Siergiej Pankiejew. Freud nazywał go człowiekiem-wilkiem. Po latach nieudanej psychoanalizy Freud uznał, że depresja Pankiejewa ma korzenie w dziecinnej traumie, o której chory zapomniałby, gdyby nie wywołany przez nią koszmar senny. W koszmarze tym, który przyśnił mu się w wieku około czterech lat, Pankiejew ujrzał stado białych wilków, które przycupnęły na gałęziach za oknem, podczas gdy on w przerażeniu przyglądał im się ze swojego łóżka. Freud zauważył, że wilki się nie ruszają, z czego wysnuł wniosek, że jego pacjent tęskni do stanu bezruchu, ponieważ jako dziecko był w swoim domu świadkiem gorączkowej lub gwałtownej krzątaniny. Na tej podstawie doszedł do oryginalnej konkluzji, że pewnego razu człowiek-wilk przypadkiem zobaczył, jak jego rodzice uprawiają seks.

Objaśnianie marzeń sennych ukazało się w 1900 roku i było klapą; przez sześć lat po publikacji sprzedało się zaledwie kilkaset egzemplarzy. W ciągu następnych kilku lat książka zyskała jednak większy rozgłos, podobnie jak psychoanalityczne koncepcje jej autora, co spowodowało zainteresowanie marzeniami sennymi wśród terapeutów. Jednym z pierwszych wielbicieli Freuda był obiecujący szwajcarski psychiatra Carl Jung. Jung ufał marzeniom sennym i kierował się nimi przy podejmowaniu ważnych decyzji. Po ukończeniu szkoły nie potrafił wybrać przedmiotu dalszych studiów. Nauki przyrodnicze i ścisłe pasjonowały go w równym stopniu co historia i filozofia. Oświecenia doznał wskutek dwóch wymownych snów. W pierwszym z nich, spacerując brzegiem Renu, natknął się na kopiec mogilny. Przystanął, żeby go rozkopać i z przejęciem odkrył stos prehistorycznych kości. W drugim śnie trafił nad przejrzyste oczko wodne w ciemnym lesie. Kiedy pochylił się nad taflą wody, ujrzał lśniące stworzenie. Jung przebudził się z tych snów zdjęty „gwałtownym pragnieniem wiedzy”. Marzenia senne potwierdziły jego zamiłowanie do natury i młody człowiek z radością rozpoczął studia przyrodnicze i medyczne.

W 1906 roku Jung wysłał do Freuda przypochlebny list i między dwoma mężczyznami wywiązała się entuzjastyczna korespondencja. Rok później spotkali się osobiście i rozmawiali przez niemal trzynaście godzin. Freud czuł, że wreszcie odnalazł godnego ucznia. „Jeżeli ja jestem Mojżeszem, to ty jesteś Jozuem i weźmiesz w posiadanie ziemię obiecaną psychiatrii” – pisał do Junga w 1909 roku. Młodszego kolegę nazywał swoim „najstarszym synem” oraz „swoim dziedzicem i koronowanym księciem”[18].

Wkrótce jednak na ich stosunkach pojawiły się rysy. Freud czuł się zagrożony przez młodszego mężczyznę i z dezaprobatą traktował jego zainteresowaniem światem nadprzyrodzonym, Jung zaś z czasem zaczął mieć za złe Freudowi protekcjonalne traktowanie. Jeden z ich najzaciętszych sporów, który przyczynił się do ich ostatecznego zerwania w 1913 roku, dotyczył wpływu czynnika seksualnego na nieświadomość. Jung wytykał Freudowi, że widzi nieświadomość wyłącznie jako wylęgarnię najpodlejszych instynktów i kwestionował jego obsesyjne skupienie na roli seksu w objaśnianiu snów oraz w psychoanalizie w ogóle. Przyznawał, że marzenia senne ujawniają stłumione pragnienia, lecz twierdził, że zakres tych pragnień wykracza daleko poza sferę fantazji seksualnych. „Marzenie senne przedstawia prawdziwy obraz pewnego subiektywnego stanu, podczas gdy świadomość neguje istnienie tego stanu, a jeśli je uznaje, to z niechęcią – pisał Jung w książce Modern Man in Search of a Soul (Współczesny człowiek w poszukiwaniu duszy). – Marzenia senne przekazują wiedzę o tajemnicach życia wewnętrznego i odsłaniają przed śniącym utajone elementy jego osobowości. Dopóki pozostają one nieodkryte, zakłócają życie na jawie i zdradzają się wyłącznie w postaci symptomów”.

