Marcin Kołakowski

Apelacje cywilne

Zagadnienia praktyczne, akta i kazusy

6. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2019

Apelacje cywilne. Zagadnienia praktyczne, akta i kazusy
6. wydanie

Stan prawny: listopad 2019 r.
(Uwzględnia aktualne zmiany w KPC.)

Współautorem Części I.10 jest adwokat Emilia Rucińska-Sech

Wydawca: Joanna Ablewicz

Aktualizacja: radca prawny Emilia Rucińska-Sech

Projekt okładki: Robert Rogiński

© Wydawnictwo C.H.Beck 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Opinie zawarte w niniejszej publikacji wyrażają osobisty punkt widzenia Autora.
Wydawnictwo C.H.Beck nie ponosi odpowiedzialności za zawarte w niej informacje.

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: DTP Art
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-502-4

Wstęp

W większości spraw, czy to cywilnych, czy karnych, postępowanie apelacyjne stanowi ostatnią szansę dla każdego, kto przegrał proces w I instancji. Bardzo ważne jest więc przygotowanie apelacji w sposób fachowy, by nie tylko przypominała pismo procesowe, ale była również skuteczna, stąd pomysł na niniejszą publikację.

Prezentowane opracowanie skierowane jest do praktyków, w tym przede wszystkim aplikantów radcowskich i adwokackich, ale także studentów studiów prawniczych i osób, które chciałyby zgłębić wiedzę w zakresie problematyki związanej z apelacją w procesie cywilnym. Niniejsze opracowanie składa się z trzech części.

Część pierwsza to praktyczny komentarz, zawierający stanowiska tak judykatury, jak i doktryny. Omówiono w niej przebieg postępowania apelacyjnego w procesie cywilnym, w tym wymogi formalne apelacji jako pisma procesowego, najczęstsze braki formalne apelacji, zarzuty apelacji oraz możliwe rozstrzygnięcia sądu II instancji. Część ta zawiera także konstrukcję apelacji.

Część druga to praktyczne kazusy (50) – przykłady konkretnych stanów faktycznych i prawnych spraw rozpoznawanych przez sądy powszechne z jakimi stykają się sędziowie oraz profesjonalni pełnomocnicy procesowi (adwokaci i radcowie prawni), przy rozpoznawaniu ich w sądzie I instancji, jak i w przypadku zaskarżenia apelacją orzeczenia wydanego przez ten sąd przy uwzględnieniu postępowania międzyinstancyjnego, ale także przy merytorycznym rozpoznawaniu apelacji przez sąd II instancji, w  tym możliwe orzeczenia wydawane przez ten sąd. Poszczególne kazusy zostały przygotowane w taki sposób, aby, z jednej strony, zawierały interesujące stany faktyczne i istotne zagadnienia z zakresu prawa materialnego, które wywoływały rozbieżności w orzecznictwie, z drugiej strony, przedstawiały problematykę związaną z zaskarżaniem orzeczeń sądu I instancji i wnoszeniem apelacji do sądu.

Część trzecia to trzy przykłady typowych akt sprawy cywilnej rozpoznawanej przez sądy powszechne z zakresu postępowania cywilnego. Mają na celu zobrazowanie Czytelnikowi, jak takie akta wyglądają, ale również dają możliwość zapoznania się z poszczególnymi pismami procesowymi, w tym apelacją wnoszoną w procesie cywilnym oraz orzeczeniami i zarządzeniami wydawanymi przez sąd i przewodniczącego. Na ich przykładzie Czytelnik ma możliwość przeanalizowania orzeczenia sądu I instancji i prawidłowości sporządzenia apelacji zarówno pod względem formalnym, jak i merytorycznym, oraz orzeczenia sądu II instancji, a ponadto możliwość przygotowania własnego projektu apelacji.

Marcin Kołakowski

Warszawa, listopad 2019 r.

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

KC |  | Kodeks cywilny
KPC |  | Kodeks postępowania cywilnego
KRO |  | Kodeks rodzinny i opiekuńczy
KSCU |  | ustawa o kosztach sądowych i cywilnych
KSH |  | Kodeks spółek handlowych
PrAut |  | ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
PrWeksl |  | Prawo wekslowe
WLU |  | ustawa o własności lokali

2. Czasopisma

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

MoP

Monitor Prawniczy

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Cywilna

OSNP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

OSPiKA

Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PS

Przegląd Sądowy

R.Pr.

Radca Prawny

Rej.

Rejent

RPEiS

Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny

3. Organy orzekające

SA |  | Sąd Apelacyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
SN (7) |  | Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

4. Inne skróty

art. |  | artykuł
n. |  | następny
Nr |  | numer
orz. |  | orzeczenie
pkt |  | punkt
por. |  | porównaj
post. |  | postanowienie
poz. |  | pozycja
rozp. |  | rozporządzenie
S.A. |  | Spółka akcyjna
Sp. z o.o. |  | Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością
uchw. |  | uchwała
ust. |  | ustęp
uzas. |  | uzasadnienie
w zw. |  | w związku
wyd. |  | wydanie
wyr. |  | wyrok
z. |  | zeszyt
zd. |  | zdanie
zob. |  | zobacz

Wykaz literatury

B. Bladowski, Metodyka pracy sędziego cywilisty, Kraków 2005

B. Bladowski, Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym, Kraków 2003

B. Bladowski, Środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2008

W. Broniewicz, Dopuszczalność środków odwoławczych w postępowaniu cywilnym ze względu na przedmiot zaskarżenia, PiP 1997, Nr 5

W. Broniewicz, Kognicja sądu drugiej instancji w razie nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji lub nierozpoznania przez ten sąd istoty sprawy, PS 1997, Nr 4

S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008

S. Cieślak, Wpływ nowelizacji k.p.c. na stopień sformalizowania postępowania cywilnego, MoP 2004, Nr 23

H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1998

H. Dolecki, T. Wiśniewski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2010

T. Ereciński, Apelacja i kasacja w procesie cywilnym (według ustawy z dnia 1 marca 1996 r.), Warszawa 1996

T. Ereciński, Apelacja w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2009 i 2010

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 2, Warszawa 2007, 2009 i 2011

A. Góra-Błaszczykowska, Apelacja, zażalenie. Komentarz, Warszawa 2005

A. Góra-Błaszczykowska, Początek biegu terminu do wniesienia apelacji od wyroku zaocznego w procesie cywilnym, Pal. 2002, Nr 5–6

A. Górski, L. Walentynowicz, Koszty sądowe w sprawach cywilnych. Ustawa i orzekanie. Komentarz praktyczny, Warszawa 2008

A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2008

J. Jankowski, Nowelizacje Kodeksu postępowania cywilnego wprowadzone w 2005 r., Warszawa 2005

J. Jankowski, Z. Resich, T. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2007

K. Knoppek, Postępowanie cywilne w pytaniach i odpowiedziach, Warszawa 2008

K. Knoppek, Problem dopuszczania przez sąd dowodów z urzędu w postępowaniu cywilnym, RPEiS 2007, Nr 3

K. Kołakowski, Środki odwoławcze po nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego z 2000 r., Warszawa 2000

K. Korzan, Nowy system odwoławczy (apelacja, kasacja) oraz problematyka związana z obalaniem prawomocnych orzeczeń, Rej. 1997, Nr 7–8

M. Manowska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2011

K. Markiewicz, Problem sententia non existens na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego, Rej. 2002, Nr 11

E. Marszałkowska-Krześ, Czy sąd II instancji związany jest zarzutami apelacji?, MoP 2006, Nr 17

J. Mucha, Nowe regulacje w Kodeksie postępowania cywilnego, cz. 1, R.Pr. 2005, Nr 2

K. Mularski, Brak należytego umocowania pełnomocnika strony jako przyczyna nieważności postępowania cywilnego, R.Pr. 2007, Nr 2

A. Oklejak, Apelacja w procesie cywilnym, Kraków 1994

K. Piasecki, Wyroki sądów pierwszej instancji, sądów apelacyjnych oraz Sądu Najwyższego w sprawach cywilnych, handlowych i gospodarczych, Warszawa 2007

K. Piasecki, Zakaz reformationis in peius w procesie cywilnym, Pal. 1967, Nr 9

K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2006 i 2009

H. Pietrykowski, Metodyka pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2009 i 2011

H. Pietrykowski, Zarys metodyki pracy sędziego w sprawach cywilnych, Warszawa 2007

P. Pogonowski, Wybrane problemy tzw. integralności (niepodzielności) wyroku rozwodowego zakaz reformationis in peius w postępowaniu rozwodowym, Pal. 2004, Nr 7–8

P. Pogonowski, Zakaz reformationis in peius w postępowaniu cywilnym, Prawo i Praktyka Gospodarcza, Warszawa 2004

S. Rudnicki, Nowy środek odwoławczy: apelacja, PS 1993, Nr 6

W. Siedlecki, Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965

W. Siedlecki, Uchybienia procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971

W. Siedlecki, Zasady orzekania oraz zasady zaskarżania orzeczeń w postępowaniu cywilnym w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, Pal. – dodatek 1982

W. Siedlecki, Zasady wyrokowania w procesie cywilnym, Warszawa 1957

Z. Strus, Zmiany postępowania cywilnego dokonane w nowelizacji k.p.c. w 2000 r., cz. II, Pal. 2000, Nr 7–8

M. Uliasz, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2008

K. Weitz, Między systemem dyskrecjonalnej władzy sędziego a systemem prekluzji – ewolucja regulacji prawa polskiego, [w:] Ewolucja polskiego postępowania cywilnego wobec przemian politycznych, społecznych i gospodarczych. Materiały konferencyjne Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Postępowania Cywilnego, Szczecin–Niechorze 29– 30.9.2007 r., H. Dolecki, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Warszawa 2009

K. Weitz, W kwestii następczego zatwierdzenia czynności procesowych dokonanych przez osobę niemogącą być pełnomocnikiem, Pal. 2005, Nr 1–2