Jung uważał, że indywidualna nieświadomość „spoczywa [...] na głębszej warstwie, która nie pochodzi [...] z doświadczenia, nie jest jego zdobyczą, lecz jest przyrodzona”[19]. „Zbiorowa nieświadomość” jest u Junga podstawową strukturą psychiczną wywodzącą się z epoki poprzedzającej pamięć i historię. Składa się ona z archetypów, takich jak Stary Mędrzec czy Wielka Matka, które występują „we wszystkich epokach i wśród wszystkich ludów” i znajdują odzwierciedlenie w micie, sztuce, rytuałach religijnych, psychotycznych wizjach oraz marzeniach sennych. Duszę tworzą dwa dopełniające się archetypy, animus (który reprezentuje męską energię u kobiety) i anima (kobiecy pierwiastek w psychice mężczyzny). Archetyp cienia wyraża mroczną, zwierzęcą stronę osobowości. Najważniejszy ze wszystkich archetyp jaźni reprezentuje połączenie sfery świadomej i nieświadomej oraz różne składniki osobowości. Tak jak organizm dba o równowagę, utrzymując zdrową temperaturę, tak też sfera psychiczna szuka harmonii pomiędzy świadomością a nieświadomością. Zdaniem Junga mężczyzna musi zaakceptować dawkę animy, która pozwoli mu rozumieć kobiety, kobieta zaś powinna przyswoić animus, nie pozwalając, by nią zawładnął (w przeciwnym razie stanie się zbyt skora do rywalizacji i nadmiernie zainteresowana życiem poza ogniskiem domowym). Pierwiastka cienia nie należy wykorzeniać, tylko asymilować.

Jung wierzył, że dzięki marzeniom sennym ludzie mogą rozpoznawać te części swojej psychiki, które zostały stłumione lub zaniedbane. Jeden z jego pacjentów, młody mężczyzna, miał sen, w którym jego ojciec prowadził nieostrożnie, ruszał i cofał gwałtownie, aż wreszcie rozbił samochód o mur. Zbulwersowany zganił ojca, ale ten tylko się zaśmiał, a wówczas syn spostrzegł, że jego ojciec jest pijany. W realnym życiu syn idealizował ojca, który był odpowiedzialnym, spełnionym mężczyzną i nigdy nie zrobiłby czegoś tak niebezpiecznego. Dlaczego zatem w marzeniu sennym przypisał mu tak nietypową rolę? W toku ich rozmów Jung zauważył, że młodzieniec do przesady zabiega o uznanie ze strony ojca i to zaprzątnięcie ojcowską opinią hamuje jego własny rozwój. Nieświadomość młodzieńca – stwierdził Jung – rekompensowała to, wynosząc syna i pomniejszając znaczenie ojca. Taka interpretacja przemówiła do pacjenta, który przyznał, że powinien przestać przywiązywać tak wielką wagę do ojcowskiej opinii[20].

W początkach XX wieku pojawiło się jeszcze jedno zjawisko, za sprawą którego na Zachodzie zaczęto baczniej przyglądać się marzeniom sennym. Antropolodzy i etnolodzy zainteresowali się społeczeństwami tradycyjnymi i zaczęli je badać. W latach dwudziestych zapanował istny szał na punkcie indiańskiej sztuki i rękodzieła, a w nowojorskich salonach intelektualiści eksperymentowali ze środkami halucynogennymi. Ich fascynację budził też szacunek, jakim Indianie otaczali sny.

W wielu kulturach tradycyjnych marzenia senne uchodzą za pomost łączący naszą rzeczywistość z zaświatami, za świętą sferę, w której duchy i przodkowie mogą porozumiewać się z żywymi. Sen o potężnym zwierzęciu można odczytać jako znak, że łowy na tego zwierza przebiegną pomyślnie. „Ściśle rzecz biorąc, Irokezi mają tylko jedno bóstwo: Sen – pisał w 1669 roku jezuicki misjonarz Jacques Frémin. – Jego darzą posłuszeństwem i jego rozkazy wypełniają z bezwzględną ścisłością” (Misjonarze niekoniecznie uchwycili niuanse lokalnych wierzeń, ale ich opisy robiły furorę na Zachodzie)[21]. Frémin odnotował reakcję pewnego Irokeza na sen o kąpieli: „Po przebudzeniu popędził do kilku chat i prosił swych przyjaciół, by chlustali na niego wodą z dzbanków, choć panował przeszywający chłód”. Inny znajomy misjonarza jechał pięćset mil do Quebecu, ponieważ przyśniło mu się, że kupował tam psa. Irokezi poczytywali sobie za obowiązek odtwarzanie swoich marzeń sennych, nawet koszmarów. Jeden misjonarz twierdził, że widział, jak mężczyzna z plemienia Huronów obciął sobie palec wskutek snu o jego amputacji[22].

Jean de Brébeuf, który większość życia spędził, próbując nawracać Huronów na chrześcijaństwo, również wspominał o ich szacunku dla snów. „Wiara, jaką darzą sny, przekracza ludzkie pojęcie” – pisał[23]. Według jego interpretacji Huroni przestrzegali sennych nakazów bez względu na to, jak były przypadkowe lub wymyślne. Kiedy jednemu z jego sąsiadów przyśniły się przygotowania do uczty, w środku nocy pobiegł do domu Brébeufa, zbudził go i poprosił o czajnik. Jeśli choremu przyśniło się, że partia lacrosse może wypędzić demona, który odpowiada za jego niedyspozycję, wówczas „choćby ów chory był kimś bez znaczenia, ujrzycie, jak na zacnym polu jedna wioska zmaga się z drugą o to, kto lepszy jest w lacrosse”.

Kiedy trzy wieki później antropolog Jackson Steward Lincoln osiadł wśród rdzennych ludów Ameryki, przekonał się, że wiara w sny pozostała nietknięta[24]. Napotkany Navajo wyjaśnił mu, że sen, w którym uściśniemy dłoń zmarłemu, równa się wyrokowi śmierci (skomplikowane rytuały i łut szczęścia mogą zapobiec katastrofie zapowiedzianej we śnie). Indianie Crow wierzyli, że marzenia senne i wizje bez reszty warunkują losy jednostki. Pomyślność przypisywano dobrym snom, klęskę tłumaczono ich brakiem. Aby przywabić bezcenne sny, mężczyźni z ludu Crow podejmowali skomplikowane zabiegi: zaszywali się samotnie w górach, dźwigali na grzbiecie bawole cielsko lub w ramach ofiary nacinali sobie palce.

Podczas szeroko rozpowszechnionego rytuału inicjacyjnego, znanego jako poszukiwanie wizji, nastoletnich chłopców pozbawiano snu, a następnie wysyłano samotnie do głuszy, żeby się modlili i pościli. Każdy chłopiec pozostawał w lesie, nierzadko przez kilka nocy, dopóki nie przyśnił mu się intensywny sen o zwierzęciu, które przekazywało mu tajemną wiedzę i nadprzyrodzone moce. „Rytuał pomyślano tak, by pogrążyć dziecko w stan fizycznej i psychicznej udręki – było odizolowane od społeczności, pozbawione jedzenia i wody, narażone na działanie żywiołów i atak dzikich zwierząt – pisał Kelly Bulkeley w książce Dreaming in the World’s Religions (Marzenia senne w religiach świata). – W świetle standardów dzisiejszego prawa amerykańskiego praktyki te przypuszczalnie uznano by za znęcanie się nad dziećmi”[25]. Z perspektywy Indian było dokładnie na odwrót: poszukiwanie wizji stanowiło przywilej i okazję do głębokiego przeżycia religijnego. Miało wartość nie tylko duchową, ale także społeczną: temu, kto przeszedł niebezpieczny rytuał, łatwiej było awansować w plemiennej hierarchii.