K. Weitz, Wykładnia prawa dokonana przez Sąd Najwyższy a nowe fakty i dowody w ponownym postępowaniu apelacyjnym, Pal. 2007, Nr 7–8

R. Więckowski, Cofnięcie apelacji i kasacji, PS 2002, Nr 7–8

T. Wiśniewski, Apelacja i kasacja. Nowe środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1996

T. Wiśniewski, Apelacja według kodeksu postępowania cywilnego, Warszawa 1997

T. Wiśniewski, Kontrola dyskrecjonalizmu sędziowskiego przez sądy wyższego rzędu, [w:] Ewolucja polskiego postępowania cywilnego wobec przemian politycznych, społecznych i gospodarczych. Materiały konferencyjne Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Postępowania Cywilnego, Szczecin–Niechorze 29–30.9.2007 r., H. Dolecki, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Warszawa 2009

T. Wiśniewski, Przebieg procesu cywilnego, Warszawa 2009

T. Wiśniewski, Wybrane problemy procesowe po majowej nowelizacji przepisów o postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym w sprawach cywilnych, R.Pr. 2000, Nr 6

T. Zembrzuski, Zakres kognicji sądu w postępowaniu apelacyjnym (uwagi na tle uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, PS 2008, Nr 6)

A. Zieliński, Apelacja według noweli k.p.c. z 1996 roku, Pal. 1996, Nr 3–4

A. Zieliński, Przepisy o pełnomocnikach procesowych po nowelizacji k.p.c, MoP 2004, Nr 17

A. Zieliński, Recenzja: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I–III, K. Piasecki (red.), R.Pr. 2003, Nr 1

A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2006

Część I. APELACJA W PROCESIE CYWILNYM

1. Uwagi ogólne

ZASKARŻALNOŚĆ

Apelacja jest środkiem odwoławczym. Służy do zaskarżenia merytorycznych orzeczeń sądów I instancji, tj.:

1) wyroków:

a) końcowych (art. 316 § 1 KPC),

b) częściowych (art. 317 § 1 KPC),

c) wstępnych (art. 318 § 1 KPC),

d) łącznych (art. 219 KPC),

e) uzupełniających (art. 351 § 1 i 3 KPC),

f) zaocznych (art. 339 § 1 KPC) w przypadku zaskarżenia ich przez stronę powodową (art. 342 KPC);

2) postanowień (merytorycznych, co do istoty sprawy) wydanych w postępowaniu nieprocesowym (art. 518 KPC);

3) wpisu w księdze wieczystej oraz jego wykreślenia wydanych przez sąd (art. 6268 § 6 i 7 KPC) – jeśli postanowienia wydaje referendarz sądowy, to uprawnionemu przysługuje skarga na orzeczenie referendarza sądowego (art. 39822 § 1 KPC).

O tym, czy dany wyrok jest wyrokiem zaocznym czy też kontradyktoryjnym, nie decyduje forma oznaczenia, jaką nadał mu sąd I instancji (bądź jej brak), ale rzeczywiste warunki, w jakich doszło do jego wydania1. W sytuacji gdy od wyroku zaocznego wniesiono jednocześnie sprzeciw i apelację, rozpoznaniu w pierwszej kolejności podlega sprzeciw, gdyż jest on środkiem zaskarżenia opozycyjnym podlegającym rozpoznaniu przez sąd I instancji i funkcjonalnie związanym z postępowaniem przed tym sądem.

Nie podlegają zaskarżeniu apelacją:

1) nakaz zapłaty (art. 4841 KPC);

2) sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym i europejskim nakazowym (art. 505 § 1, art. 50519 KPC);

3) wyrok zaoczny, gdy stroną skarżącą jest pozwany z uwagi na to, że pozwany może zaskarżyć takie orzeczenie jedynie w drodze sprzeciwu od wyroku zaocznego (art. 344 § 1 KPC).

FUNKCJA I CECHY APELACJI

Funkcją apelacji jest ponowienie i uzupełnienie postępowania, jakie toczyło się przed sądem I instancji w celu sprawdzenia zasadności i legalności zaskarżonego orzeczenia w granicach zaskarżenia, tj. ponowne rozpoznanie sprawy w tych samych granicach, w jakich upoważniony był rozpatrzyć ją sąd I instancji.

Apelacja to środek odwoławczy dewolutywny o charakterze renowacyjnym, jednak nie ma klasycznej postaci, ponieważ sąd II instancji w określonych przypadkach może również uchylić zaskarżone orzeczenie przekazując sprawę do ponownego rozpoznania sądowi I instancji (zob. art. 386 § 4 KPC).

Postępowanie apelacyjne, choć jest postępowaniem odwoławczym, ma charakter rozpoznawczy, tj. merytoryczny i stanowi dalszy ciąg postępowania przeprowadzonego przez sąd I instancji. Rozpoznanie apelacji powinno doprowadzić do naprawienia błędów sądu I instancji, ewentualnie także błędów stron2. O rozpoznawczym charakterze apelacji świadczy treść art. 378 § 1 KPC, zgodnie z którym sąd II instancji „rozpoznaje sprawę” w granicach apelacji, a nie „apelację’’, jako środek odwoławczy.

W postępowaniu uproszczonym (art. 5051 i n. KPC) apelację można oprzeć tylko na wymienionych w ustawie zarzutach, co powoduje, że ma ona charakter niepełny i przeważają w niej elementy dawnej rewizji.

Zrzeczenie się wniesienia apelacji przez stronę procesu, gdy:

1) złoży takie oświadczenie przed sądem I instancji po wydaniu wyroku,

2) złoży takie oświadczenie przed sądem I instancji na piśmie czy do protokołu rozprawy,

3) strony (uczestnicy postępowania) zawarły odpowiednie porozumienie i przedstawiły je sądowi I instancji

jest nieskuteczne, nie wywołuje zamierzonych przez nią skutków prawnoprocesowych, tj. nie skutkuje prawomocnością wydanego orzeczenia bez upływu terminów do zaskarżenia wydanego orzeczenia. Inaczej mówiąc strona, która zrzekłaby się uprawnienia do wniesienia apelacji, nie ponosi ujemnych skutków procesowych, a w szczególności w ustawowym terminie może wnieść apelację i o ile nie będzie ona zawierała braków formalnych, albo zostaną one usunięte, będzie nadany jej bieg – zostanie rozpoznana merytorycznie.

Jedyny wyjątek od tej zasady przewidziano w postępowaniu uproszczonym (zob. art. 5058 § 3 KPC). Zgodnie z tym przepisem, strona obecna na posiedzeniu, na którym ogłoszono wyrok, może po jego ogłoszeniu w oświadczeniu złożonym do protokołu zrzec się prawa do wniesienia apelacji. W razie zrzeczenia się prawa do wniesienia apelacji przez wszystkich uprawnionych, wyrok staje się prawomocny.

DOPUSZCZALNOŚĆ APELACJI

Dopuszczalność wniesienia apelacji uzależniona jest od:

1) istnienia zaskarżonego apelacją orzeczenia;

2) legitymacji do jej wniesienia;

3) pokrzywdzenia zaskarżonym orzeczeniem;

4) spełnienia wymogów formalnych, tj. wniesienie jej w określonym terminie do odpowiedniego sądu (art. 369 KPC) z zachowaniem wymagań formalnych w tym wymagań konstrukcyjnych (art. 368 KPC).

Na orzeczenie o zwrocie kosztów procesu oraz nadaniu wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności apelacja przysługuje tylko, gdy strona złożyła środek zaskarżenia, co do istoty sprawy. Jeżeli strona skarży tylko orzeczenie o kosztach lub rygorze, powinna wnieść zażalenie (art. 394 § 1 KPC i art. 3941a § 1 KPC).

Apelacja nie jest dopuszczalna w sytuacji, gdy sąd nie orzekł o całości żądania strony (nie można oprzeć apelacji wyłącznie na takim zarzucie) – strona może złożyć do sądu wniosek o uzupełnienie wyroku (zob. art. 351 KPC), a jeśli upłynął już termin do jego wniesienia uprawniona jest do wytoczenia odrębnego nowego powództwa o roszczenie, o którym sąd nie orzekł w wyroku. Nie jest ono objęte powagą rzeczy osądzonej ani zawisłością sporu.

Apelacja może zostać wniesiona jedynie od orzeczenia (wyroku lub postanowienia co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym) istniejącego, czyli:

1) podpisanego przez skład sądu i ogłoszonego, o ile przepisy wymagały jego ogłoszenia;

2) wydanego w stosunku do podmiotu, który nie był stroną postępowania. Konsekwencją zaskarżenia takiego orzeczenia powinno być jego uchylenie i umorzenie postępowania przez sąd II instancji;

3) orzeczenia wydanego przez osoby, z których żadna nie miała uprawnień sędziowskich, ale formalnie mogła być uważana za osobę mającą takie kompetencje. Wówczas w składzie sądu uczestniczą osoby nieuprawnione, a konsekwencją jest wydanie wyroku w nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 KPC), skutkujące uchyleniem zaskarżonego wyroku, zniesieniem postępowania objętego nieważnością i przekazaniem sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Orzeczeniem nieistniejącym jest orzeczenie, które zostało wydane formalnie przez sąd, ale nie ma istotnych cech ustawowych, np. nie zawiera podpisu sędziego w sprawach rozpoznawanych w składzie jednoosobowym, bądź podpisu jednego, niektórych albo wszystkich członków składu orzekającego sądu, ewentualnie nie został ogłoszony mimo istnienia takiego obowiązku ustawowego. Wyrokiem nieistniejącym, niepodlegającym zaskarżeniu jest „dokument” nazwany „wyrokiem” bądź „postanowieniem” sporządzony przez osoby, które nie mogły, nawet w sensie formalnym, być uważane za organ umocowany konstytucyjnie. Orzeczenie nieistniejące nie może zostać ani zmienione, ani uchylone. Apelacja zaskarżająca orzeczenie nieistniejące podlega odrzuceniu3.