„Sen jest rzeczywistym przeżyciem, odróżnianym od rzeczywistości na jawie [...] ale pod istotnymi względami odmiennym od niego” – tymi słowami Michele Stephen, antropolożka, która w latach siedemdziesiątych XX wieku żyła wśród ludu Mekeo w Papui-Nowej Gwinei, podsumowała stosunek swoich gospodarzy do marzeń sennych[26]. W oczach Mekeo sen to nocne perypetie duszy wyzwolonej z uśpionego ciała. Sen „daje ludziom wstęp do królestwa mądrości i władzy, które zwykle jest przed nimi ukryte”, zsyłając im wskazówki na temat przyszłości oraz wiedzę o tajnych pragnieniach i planach innych członków grupy. Jeśli czarownik chciał porozmawiać we śnie ze zmarłym krewniakiem, brał kawałek jego ciała – „zwykle kość z palca, obcięte paznokcie lub włosy, które oddzielono od zwłok przed pogrzebem i przechowano w tym celu” – i wypowiadał nad nim zaklęcie. Jeśli komuś przyśniło się, że został ranny w walce lub zaatakowało go dzikie zwierzę, przez wiele tygodni unikał miejsc publicznych. Pewien młodzieniec marzący o pracy nauczyciela przejechał osiemdziesiąt mil, by uczestniczyć w zajęciach, a następnie przyśniło mu się, że jest więźniem straszliwej krainy ognia i złych duchów. Swój koszmar odczytał jako znak, że bogowie ukarzą go, jeśli w pogoni za ambicjami porzuci rodzinę, toteż zrezygnował z kursu i powrócił do domu. Marzenia senne nieraz przekraczały ustanowione hierarchie społeczne: mężczyzna, kobieta, stary, młody – każdy mógł mieć proroczy sen, który spowoduje wspólne działanie. Jeżeli komuś przyśniło się, że złowił rybę na haczyk, wszyscy musieli połączyć siły przeciw złym duchom na horyzoncie. Jak ujął to pewien Mekeo: „Całą wioską rządzą sny!”.

Kanadyjska antropolożka Sylvie Poirier, która w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku żyła wśród rdzennych Australijczyków na terenie Western Desert[*2], również zdumiewała się splotem snów i życia codziennego. „Dosyć często zdarzało się, że ludzie spontanicznie opowiadali sobie nawzajem sny, zwykle przy ognisku, gdy krewni i znajomi gromadzili się na poranną herbatę” – pisała Poirier[27]. Wśród mężczyzn z ludu Rarámuri z północno-zachodniego Meksyku pytanie: „Co ci się śniło?” było najczęstszym porannym powitaniem obok: „Ile razy uprawiałeś seks?” – twierdzi badacz, który w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych mieszkał wśród nich[28]. Rozmowy o snach nie ograniczały się zresztą do poranków. Rarámuri spali nie przez bite osiem godzin, lecz w kilku parogodzinnych odcinkach, dzięki czemu w ciągu nocy mieli niejedną okazję, żeby przedyskutować swoje sny.

[...]

PRZYPISY

Wprowadzenie

[1] Stephen LaBerge, Howard Rheingold, Exploring the World of Lucid Dreaming, Ballantine, New York 1990, s. 9.

[2] Jayne Gackenbach, An Estimate of Lucid Dreaming Incidence, „Lucidity” 10 (1991), s. 231; Michael Schredl, Daniel Erlacher, Frequency of Lucid Dreaming in a Representative German Sample, „Perceptual and Motor Skills” 112, nr 1 (2011), ss. 104–1088, doi: 10.2466/09. PMS.112.1.104-108.