Nieogłoszony wyrok nie może zostać zaskarżony apelacją. Każdy bowiem wyrok podlegający ogłoszeniu, a nieogłoszony jest wyrokiem nieistniejącym w znaczeniu prawnoprocesowym, czego konsekwencją jest to, że apelacja od takiego orzeczenia podlega odrzuceniu, a sam wyrok nie podlega uchyleniu przez sąd II instancji4. Jedną możliwością wzruszenia takiego postępowania jest wznowienie go5.

ZAKRES ZASKARŻENIA

Zaskarżeniu podlega orzeczenie sądu. Nie można skarżyć samego uzasadnienia orzeczenia bez zaskarżenia samego orzeczenia (jego sentencji). Konsekwencją skierowania jej przeciwko uzasadnieniu orzeczenia jest to, że jako niedopuszczalna podlega odrzuceniu. Interes prawny w zaskarżeniu wyraża się w potrzebie zmiany lub uchylenia zaskarżonego orzeczenia, a nie samej podstawy (motywów) wydanego rozstrzygnięcia. Obligatoryjnym wymogiem formalnym apelacji jako pisma procesowego jest wniosek o zmianę lub uchylenie zaskarżonego wyroku, przy czym skarżący zobowiązany jest wskazać zakres żądanej zmiany lub uchylenia (art. 368 § 1 pkt 5 KPC), co w przypadku zaskarżenia samego uzasadnienia jest niedopuszczalne.

LEGITYMACJA, INTERES PRAWNY

Strona wnosząca apelację powinna posiadać w zaskarżeniu orzeczenia:

1) legitymację i 

2) interes prawny.

Brak legitymacji do wniesienia apelacji powoduje jej odrzucenie, jako niedopuszczalnej. Skarżący nie ma legitymacji do wniesienia apelacji, gdy rozstrzygnięcie sądu go nie dotyczy [nie został wymieniony w wyroku, poza interwenientem ubocznym wstępującym do sprawy na etapie wnoszenia apelacji (art. 77 § 2 KPC), prokuratorem (art. 60 KPC), RPO, RPD i RPP w zakresie spraw, w których mają uprawnienia ustawowe, organizacją społeczną w granicach określonych w art. 61 i n. KPC, inspektorem pracy i powiatowym (miejskim) rzecznikiem konsumentów oraz następcą prawnym strony]. Współuczestnik sporu nie jest uprawniony do zaskarżenia orzeczenia w części w jakiej orzeczenie to dotyczy innego współuczestnika i strony przeciwnej.

Pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) zachodzi wtedy, gdy zaskarżone orzeczenie jest obiektywnie w sensie prawnym niekorzystne dla skarżącego, gdyż z punktu widzenia jego skutków związanych z prawomocnością materialną skarżący nie uzyskał takiej ochrony prawnej, którą zamierzał osiągnąć przez procesowo odpowiednie zachowanie w postępowaniu poprzedzającym wydanie orzeczenia (żądanie oddalenia powództwa), a w razie jego braku zaskarżone orzeczenie (np. wyrok zaoczny, nakaz zapłaty) per se wywołuje takie skutki. Gravamen, będąc warunkiem istnienia interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia, jest przesłanką dopuszczalności środka zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego środka. Interes prawny w zaskarżeniu orzeczenia to materialna (nie formalna) przesłanka dopuszczalności wniesienia apelacji. Brak interesu prawnego w zaskarżeniu prowadzi do oddalenia apelacji. Brak interesu prawnego zachodzi, gdy wyrok formalnie dotyczy skarżącego, który jednak nie ma obiektywnej potrzeby zmiany lub uchylenia zaskarżonego orzeczenia. W uchwale SN (7) z 15.5.2014 r.6 Sąd Najwyższy wskazał, że: „pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) jest przesłanką dopuszczalności środka zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego środka i nadał jej moc zasady prawnej”.

W kolizji z interesem publicznym pozostają orzeczenia wydane w postępowaniach dotkniętych nieważnością, a więc z takim naruszeniem przepisów, które podważa stabilność orzeczeń sądowych. Z tego względu sąd II instancji, a także Sąd Najwyższy w granicach zaskarżenia biorą z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania (art. 378 § 1 i art. 39813 § 1 KPC), która jest także jedną z publicznoprawnych przesłanek wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 1 pkt 3 KPC). Niektóre przyczyny powodujące nieważność postępowania stanowią podstawę skargi o wznowienie postępowania (art. 401 KPC).

FORMA APELACJI

O rodzaju środka odwoławczego decyduje przedmiot rozstrzygnięcia, a nie forma, jaką sąd nadał orzeczeniu7. Mylne oznaczenie przez stronę środka odwoławczego nie powoduje dla niej ujemnych konsekwencji, jeżeli z treści wniesionego pisma procesowego stanowiącego środek odwoławczy wynika, że jest apelacją. O charakterze pisma procesowego jako środka zaskarżenia wyroku sądu I instancji rozstrzyga bowiem jego treść, a nie nazwa nadana mu przez stronę procesu. Niewłaściwe określenie środka zaskarżenia nie uniemożliwia jego rozpoznania, o ile tylko posiada wszystkie istotne cechy dla właściwego środka zaskarżenia i został wniesiony w ustawowym terminie. W stosunku do środków zaskarżenia stosowanie art. 130 § 1 KPC, nie jest wyłączone. Ostatnio wskazany przepis może być zastosowany także w odniesieniu do mylnego oznaczenia pisma procesowego lub innych oczywistych omyłek i niedokładności, które nie stanowią przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym.

SKŁAD SĄDU

Sąd II instancji rozpoznaje apelację w składzie trzech sędziów tak na posiedzeniu jawnym (dotyczy to orzeczeń merytorycznych jak i formalnych, np. postanowień o odrzuceniu apelacji, umorzeniu postępowania, przyznaniu i cofnięciu zwolnienia od kosztów sądowych, o odmowie zwolnienia, o odrzuceniu wniosku o zwolnienie oraz o nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia kosztów i skazaniu na grzywnę, jak również postanowień o ustanowieniu, cofnięciu ustanowienia, o odrzuceniu wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego oraz o skazaniu na grzywnę i nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia ich wynagrodzenia, jak i także postanowień dowodowych etc.), jak i niejawnym, ale tylko w sytuacji, gdy sąd wydaje wyrok (art. 367 § 3 KPC). Wyjątkiem od tej zasady jest przepis art. 50510 § 1 KPC, zgodnie z którym sąd rozpoznaje apelację w składzie jednego sędziego.

Zgodnie z art. 367 § 3 zd. 2 KPC, na posiedzeniu niejawnym sąd orzeka w składzie jednego sędziego (zasada), z wyjątkiem wydania wyroku, o czym była mowa wyżej, co oznacza, że wszystkie postanowienia (np. o odrzuceniu apelacji, umorzeniu postępowania przyznaniu i cofnięciu zwolnienia od kosztów sądowych, o odmowie zwolnienia, o odrzuceniu wniosku o zwolnienie oraz o nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia kosztów i skazaniu na grzywnę, jak również postanowień o ustanowieniu, cofnięciu ustanowienia, o odrzuceniu wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego oraz o skazaniu na grzywnę i nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia ich wynagrodzenia, jak i także postanowień dowodowych etc.) na posiedzeniu niejawnym sąd wydaje w składzie jednego sędziego.

2. Wymogi formalne apelacji

Apelacja poza tym, że jest pismem procesowym, jest również środkiem zaskarżenia. Powinna zatem w pierwszej kolejności spełniać wymagania formalne pisma procesowego przewidziane w art. 126 KPC (zob. art. 368 § 1 zd. 1 KPC), a ponadto przewidziane w art. 368 § 1 i 2 KPC.

Wyjątki od pisemnej apelacji zostały przewidziane w postępowaniu w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, gdzie pracownik lub ubezpieczony działający bez adwokata lub radcy prawnego może zgłosić w sądzie właściwym ustnie do protokołu powództwo oraz treść środków odwoławczych i innych pism procesowych (art. 466 KPC), w art. 47 ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego8, zgodnie z którym art. 368 KPC nie ma zastosowania do środków odwoławczych wnoszonych przez osobę, której postępowanie z tej ustawy dotyczy oraz art. 560 § 2 KPC, zwalniającym osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie z obowiązku dochowania warunków formalnych z art. 368 KPC.

Spełnienie wymagań formalnych powoduje, że apelacja zostanie rozpoznana przez sąd II instancji, konsekwencją ich niespełnienia jest zaś odrzucenie apelacji przez sąd (art. 373 KPC). W przypadku stwierdzenia braków formalnych apelacji wniesionej przez stronę procesu niezależnie od tego, czy jest reprezentowana przez pełnomocnika, czy nie, musi być ona wezwana przez sąd do ich usunięcia w ustawowym tygodniowym terminie. Bez wezwania do usunięcia braków formalnych apelacji sąd II instancji nie może odrzucić – a limine – tj. bez udzielenia stronie ustawowego terminu do usunięcia stwierdzonych braków formalnych. Jeśli przewodniczący w sądzie II instancji wezwał stronę do usunięcia braków formalnych apelacji, a następnie omyłkowo uznał, że zostały one usunięte i nadał jej bieg, kierując sprawę na posiedzenie jawne bądź niejawne, sąd II instancji w przypadku odmiennej oceny, nie jest już zobowiązany do ponownego wezwania strony do usunięcia tego samego braku, do usunięcia którego była już wezwana i może odrzucić apelację.

Apelacja, jak każde pismo procesowe, powinna zawierać:

1) sygnaturę akt;

2) oznaczenie sądu, do którego jest skierowana (sądu II instancji), mimo że powinna być wniesiona do sądu I instancji (art. 369 KPC), nie ma przy tym obowiązku wskazywania wydziału ani jego numeru, choć w praktyce jest to czynione;

3) imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników;

4) oznaczenie rodzaju pisma (mylne oznaczenie pisma procesowego lub inne oczywiste niedokładności nie stanowią przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym);

5) podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika;

6) wymienienie załączników.

Gdy apelacja jest pierwszym pismem w sprawie (np. apelacja interwenienta ubocznego, który uprzednio nie brał udziału w sprawie), powinno ponadto zawierać oznaczenie interwenienta, jego miejsca zamieszkania lub siedziby i adresu, przedstawiciela ustawowego i pełnomocników, numer Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL) lub numer identyfikacji podatkowej (NIP) będącego osobą fizyczną, jeżeli jest on obowiązany do jego posiadania lub posiada go nie mając takiego obowiązku lub numer w Krajowym Rejestrze Sądowym, a w przypadku jego braku – numer w innym właściwym rejestrze, ewidencji lub NIP powoda niebędącego osobą fizyczną, który nie ma obowiązku wpisu we właściwym rejestrze lub ewidencji, jeżeli jest on obowiązany do jego posiadania.

Do apelacji należy dołączyć pełnomocnictwo, jeżeli pismo to wnosi pełnomocnik, który przedtem nie złożył pełnomocnictwa (ciąg pełnomocnictw oraz dokumenty z których wnika, że osoby które udzieliły pełnomocnictwa były upoważnione do dokonania tej czynności procesowej np. odpis z KRS, uchwała o powołaniu do zarządu i sposób reprezentacji).

Jak każde inne pismo procesowe apelacja musi być podpisana. Nie dotyczy to jednak jej odpisów, choć w praktyce są one podpisywane. Należy jednak oznaczyć wówczas, że jest to odpis. Wystarczające jest złożenie podpisu przed informacją o załącznikach. Za stronę, która nie może się podpisać, podpisuje pismo osoba przez nią upoważniona, z wymienieniem przyczyny, dla której strona sama się nie podpisała.

Poza ww. wymaganiami przewidzianymi dla pisma procesowego apelacja powinna zawierać oznaczenie zaskarżonego wyroku, tj. wskazanie sądu, który wydał zaskarżony wyrok, sygnaturę akt i datę jego wydania.

Wymogiem formalnym apelacji jest także wskazanie czy podmiot, który wniósł apelację zaskarża wyrok w całości, czy w części, a jeśli w części należy precyzyjnie określić zakres tego zaskarżenia, tj. wskazać, którą konkretnie część wyroku skarży (z którą się nie zgadza) apelujący. Sąd jest bowiem związany zakresem zaskarżenia, tzn. nie może rozstrzygać o wyroku sądu I instancji w zakresie w jakim nie został on zaskarżony apelacją (wyjątki zostały przewidziane w art. 378 KPC). W części niezaskarżonej wyrok staje się prawomocny.

Nadto apelacja powinna zawierać zwięzłe przedstawienie zarzutów oraz ich uzasadnienie, powołanie w razie potrzeby nowych faktów lub dowodów, wniosek o zmianę lub o uchylenie wyroku z zaznaczeniem żądanej zmiany lub uchylenia.

ZARZUTY

Wymogiem formalnym apelacji jest także zwięzłe przedstawienie zarzutów. Apelacja może być oparta na kilku różnych zarzutach. Apelacja nie jest ograniczona do określonych podstaw zaskarżenia, co jest konsekwencją tego, że zmierza do ponownego merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy.

W apelacji, która nie jest wnoszona w postępowaniu uproszczonym zarzutem apelacji może być zatem każda wada orzeczenia, która w ocenie skarżącego uzasadnia wniesienie apelacji i zaskarżenie orzeczenia sądu I instancji. Zarzuty apelacji nie muszą być przy tym przedstawiane w sposób sformalizowany. Inaczej mówiąc skarżący nie jest zobowiązany do wskazania, czy doszło do naruszenia prawa materialnego, czy procesowego, choć w praktyce tak się dzieje. Skarżący, wnoszący apelację (także w postępowaniu uproszczonym), niezależnie od tego, czy jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, czy nie, nie jest zobowiązany do wskazywania konkretnych przepisów prawa, które jego zdaniem zostały naruszone.

Zarzuty apelacji nie muszą być wskazane w petitum apelacji czy wyodrębnionej części apelacji, powinny być jednak precyzyjne, tj. jednoznaczne i przedstawione w sposób umożliwiający dokonanie ich kwalifikacji i oceny przez sąd II instancji. Powinny być także szczegółowe, aby sąd II instancji przeprowadził postępowanie apelacyjne we właściwym kierunku. Niewystarczające jest przy tym ogólnikowe wskazanie na naruszenie przepisów prawa czy to procesowego, czy materialnego bez dalszego uzasadnienia na czym to naruszenie (błąd sądu I instancji) polega.

Zarzuty apelacji mogą dotyczyć zarówno obrazy prawa materialnego, istotnych przepisów postępowania, jak i błędnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, a także mogą stanowić przypadki nieważności postępowania przewidziane w art. 379 KPC. Warto zaznaczyć, że w apelacji skarżący może wskazywać na naruszenie przepisów postępowania, które legły u podstaw wydania postanowienia, które mogło być zmienione lub uchylone stosownie do okoliczności, jeżeli strona zwróciła uwagę sądu na to uchybienie w toku posiedzenia, ewentualnie na kolejnym posiedzeniu, chyba że niezgłoszenie zastrzeżenia nastąpiło bez jej winy, o czym stanowi art. 162 KPC.

Skarżący może zmienić zarzuty podniesione w pisemnej apelacji, a także sformułować nowe, jeżeli mieszczą się w granicach zaskarżenia apelacji. Inaczej jest jednak w odniesieniu do zarzutów naruszenia prawa procesowego (innych niż dotyczące nieważności postępowania), które nie mogą być zmieniane po terminie otwartym do wniesienia apelacji. Podobnie w postępowaniu uproszczonym w art. 5059 KPC ustawodawca wskazał, że niedopuszczalne jest przedstawienie nowych zarzutów po upływie terminu do wniesienia apelacji (chodzi o zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego i prawa procesowego poza zarzutami dotyczącymi nieważności postępowania).

NARUSZENIE PRAWA MATERIALNEGO

Zarzut dotyczący obrazu przepisów prawa materialnego może sprowadzać się do zastosowania niewłaściwego przepisu prawa, niewłaściwej subsumcji, tj. niewłaściwego zastosowania danego przepisu prawa do ustalonego stanu faktycznego sprawy oraz na niewłaściwej, tj. błędnej wykładni przepisu prawa. Kodeks postępowania cywilnego nie wprowadza zakazu zmiany zarzutów apelacyjnych dotyczących naruszenia prawa materialnego, procesowego i dotyczących nieważności postępowania, o ile zmiany te są zgłoszone w terminie otwartym do wniesienia apelacji oraz dotyczących naruszenia prawa materialnego i nieważności postępowania także po terminie do wniesienia apelacji, aż do wydania orzeczenia przez sąd II instancji, co oznacza, że dopuszczalna jest ich zmiana w toku postępowania apelacyjnego.

W uchwale z 31.1.2008 r.9 SN (7) stwierdził, że sąd II instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia jednak bierze z urzędu pod uwagę nieważność postępowania.

Wnoszący apelację uprawniony jest także ograniczyć podniesione zarzuty apelacji oraz uzasadnienie powołanych zarzutów lub ich uzasadnienie. Może także na każdym etapie postępowania apelacyjnego wskazywać na nieważność postępowania, skoro sąd II instancji obowiązany jest wziąć ją pod rozwagę z urzędu.

Zmiany zarzutów można dokonać również przed upływem terminu do wniesienia apelacji, także w postępowaniu uproszczonym.

NARUSZENIE PRZEPISÓW PRAWA PROCESOWEGO

Naruszenie przepisów prawa procesowego, które stanowią przyczyny nieważności postępowania sąd II instancji bierze pod uwagę z urzędu. Stwierdzenie ich naruszenia powoduje uchylenie zaskarżonego orzeczenia. Naruszenie innych przepisów powinno mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Jeśli tak nie jest, apelacja podlega oddaleniu, jeśli zaskarżony wyrok odpowiada prawu, gdyż sąd II instancji nie mógłby ani uchylić, ani zmienić zaskarżonego orzeczenia, jeśli stwierdzone uchybienia (naruszenia) nie prowadziłyby do takich skutków. Między zarzutami apelacji a rozstrzygnięciem sądu II instancji musi zachodzić związek przyczynowy.

WADLIWY STAN FAKTYCZNY I BŁĘDNA SUBSUMCJA / PRAWIDŁOWY STAN FAKTYCZNY I NIEWŁAŚCIWE NORMY

Należy odróżnić sytuację, gdy w sprawie sąd I instancji wadliwie ustalił stan faktyczny, a następnie dokonał błędnej subsumcji tak ustalonego stanu faktycznego pod obowiązujące przepisy prawa, od sytuacji, w której sąd prawidłowo ustalił stan faktyczny, a następnie zastosował do niego niewłaściwe normy prawne. W pierwszym przypadku należy podnieść zarzuty procesowe zmierzające do wykazania błędnego ustalenia przez sąd I instancji stanu faktycznego, a ewentualnie następnie zarzuty naruszenia prawa materialnego, o ile w ogóle zachodzi taka potrzeba. W sytuacji gdy skarżący nie zarzuca naruszenia przepisów postępowania w powyższym przypadku, dla oceny zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego miarodajny jest stan faktyczny przyjęty za podstawę rozstrzygnięcia (ustalony przez sąd I instancji). Inaczej mówiąc bez podniesienia zarzutów procesowych sąd II instancji będzie opierał się na stanie faktycznym ustalonym przez sąd I instancji (nie może go zmienić), co w konsekwencji może prowadzić do oddalenia apelacji, gdyż zastosowanie przepisu prawa materialnego mogło być uzasadnione w tak ustalonym stanie faktycznym, jaki ustalił sąd I instancji. Zarzutami naruszenia prawa procesowego sąd II instancji jest związany (także ich brakiem) i jeśli ich nie zgłoszono, albo nie ma wśród nich zarzutów, które zmierzają do zakwestionowania prawidłowości ustalonego przez sąd I instancji stanu faktycznego, to stan ten, co do zasady, będzie stanowił podstawę oceny, czy sąd I instancji prawidłowo zastosował przepisy prawa materialnego. Wadliwość zastosowanej podstawy prawnej rozstrzygnięcia może wynikać tak z uchybienia procesowego, gdy błędny stan faktyczny pociąga za sobą zastosowanie przez sąd I instancji niewłaściwej normy prawnej, jak i z naruszenia wyłącznie samych przepisów prawa materialnego. Wadliwość podstawy faktycznej wynika zawsze z uchybienia przepisów prawa procesowego.