[3] Stephen LaBerge, Howard Rheingold, Exploring..., dz. cyt., s. 171.

[4] William V. Harris, Dreams and Experience in Classical Antiquity, Harvard University Press, Cambridge, MA 2009, s. 91.

[5] David Burton, Buddhism: A Contemporary Philosophical Investigation, Routledge, London 2017, s. 103.

[6] M. Saurat i in., Walking Dreams in Congenital and Acquired Paraplegia, „Consciousness and Cognition” 20, nr 4 (2011), ss. 1425–32, doi: 10.1016/j.concog.2011.05.015.

[7] Uma Majmudar, Gandhi’s Pilgrimage of Faith: From Darkness to Light (Albany: State University of New York Press, 2005), s. 171.

[8] Iain R. Edgar, The Dream in Islam: From Qur’anic Tradition to Jihadist Inspiration, Berghahn, New York 2011, ss. 66–70.

[9] Patrick McNamara, People Who Don’t Dream Might Not Recall Their Dreams, „Psychology Today”, 25 października 2015, <https://www.psychologytoday.com/blog/dream-catcher/201510/people-who-dont-dream-might-not-recall-their-dreams>.

[10] Stephen LaBerge, Lucid Dreaming, J.P. Tarcher, Los Angeles 1985 (e-text).

[11] Simon Sherwood i in., Dream Clairvoyance Study II Using Dynamic Video-Clips: Investigation of Consensus Voting Judging Procedures and Target Emotionality, „Dreaming” 10, nr 4 (2000), ss. 221–36.

[12] <https://aasm.org/resources/factsheets/accreditation.pdf>.

[13] Lynn Celmer, Demand for Treatment of Sleep Illness Is Up as Drowsy Americans Seek Help for Potentially Dangerous Conditions, <https://aasm.org/demand-for-treatmentof-sleep-illness-is-up-as-drowsy-americans-seek-help-for-potentiallydangerous-conditions/>, data dostępu: 19 grudnia 2012.

[14] <https://www.businesswire.com/news/home/20170505005558/en/79.85-Billion-Sleep-Aids-Market-Product-Sleep>, data dostępu: 5 maja 2017.

[15] Jennifer M. Windt, Dreaming: A Conceptual Framework for Philosophy of Mind and Empirical Research, MIT Press, Cambridge, MA 2015. Zob. także: Jennifer M. Windt, Sny, świadomość i jaźń: perspektywa filozoficzna, przeł. Maryla Klajn, „Teksty Drugie” 2016 nr 5.

Rozdział 1. Jak zapomnieliśmy o snach

[1] Kelly Bulkeley, Dreaming in the World’s Religions: A Comparative History, NYU Press, New York 2008, s. 193.

[2] Tamże, s. 27.

[3] Arystoteles, O wieszczbiarstwie ze snu w tegoż: Krótkie rozprawy psychologiczno-biologiczne, przełożył Paweł Siwek, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1971, s. 94.

[4] Naphtali Lewis, The Interpretation of Dreams and Portents in Antiquity, Bolchazy-Carducci, Mundelein, IL 1976, s. 30.

[5] Edward Tick, The Practice of Dream Healing: Bringing Ancient Greek Mysteries into Modern Medicine, Quest Books, Wheaton, IL 2001, s. 127.

[6] Tamże, s. 105.

[7] Jonathan W. White, Midnight in America: Darkness, Sleep, and Dreams During the Civil War, University of North Carolina Press, Chapel Hill 2017, s. 98.

[8] Patrick McNamara, Kelly Bulkeley, Dreams as a Source of Supernatural Agent Concepts, „Frontiers in Psychology” 6 (2015), s. 283, doi: 10.3389/fpsyg.2015.00283.

[9] Richard Schweickert, Zhuangzhuang Xi, Metamorphosed Characters in Dreams: Constraints of Conceptual Structure and Amount of Theory of Mind, „Cognitive Science” 34, nr 4 (2010), ss. 665–84, doi: 10.1111/j.1551-6709.2009.01082.x.