Aktualnie w zarzutach co do podstawy faktycznej rozstrzygnięcia skarżący obowiązany jest wskazać fakty ustalone przez sąd I instancji niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy lub istotne dla rozstrzygnięcia fakty nieustalone przez sąd I instancji o czym stanowi § 11 art. 368 KPC.

NOWE FAKTY I DOWODY

Podstawą wniesienia apelacji może być także zaistnienie nowych faktów lub dowodów, o ile strona nie mogła ich powołać w postępowaniu przed sądem I instancji albo że potrzeba powołania się na nie wynikła później, tj. po wydaniu przez sąd I instancji orzeczenia.

Powołując nowe fakty lub dowody, skarżący zobowiązany jest uprawdopodobnić, że ich powołanie w postępowaniu przed sądem I instancji nie było możliwe albo potrzeba ich powołania wynikła później (art. 368 § 12 KPC). Do czasu sprzed nowelizacji, która weszła w życie 7.11.2019 r., skarżący zobowiązany był powyższe wykazać, co oznacza udowodnić. Aktualnie jest zobowiązany powyższe jedynie uprawdopodobnić, co oznacza, że nie jest zobowiązany przedstawiać w tym zakresie dowodów, ale z drugiej strony nie może poprzestać na twierdzeniu, że tak właśnie było. Nieskuteczne jest zatem samo przytoczenie nowych faktów lub dowodów bez uprawdopodobnienia powyższych przesłanek. Samo przytoczenia nowych faktów lub dowodów może prowadzić do pominięcia przez sąd II instancji nowo wskazanych przez skarżącego faktów i oddalenia nowo zgłoszonych dowodów.

Nadto powołując fakt wykazany dowodem utrwalonym za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz lub dźwięk skarżący zobowiązany jest oznaczyć część zapisu dotyczącą tego faktu (art. 368 § 13 KPC). Powyższe dotyczy tak nowo zgłaszanych dowodów, jaki i tych, które już zostały zgłoszone w toku postępowania dowodowego, jak również dowodów utrwalonych podczas posiedzenia jawnego, czy rozprawy, o ile były rejestrowane (np. dowody z zeznań świadków, przesłuchania stron, uzupełniających ustnych opinii biegłych etc.).

WNIOSKI APELACJI

Apelacja, jako środek zaskarżenia musi zawierać także wniosek o zmianę lub o uchylenie zaskarżonego wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia. Skarżący może domagać się uchylenia zaskarżonego wyroku i odrzucenia pozwu, jeżeli postępowanie przed sądem I instancji dotknięte jest nieważnością, o której mowa w art. 379 pkt 1–3 w zw. z art. 386 § 3 KPC, albo uchylenia wyroku i przekazania sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, jeżeli postępowanie dotknięte jest nieważnością, o której mowa w art. 379 pkt 4–6 w zw. z art. 386 § 2 KPC, a także, gdy sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy albo, gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 KPC). W pozostałych sytuacjach skarżący może domagać się zmiany wyroku sądu I instancji. Domaganie się przez skarżącego uchylenia zaskarżonego wyroku powinno być połączone ze wskazaniem, jakiego orzeczenia następczego strona domaga się (odrzucenia pozwu, umorzenia postępowania czy przekazania sprawy do ponownego rozpoznania), w przypadku domagania się zmiany zaskarżonego wyroku należy zaś wskazać na czym ta zmiana ma polegać. Sąd II instancji nie jest jednak związany wnioskami apelacji, a dyspozycja art. 385 oraz art. 386 § 1–4 KPC skierowana została do tego sądu. Niedostosowanie wniosku apelacji do sytuacji procesowej w jakiej została wniesiona, nie może skutkować ani odrzuceniem, ani oddaleniem apelacji.

WARTOŚĆ PRZEDMIOTU ZASKARŻENIA

Niezbędnym elementem apelacji w sprawach o prawa majątkowe jest także obowiązek wskazania wartości przedmiotu zaskarżenia, o czym stanowi art. 368 § 2 KPC. Musi być ona przez skarżącego oznaczona. Oblicza się ją stosując odpowiednio art. 19–24 i art. 25 § 1 KPC. W sprawach o roszczenia majątkowe wartość ta decyduje o wysokości należnej opłaty stosunkowej.

Obowiązek podania w piśmie procesowym wartości przedmiotu sporu (zaskarżenia), tj. określonej kwoty, obejmuje tylko sprawy o prawa majątkowe, w których przedmiotem sprawy nie jest oznaczona kwota pieniężna. Jest ona wówczas wartością przedmiotu sporu (zaskarżenia). Obowiązek wskazania przez stronę wartości przedmiotu sporu (zaskarżenia) w sprawach o prawa majątkowe dotyczy tylko tych przypadków, gdy od tej wartości uzależniona jest właściwość rzeczowa sądu (art. 17 pkt 4 KPC), wysokość opłaty (opłata stosunkowa) lub dopuszczalność środka odwoławczego (art. 3982 § 1 KPC).

Wartość przedmiotu zaskarżenia może być:

1) niższa (wyrok zaskarżono w części);

2) wyższa (powód rozszerzył powództwo lub sąd orzekł ponad żądanie, mimo że aktualnie nie obowiązuje już przepis art. 321 § 2 KPC); albo

3) równa wartości przedmiotu sporu.

Od wartości przedmiotu zaskarżenia należy odróżnić wartość przedmiotu sporu.

Wartość przedmiotu sporu to wartość dochodzonego w procesie roszczenia oznaczona kwotą pieniężną wyrażoną w PLN (por. art. 19–26 KPC). Roszczeniem dochodzonym pozwem może być określona kwota pieniężna i wówczas stanowi ona wartość przedmiotu sporu, o ile jest wyrażona w PLN, a jeśli nie jest należy określić ją w PLN, albo inne prawo majątkowe np. ruchomość i wówczas wartością przedmiotu sporu jest wartość tego prawa albo rzeczy ruchomej, którą powód zobowiązany jest określić kwotą pieniężną zaokrągloną do pełnych złotych. W powództwach o ustalenie wartością przedmiotu sporu jest wartość prawa, którego ustalenia domaga się powód, w powództwach o ukształtowanie wartością przedmiotu sporu będzie zaś wartość prawa objętego pozwem, a zatem w obu przypadkach prawa, którego ochrony domaga się powód, przy czym jest wówczas zobowiązany określić tę wartość zaokrąglając ją do pełnych złotych. W przypadku nieprawidłowego określenia przez powoda wartości przedmiotu sporu, sąd uprawniony i zobowiązany jest sprawdzić ją i zarządzić w tym celu dochodzenie, przy czym może to uczynić z urzędu do czasu doręczenia odpisu pozwu, a po jego doręczeniu pozwanemu, tylko na jego zarzut (art. 25 KPC). Wartość przedmiotu sporu wyznacza granice rozstrzygnięcia sądu, który nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie (por art. 321 § 1 KPC).

Wartość przedmiotu zaskarżenia to wartość roszczenia lub roszczeń dochodzonych w drodze środków zaskarżenia. Mogą być one dochodzone w całości lub w części w porównaniu do wartości przedmiotu sporu. Wartość przedmiotu zaskarżenia nie może, co do zasady, przekraczać wartości przedmiotu sporu (nie może być od niego, co do zasady, wyższa).

Wskazanie wartości przedmiotu sporu przez powoda jest istotne już na etapie wnoszenia pozwu, nawet gdy pismo podlega opłacie stałej, ponieważ pozwala to sądowi odwoławczemu na weryfikację wskazanej następnie przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia. Obowiązek podania wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia jest zatem wymagany także w sprawach o prawa majątkowe, w których pobierana jest opłata stała, która nie jest zależna od wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia. W sprawach, gdy pobierana jest opłata stosunkowa, a apelacja nie dotyczy całości przedmiotu sporu lub też wskazuje jako zaskarżoną tylko część orzeczenia, wnoszący ją ponosi opłatę tylko w stosunku do wartości tej części.

O części przedmiotu sporu lub zaskarżenia można mówić tylko w sytuacjach, w których możliwy jest podział roszczeń pod względem podmiotowym (w sprawie występuje kilku powodów, którzy są współuczestnikami formalnymi, a pismo pochodzi od jednego lub od niektórych z nich), albo przedmiotowym (w sprawie dochodzonych jest kilka roszczeń, a pismo dotyczy tylko jednego lub niektórych z nich albo części roszczenia o charakterze podzielnym).

Nie jest wymagane podawanie wartości przedmiotu sporu ani wartości przedmiotu zaskarżenia, jeżeli przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna wyrażona w PLN. Wartość tę bowiem określa wysokość podanej kwoty pieniężnej, a wysokość ta decyduje o właściwości rzeczowej sądu I instancji, wysokości opłat stosunkowych, jak również o dopuszczalności wniesienia skargi kasacyjnej.

Wartość przedmiotu sporu lub zaskarżenia podaje się w złotych, zaokrąglając w górę do pełnego złotego (art. 1261 § 3 KPC).

Jeśli jednak skarżący w ogóle nie ma obowiązku podania wartości przedmiotu zaskarżenia, bo stanowi ją podana kwota pieniężna (art. 19 § 1 KPC), to nie zachodzi potrzeba jej zaokrąglania, chyba że istnieje konieczność obliczenia stosunkowej opłaty sądowej od apelacji od kwoty pieniężnej stanowiącej przedmiot zaskarżenia (art. 21 KSCU).

Nie podlegają zliczeniu wartości przedmiotów zaskarżenia objęte wyrokiem łącznym, jak również wyrokiem obejmującym powództwo główne i wzajemne.

W sprawach o prawa majątkowe, w których przedmiotem zaskarżenia nie jest oznaczona kwota pieniężna, zachodzi konieczność określenia wartości przedmiotu zaskarżenia według reguł wskazanych w art. 368 § 2 i art. 19 § 2 do art. 24 KPC, chociażby żądanie przed sądem I instancji obejmowało oznaczoną kwotę pieniężną.

Dla przykładu: gdy przedmiotem zaskarżenia są tylko odsetki od roszczenia głównego, albo ich część, gdyż nie stanowią oznaczonej kwoty pieniężnej, w rozumieniu art. 19 § 1 KPC, chyba że zostały przez stronę wnoszącą apelację skapitalizowane, tj. określone wyliczoną kwotą. Apelujący może bowiem zaskarżyć w apelacji wyrok sądu I instancji w części, tj. w zakresie zasądzonych odsetek ustawowych np. od 12.10.2013 r. do 17.5.2015 r., nie negując zasadzonych odsetek od 18.5.2016 r. do dnia zapłaty. Wówczas w apelacji może wskazać, że: zaskarża wyrok sądu I instancji w części – w zakresie odsetek ustawowych od kwoty X zasądzonej w punkcie 1 od 12.10.2013 r. do 17.5.2015 r., albo dodatkowo wyliczyć kwotowo te odsetki i wskazać ją w apelacji. W pierwszym przypadku wskazanie wartości przedmiotu zaskarżenia przez apelującego będzie konieczne, a w drugim wartością przedmiotu zaskarżenia będą te wyliczone kwotowo (skapitalizowane) odsetki.

Zgodnie z art. 20 KPC, do wartości przedmiotu sporu nie wlicza się odsetek, pożytków i kosztów, gdyż są to roszczenia akcesoryjne, które nie mają samodzielnego bytu i nie mogłyby powstać bez roszczenia głównego. Odsetki nie podlegają wliczeniu do wartości przedmiotu zaskarżenia, ale tylko jeżeli są dochodzone obok roszczenia głównego. Powinny być także doliczone do wartości przedmiotu sporu, jeśli dochodzone są od danej kwoty od danej daty początkowej do danej daty końcowej, tj. za zamknięty okres, a nie do dnia zapłaty, a zatem daty, której z góry nie można określić, skoro dzień ten jeszcze nie nadszedł.

W sprawach o prawo do świadczeń powtarzających się sposób określania wartości przedmiotu sporu został uregulowany w art. 22 KPC, przy czym chodzi tu o świadczenia powtarzające się, ale jeszcze niewymagalne, gdyż w przypadku świadczeń wymagalnych wartością przedmiotu sporu jest cała dochodzona kwota (art. 19 § 1 KPC), która może podlegać podwyższeniu w przypadku rozszerzenia żądania o świadczenia powtarzające się również w postępowaniu apelacyjnym (art. 383 zd. 2 KPC). W sprawach o świadczenia powtarzające się określona w pozwie wartość przedmiotu sporu, zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 22 KPC, nie podlega podwyższeniu o dalsze okresy, wobec czego wartość przedmiotu zaskarżenia nie może uwzględniać kwoty będącej równowartością tych świadczeń za kolejne miesiące trwania postępowania.

Sąd II instancji może sprawdzić podaną przez skarżącego wartość przedmiotu zaskarżenia na każdym etapie postępowania apelacyjnego (art. 25 § 1 w zw. z art. 368 § 2 KPC) i ustalić ją wydając w tym zakresie postanowienie. W przypadku jej podwyższenia, sąd powinien wezwać stronę skarżącą do uiszczenia brakującej opłaty sądowej od wniesionej apelacji pod rygorem jej odrzucenia – także, gdy apelacja została wniesiona przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego, jakim jest adwokat czy radca prawny.

3. Termin do wniesienia apelacji, miejsce wniesienia, opłata, właściwość sądu

TERMIN

Termin do wniesienia apelacji wynosi co do zasady 2 tygodnie i biegnie od dnia doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem. W przypadku przedłużenia terminu do sporządzenia pisemnego uzasadnienia wyroku termin ten wynosi 3 tygodnie, o czym sąd zawiadamia stronę doręczając jej wyrok z uzasadnieniem. Jeżeli w zawiadomieniu termin ten wskazano błędnie, a strona się do niego zastosowała, apelację uważa się za wniesioną w terminie (art. 369 § 11 KPC).

W sytuacji gdy strona nie wniosła o sporządzenie pisemnego uzasadnienia albo transkrypcji ustnego uzasadnienia w sytuacji gdy zostało wygłoszone termin do wniesienia apelacji wynosi 2 tygodnie od dnia ogłoszenia orzeczenia, albo jego doręczenia stronie (wyroku zaocznego stronie powodowej, osobie pozbawionej wolności).

W przypadku gdy wyrok jest uzasadniany i doręczany z urzędu – termin do wniesienia apelacji biegnie zawsze od daty jego doręczenia.

Początkowym momentem, z którym strona uzyskuje uprawnienie do wniesienia apelacji jest wydanie wyroku. Konsekwencją wcześniejszego wniesienia apelacji jest jej odrzucenie, gdyż dotyczy ona orzeczenia nieistniejącego. Także wniosek o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia nie może zostać skutecznie złożony przed wydaniem i ogłoszeniem orzeczenia, tj. nawet w tym samym dniu, w którym orzeczenie zostało wydane, ale jeszcze przed jego ogłoszeniem, gdyż także będzie dotyczył orzeczenia nieistniejącego, skoro w chwili jego składania sąd nie wydał jeszcze orzeczenia.

Pisemne uzasadnienie wyroku sporządza się na wniosek strony o doręczenie wyroku z uzasadnieniem zgłoszony w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia wyroku (art. 328 § 1 KPC). W przypadkach gdy wyrok doręcza się z urzędu, tygodniowy termin liczy się od dnia doręczenia wyroku. We wniosku należy wskazać, czy pisemne uzasadnienie ma dotyczyć całości wyroku czy jego części, w szczególności poszczególnych objętych nim rozstrzygnięć. Sąd odrzuca wniosek niedopuszczalny, spóźniony, nieopłacony lub dotknięty brakami, których nie usunięto mimo wezwania. Można skutecznie wnieść apelację przed żądaniem sporządzenia uzasadnienia wyroku, a następnie złożyć wniosek o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia.

DORĘCZENIE WYROKU PEŁNOMOCNIKOWI

Wyrok z uzasadnieniem powinien być doręczony pełnomocnikowi procesowemu albo samej stronie, gdy nie ustanowiła ona pełnomocnika procesowego. Termin do wniesienia apelacji rozpoczyna bieg dopiero od chwili prawidłowego doręczenia odpisu wyroku z uzasadnieniem, z tym że nieprawidłowe doręczenie nie jest przeszkodą do wniesienia środka odwoławczego, który nie może zostać odrzucony, mimo iż nie rozpoczął się bieg terminu do wniesienia apelacji. Odrzuceniu podlega apelacja spóźniona(art. 373 § 1 KPC), a nie taka, gdy termin do jej wniesienia nie zaczął jeszcze biec, o ile oczywiście zaskarżone orzeczenie zostało już wydane (podpisane i ogłoszone). Gdy odpis wyroku z uzasadnieniem doręczono pełnomocnikowi i jednocześnie bezpośrednio stronie procesu, termin do wniesienia apelacji biegnie od dnia doręczenia go pełnomocnikowi. Pełnomocnikowi procesowemu kilku osób doręcza się jeden odpis wyroku z uzasadnieniem, chyba że jest to pełnomocnik ustanowiony wyłącznie do odbioru pism sądowych (art. 141 § 1 i 2 KPC). Gdy strona ustanowi kilku pełnomocników procesowych, wyrok z uzasadnieniem należy doręczyć jednemu z nich, może nim być także pełnomocnik substytucyjny, chyba że strona wskazała konkretnego pełnomocnika procesowego, któremu mają być doręczane pisma sądowe. Strona, która ustanowiła pełnomocnika procesowego nie może skutecznie domagać się, aby pisma były doręczane jej bezpośrednio, ani wyłączyć z uprawnień procesowych pełnomocnika procesowego uprawnienia do doręczenia mu korespondencji związanej z postępowaniem sądowym, w którym ją reprezentuje. O tym, czy daną osobę można uważać za pełnomocnika procesowego strony, decyduje dzień doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem, a nie dzień wysłania korespondencji z sądu. Wypowiedzenie pełnomocnictwa odnosi skutek prawny w stosunku do sądu z chwilą zawiadomienia go o tym fakcie.

Doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem jednocześnie kilku pełnomocnikom procesowym strony w różnych terminach powoduje, że termin do wniesienia apelacji rozpoczyna bieg w dacie najwcześniejszego doręczenia. Późniejsze doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem pozostałym pełnomocnikom procesowym strony należy potraktować wyłącznie jako nieprawidłowe, dla tej samej strony – nie wywołują żadnych skutków prawnych w tym przede wszystkim nie mają wpływu na bieg terminu do złożenia apelacji, który rozpoczął bieg z chwilą pierwszego skutecznego doręczenia. W przypadku wniesienia apelacji w ustawowym 2-tygodniowym terminie, ale w sytuacji uchybienia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, apelacja może zostać rozpoznana, o ile została wniesiona w ustawowym terminie 2 tygodni od dnia ogłoszenia wyroku lub doręczenia jego odpisu. W przeciwnym razie podlega odrzuceniu przez sąd II instancji.

Biegu terminu do wniesienia apelacji nie przerywa złożenie wniosku o: ustanowienie pełnomocnika z urzędu, zwolnienie od kosztów sądowych, sprostowanie oraz wykładnię lub uzupełnienie wyroku sądu I instancji. W przypadku ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie zachodzi potrzeba ponownego doręczenia mu odpisów zaskarżonego orzeczenia.