[10] Patrick McNamara, Dreams and Revelations, „Aeon”, 5 września 2016.

[11] Andrew Burstein, Lincoln Dreamt He Died, St. Martin’s Press, New York 2013, s. 48.

[12] <https://www.freud.org.uk/education/topic/10576/subtopic/40021/>.

[13] Deirdre Barrett, The Committee of Sleep: How Artists, Scientists, and Athletes Use Their Dreams for Creative Problem Solving – and How You Can Too, Crown, New York 2001, s. 163.

[14] Sigmund Freud, Objaśnianie marzeń sennych, przeł. Robert Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 1996, ss. 124–125. W polskim przekładzie senny okrzyk małej Anny przytoczono następująco: „Anna F.eund, Er (d) Beer [truskawki], Hochbeer [poziomki], Esie (r) speis [jajecznica], Papp. [papu]”.

[15] Milan Kundera, Tożsamość, przeł. Marek Bieńczyk, PIW, Warszawa 1997, s. 7.

[16] S. Freud, Objaśnianie marzeń sennych, dz. cyt., s. 413. Sformułowanie o szlafmycach jest aluzją do wiersza Heinricha Heinego.

[17] S. Freud, Objaśnianie..., dz. cyt., s. 306.

[18] Cytowane za: Robert Van de Castle, Our Dreaming Mind, Ballantine, New York 1994, s. 141.

[19] Carl Gustav Jung, Archetypy i nieświadomość zbiorowa, przeł. Robert Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 2016, s. 11.

[20] Carl Jung, Modern Man in Search of a Soul, transl. W.S. Dell i Cary F. Baynes, Harcourt, Orlando 1933, ss. 19–21.

[21] Cytowane za: Anthony F.C. Wallace, Dreams and the Wishes of the Soul: A Type of Psychoanalytic Theory Among the Seventeenth Century Iroquois, „American Anthropologist” 60, nr 2 (1958), s. 235.

[22] Francesco Gioseppe Bressani, The Jesuit Relations and Allied Documents, t. 39 pod redakcją Reubena Golda Thwaitesa, Burrows Brothers, Cleveland 1899, s. 18.

[23] Tamże, t. 10, s. 169.

[24] Jackson Steward Lincoln, The Dream in Native American and Other Primitive Cultures, Dover, Mineola, NY 2003, ss. 207–57.

[25] Kelly Bulkeley, Dreaming..., dz. cyt., s. 261.

[26] Michele Stephen, ‘Dreaming Is Another Power!’: The Social Significance of Dreams Among the Mekeo of Papua New Guinea, „Oceania” 53, nr 2 (1982), ss. 106–22.

[27] Sylvie Poirier, This Is Good Country. We Are Good Dreamers, w tomie: Dream Travelers: Sleep Experiences and Culture in the Western Pacific pod redakcją Rogera Ivara Lohmanna, Palgrave Macmillan, New York 2003, ss. 107–25.

[28] William Merrill, The Rarámuri Stereotype of Dreams, w tomie: Dreaming: Anthropological and Psychological Interpretations pod redakcją Barbary Tedlock, School of American Research Press, Santa Fe, 1992, ss. 194 i 203.

PRZYPISY TŁUMACZA

[*1] Polski przekład przytoczonego fragmentu wyraźnie różni się od angielskiego tłumaczenia, na które powołuje się autorka: „Stoły, nakryte stoły i deski to też symbole kobiece, z pewnością utworzone na zasadzie przeciwieństwa, ponieważ sen niweluje wypukłości kształtów” (przełożył Robert Reszke) – przyp. tłum.

[*2] Obszar w centralnej Australii, obejmujący między innymi Wielką Pustynię Wiktorii, Wielką Pustynię Piaszczystą oraz Pustynię Gibsona, zamieszkany w dużej mierze przez rdzennych mieszkańców kontynentu [przyp. tłum.].