UPŁYW TERMINU

Termin do wniesienia apelacji jest terminem ustawowym i procesowym. Nie podlega skracaniu, ani przedłużaniu. W przypadku jego uchybienia możliwe jest jego przywrócenie, o ile zaistnieją przesłanki ustawowe do przywrócenia uchybionego terminu. Upływ terminu sąd uwzględnia z urzędu i z tej przyczyny odrzuca wniesioną apelację (zob. art. 373 KPC). Błędne pouczenie strony przez sąd o terminie do wniesienia apelacji nie powoduje przedłużenia tego terminu; apelacja wniesiona w terminie wskazanym w tym pouczeniu, z tym że po upływie ustawowego terminu (art. 369 § 1 KPC), podlega odrzuceniu (art. 373 KPC), z tym że w takim przypadku skarżący może skutecznie domagać się przywrócenia terminu do jej wniesienia, gdyż uchybienie nastąpiło – co do zasady – bez jego winy. Wyjątkiem jest tu przepis art. 369 § 11 KPC, zgodnie z którym w przypadku przedłużenia terminu do sporządzenia pisemnego uzasadnienia wyroku termin ten wynosi 3 tygodnie, o czym sąd zawiadamia stronę doręczając jej wyrok z uzasadnieniem. Jeżeli w zawiadomieniu termin ten wskazano błędnie, a strona się do niego zastosowała, apelację uważa się za wniesioną w terminie, co oznacza, że strona nie będzie musiała składać wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji.

MIEJSCE WNIESIENIA APELACJI

Apelację należy wnieść albo w biurze podawczym sądu I instancji, który wydał zaskarżone orzeczenie albo przez oddanie tego pisma procesowego w polskiej placówce pocztowej operatora wyznaczonego w rozumieniu ustawy z 23.11.2012 r. – Prawo pocztowe lub w placówce pocztowej operatora świadczącego pocztowe usługi powszechne w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej (art. 165 § 2 KPC), przy czym powinno być ono skierowane do ww. sądu I instancji (który rozpoznawał sprawę i wydał zaskarżony wyrok), a nie dowolnego innego sądu. Datą wniesienia apelacji – nadanej w zagranicznym urzędzie pocztowym poza Unią Europejską – do właściwego sądu polskiego I instancji jest data przekazania przez ten urząd przesyłki listowej polskiemu urzędowi pocztowemu albo operatora świadczącego pocztowe usługi powszechne w państwie członkowskim Unii Europejskiej.

Ustawowy termin do wniesienia apelacji, uważa się za zachowany także wtedy, gdy przed jego upływem strona wniosła apelację do sądu II instancji, właściwego do jej rozpoznania (art. 369 § 1 i 2 KPC). W takim wypadku sąd ten niezwłocznie zawiadamia sąd I instancji o wniesieniu apelacji i żąda przedstawienia akt sprawy (art. 369 § 3 KPC).

W razie wysłania (złożenia) apelacji do sądu niewłaściwego, innego niż właściwy sąd I albo II instancji, termin do wniesienia apelacji będzie zachowany, jeżeli ten inny sąd przed upływem ustawowego terminu do wniesienia apelacji przekaże ją sądowi właściwemu lub nada w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego korespondencję zawierającą tę apelację i zaadresowaną do sądu wskazanego w art. 369 § 1 KPC.

Zgodnie z art. 371 KPC, sąd I instancji przedstawia niezwłocznie akta sprawy sądowi II instancji. Inaczej zatem niż dotychczas, od 7.11.2019 r., sąd I instancji nie dokonuje sprawdzenia tego, czy wniesiona apelacja posiada braki formalne i nie wzywa do ich usunięcia. Niezwłocznie po otrzymaniu apelacji przesyła ją do sądu II instancji i to ten sąd dokonuje kontroli wniesionego środka odwoławczego pod kątem spełnienia wymagań formalnych, a w przypadku ich stwierdzenia wzywa do ich usunięcia, ewentualnie opłacenia pod rygorem odrzucenia apelacji.

OPŁATA

Sądem właściwym do wniesienia opłaty od apelacji jest:

1) sąd I instancji, za pośrednictwem którego wnosi się apelację;

2) sąd II instancji, który faktycznie apelację będzie rozpoznawał (uiszczenie opłaty od apelacji bezpośrednio w tym sądzie nie stanowi podstawy do odrzucenia apelacji).

Opłaty sądowe w sprawach cywilnych uiszcza się w formie:

1) bezgotówkowej:

a) na rachunek bieżący dochodów sądu właściwego dla podjęcia czynności procesowej, z którą wiąże się uiszczenie opłaty sądowej, lub sądu, za pośrednictwem którego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, wnosi się pismo podlegające opłacie sądowej,

b) za pomocą mechanizmów gwarantujących nieodwołalne zainicjowanie procedury wpłaty oraz identyfikację wnoszącego opłatę sądową, udostępnionych przez system teleinformatyczny Ministerstwa Sprawiedliwości obsługujący płatności;

2) wpłaty gotówkowej bezpośrednio w kasie sądu właściwego dla podjęcia czynności procesowej, z którą wiąże się uiszczenie opłaty sądowej, lub sądu, za pośrednictwem którego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, wnosi się pismo podlegające opłacie sądowej;

3) znaków opłaty sądowej.

Opłata od apelacji wnoszona w formie bezgotówkowej (przelew), jest uważana za wniesioną w dniu przyjęcia polecenia przelewu przez bank lub pocztę, jeżeli przelew w dniu jego przyjęcia lub w terminie do uiszczenia opłaty miał pokrycie na rachunku zleceniodawcy. Powyższe ma analogiczne zastosowanie do opłaty uiszczonej za pomocą mechanizmów gwarantujących nieodwołalne zainicjowanie procedury wpłaty oraz identyfikację wnoszącego opłatę sądową, udostępnionych przez system teleinformatyczny Ministerstwa Sprawiedliwości obsługujący płatności.

W przypadku wpłaty gotówkowej dniem uiszczenia opłaty od apelacji jest dzień dokonania wpłaty.

W przypadku uiszczenia opłaty znakami opłaty sądowej wygenerowanymi w systemie teleinformatycznym Ministerstwa Sprawiedliwości obsługującym znaki opłaty sądowej, dniem uiszczenia opłaty jest dzień ich skasowania, gdy znaki zostają naklejone na pismo, które zostało uprzednio złożone w sądzie, albo z momentem złożenia pisma w sądzie bądź oddania go w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego, jeśli znaki opłaty sądowej umieszczono na piśmie przed jego wniesieniem. Pracownik przyjmujący pismo kasuje znak opłaty sądowej w systemie teleinformatycznym Ministerstwa Sprawiedliwości obsługującym znaki opłaty sądowej przez nadanie znakowi opłaty sądowej zapisanemu w tym systemie statusu „wykorzystany”. Znak jest kasowany niezwłocznie po wpływie pisma do sądu. Jeżeli uiszczenie opłaty sądowej znakami opłaty sądowej następuje w związku z ustnym zgłoszeniem do protokołu wniosku, pozwu lub środka odwoławczego, pracownik sądu niezwłocznie kasuje znak opłaty sądowej w systemie teleinformatycznym Ministerstwa Sprawiedliwości obsługującym znaki opłaty sądowej. Znak opłaty sądowej może być skasowany jeden raz.

WŁAŚCIWOŚĆ SĄDU

Sądem właściwym do rozpoznania apelacji jest sąd II instancji nadrzędny nad sądem I instancji, który wydał orzeczenie w I instancji. Sądem nadrzędnym nad sądem rejonowym jest sąd okręgowy, w którego okręgu znajduje się dany sąd rejonowy, sądem nadrzędnym nad sądem okręgowym jest zaś sąd apelacyjny, na obszarze którego znajduje się dany sąd okręgowy. Apelację od wyroku sądu rejonowego rozpoznaje sąd okręgowy (działający jako sąd II instancji), a od wyroku sądu okręgowego jako I instancji – sąd apelacyjny. Wyjątek od tej zasady przewiduje art. 390 KPC, zgodnie z którym, jeżeli przy rozpoznawaniu apelacji powstanie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sąd może przedstawić to zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, odraczając rozpoznanie sprawy. Sąd Najwyższy władny jest przejąć sprawę do rozpoznania albo przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi tego sądu. Wówczas na podstawie art. 390 jako sąd II instancji może orzekać Sąd Najwyższy.

Sądy tworzy i znosi oraz ustala ich siedziby i obszary właściwości – zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych – Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa, w drodze rozporządzeń. Aktualnie kwestie te reguluje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28.12.2018 r. w sprawie ustalenia siedzib i obszarów właściwości sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych oraz zakresu rozpoznawanych przez nie spraw (Dz.U. z 2018 r. poz. 2548 ze zm.). W rozporządzeniu tym Minister Sprawiedliwości określił siedziby i obszary właściwości sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych.

4. Kontrola formalna apelacji

KONTROLA APELACJI

Kontroli apelacji pod kątem jej dopuszczalności terminowości i zachowania wymagań formalnych dokonuje sąd II instancji, do którego apelacja powinna być skierowana albo do którego faktycznie (fizycznie) została wniesiona. Kontrola ta nie jest ograniczona w żadnym aspekcie, tak jak ma to miejsce np. w przypadku skargi kasacyjnej czy skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku.

Jeżeli apelacja:

1) jest spóźniona

2) nieopłacona lub z innych przyczyn niedopuszczalna,

3) zawiera braki formalne, których nie usunięto w wyznaczonym terminie (art. 130 § 1 w zw. z art.  373 § 1 KPC),

podlega odrzuceniu przez sąd II instancji.

Nieodrzucenie apelacji z przyczyn wymienionych w art. 373 § 1 KPC, na posiedzeniu niejawnym przed skierowaniem jej na rozprawę, nie wyłącza późniejszego odrzucenia tej apelacji na rozprawie przez sąd, który ma ją rozpoznać merytorycznie. Sąd II instancji odrzuca apelację na rozprawie w składzie 3 sędziów, a na posiedzeniu niejawnym w składzie 1 sędziego. Zażalenie na postanowienie sądu II instancji o odrzuceniu apelacji przysługuje do innego składu tego sądu (art. 3942 § 1 KPC ).

WEZWANIE DO UZUPEŁNIENIA BRAKÓW

Przewodniczący w sądzie II instancji, wzywając stronę wnoszącą apelację bądź jej pełnomocnika do uzupełnienia braków, zobowiązany jest precyzyjnie wskazać braki formalne wniesionej apelacji. Podobnie rzecz się ma w odniesieniu do wezwania do uiszczenia opłaty od apelacji. Przewodniczący powinien określić wysokość tej opłaty w prawidłowej wysokości [choć prezentowane są również poglądy, także w judykaturze, że wezwanie profesjonalnego (zawodowego) pełnomocnika procesowego (adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego) wnoszącego apelację w imieniu strony, którą reprezentuje do uiszczenia opłaty dotyczy wyłącznie samego obowiązku jej uiszczenia, a nie konieczności wyliczania i wskazania wysokości tej opłaty, co powinien uczynić profesjonalny (zawodowy) pełnomocnik reprezentujący stronę, w imieniu której wnosi apelację]. Nie wystarczy samo wezwanie do uiszczenia opłaty bez wskazania określonej kwoty tej opłaty. Zaniedbanie powyższego obowiązku nie wywołuje dla strony żadnych negatywnych konsekwencji procesowych. Opłatą nienależną w rozumieniu art. 373 KPC, nie jest opłata wyższa niż ta, którą strona powinna uiścić od apelacji. Wniesienie takiej opłaty nie może skutkować odrzuceniem apelacji, a sąd lub przewodniczący powinien z urzędu zwrócić stronie różnicę między opłatą pobraną a opłatą należną, chyba, że różnica ta jest niższa niż koszt jej zwrotu (art. 80 ust. 1 i 1a KSCU).

Zgodnie z art. 373 § 2 KPC, czynności związane z nadaniem biegu apelacji może wykonywać referendarz sądowy.

OPŁATA A ZWOLNIENIE OD KOSZTÓW

W przypadku oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, po uprawomocnieniu się postanowienia w tym zakresie, przewodniczący wzywa stronę, która nie jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego do uiszczenia należnej opłaty od apelacji, nawet wówczas, gdy już uprzednio przed złożeniem przez skarżącego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych wzywał ją do uiszczenia tej opłaty (art. 112 ust. 2 KSCU w zw. z art. 130 KPC). W przypadku gdy skarżący jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego, przewodniczący nie ma obowiązku wzywania go do uiszczenia opłaty od apelacji, którą pełnomocnik powinien uiścić bez wzywania go do jej uiszczenia w terminie tygodnia od dnia doręczenia bądź ogłoszenia postanowienia, a jeśli strona wniosła zażalenie na to postanowienie– w terminie tygodnia od dnia doręczenia bądź ogłoszenia postanowienia sądu oddalającego zażalenie. W przypadku złożenia kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w terminie otwartym do uiszczenia opłaty, jeśli będzie on oparty na tych samych okolicznościach, co poprzednio złożony i rozpoznany (oddalony) już wniosek, podlega odrzuceniu i nie ma wpływu na bieg terminu do opłacenia pisma (art. 112 ust. 4 KSCU). Jeśli opłata, mimo złożenia kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nie zostanie uiszczona, to sąd odrzuci zarówno ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, jak i wniesioną apelację.

BRAK LEGITYMACJI

Nieposiadanie legitymacji do wniesienia apelacji skutkuje jej odrzuceniem, jako niedopuszczalnej z innych przyczyn, podobnie jak apelacja skierowana wyłącznie przeciwko uzasadnieniu orzeczenia. Brak interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia apelacją skutkuje jej odrzuceniem, a nie oddaleniem, choć prezentowane są poglądy odmienne. Pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) zachodzi wtedy, gdy zaskarżone orzeczenie jest obiektywnie w sensie prawnym niekorzystne dla skarżącego, gdyż z punktu widzenia jego skutków związanych z prawomocnością materialną skarżący nie uzyskał takiej ochrony prawnej, którą zamierzał osiągnąć przez procesowo odpowiednie zachowanie w postępowaniu poprzedzającym wydanie orzeczenia (żądanie oddalenia powództwa), a w razie jego braku zaskarżone orzeczenie (np. wyrok zaoczny, nakaz zapłaty) per se wywołuje takie skutki. Gravamen, będąc warunkiem istnienia interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia, jest przesłanką dopuszczalności środka zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego środka. W uchwale z 15.5.2014 r.10 SN (7) wskazał, że pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) jest przesłanką dopuszczalności środka zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego środka i nadał jej moc zasady prawnej. Do odrzucenia apelacji z powodu nieusunięcia przez skarżącego braków formalnych może dojść tylko, gdy uniemożliwiają one nadanie sprawie dalszego biegu.

BRAK PODPISU

Brakiem formalnym apelacji, którego nieuzupełnienie w wyznaczonym terminie prowadzi do jej odrzucenia, jest brak podpisu strony bądź jej pełnomocnika, przedstawiciela ustawowego. Brak ten może być uzupełniony albo przez złożenie podpisu na egzemplarzu złożonym w sądzie, albo przez przesłanie do sądu bądź złożeniu w biurze podawczym podpisanego kolejnego egzemplarza apelacji zawierającego podpis osoby, która ją wnosi. Podpis wnoszącego apelację nie musi być złożony na odpisie apelacji, który nadto nie musi zawierać oświadczenia o zgodności z oryginałem. Nie ma znaczenia, jaką techniką odpis został wykonany. Warunkiem uznania złożonego dokumentu za odpis jest całkowita jego zgodność z oryginałem. Strona wezwana do usunięcia braku formalnego apelacji polegającego na konieczności złożenia odpisu wyroku nie może go usunąć w ten sposób, że złoży wniosek o sporządzenie odpisu przez sąd i dołączenie go do akt sprawy, nawet jeśli opłaci taki wniosek należną opłatą za wydanie kserokopii czy odpisu tego pisma procesowego.

DORĘCZENIE ODPISÓW

Jeśli apelacja nie zawiera braków formalnych lub zostały one usunięte, przewodniczący w sądzie II instancji stwierdzając, że apelacja jest dopuszczalna oraz została wniesiona w terminie i przez uprawniony podmiot, zarządza doręczenie jej odpisu pozostałym stronom (art. 3731 zd. 1 KPC). Nie ma obowiązku doręczenia odpisu apelacji podmiotowi występującemu po tej samej stronie procesowej co wnoszący apelację, np. gdy apelacje wnosi jeden z powodów albo pozwanych.

ODPOWIEDŹ NA APELACJĘ

Odpowiedź na apelację jest fakultatywnym przygotowawczym pismem procesowym. Strona przeciwna może w ciągu 2 tygodni od dnia doręczenia wnieść odpowiedź na apelację do sądu II instancji (w przypadku wniesienia odpowiedzi na apelację zamiast do sądu II instancji do sądu I instancji, sąd ten przesyła ją sądowi odwoławczemu). Choć jest to termin ustawowy, którego uchybienie powoduje bezskuteczność tej czynności procesowej (art. 167 KPC), to z uwagi na charakter apelacji, w tym możliwość prowadzenia postępowania dowodowego i dopuszczalność występowania z nowymi zarzutami przez stronę wnoszącą apelację także po upływie terminu do wniesienia apelacji, powoduje, że wniesienie odpowiedzi na apelację po upływie

ww. ustawowego 2-tygodniowego terminu do wniesienia odpowiedzi na apelację nie spowoduje negatywnych konsekwencji dla strony wnoszącej to pismo procesowe. W konsekwencji nie ma potrzeby stosowania do niego instytucji przywrócenia terminu do jej dokonania, choć nie oznacza to, że instytucja ta jest wyłączona w stosunku do odpowiedzi na apelację. Kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje odrzucenia odpowiedzi na apelację. Jak każde pismo procesowe może jednak posiadać braki, które podlegają usunięciu w trybie art. 130 KPC (np. brak podpisu, odpisu dla strony skarżącej), a ich nieusunięcie skutkuje zwrotem tego pisma.

W odpowiedzi na apelację podmiot ją wnoszący może ustosunkować się do zarzutów apelacji i argumentów przytoczonych przez skarżącego na ich poparcie, prezentując własne stanowisko w sprawie, a ponadto może zawierać wnioski i zarzuty strony przeciwnej do strony wnoszącej apelację. Nie może przy tym podnosić zarzutów merytorycznych, opartych na jej własnych prawach lub roszczeniach, także opartych na nowych faktach i dowodach dopuszczalnych w postępowaniu apelacyjnym, gdyż strona skarżąca także nie może po raz pierwszy w apelacji zgłaszać tego rodzaju nowych roszczeń (zasada równości)11. Może jednak powołać się na nowe fakty i dowody, na które nie mogła się powołać w postępowaniu przed sądem I instancji, uprawdopodabniając, że ich powołanie w postępowaniu przed sądem I instancji nie było możliwe albo potrzeba ich powołania wynikła później.

APELACJA OD WYROKU STWIERDZAJĄCEGO OCZYWISTĄ BEZZASADNOŚĆ POWÓDZTWA

W sprawach, w których powód wniesie apelację od wyroku stwierdzającego oczywistą bezzasadność powództwa, sąd II instancji może pominąć czynności, które ustawa nakazuje podjąć na skutek wniesienia apelacji, a w szczególności nie wyzwać powoda do usunięcia jej braków formalnych ani uiszczenia opłaty. Sąd II instancji może rozpoznać apelację na posiedzeniu niejawnym, nie doręczając apelacji pozwanemu ani nie rozpoznawać wniosków złożonych z tą apelacją (art. 3911 KPC). W przypadku wątpliwości apelację uważa się za wniesioną co do całości wyroku z wnioskiem o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W przypadku stwierdzenia, że powództwo nie jest oczywiście bezzasadne, sąd II instancji uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. W pozostałych przypadkach sąd II instancji oddala apelację. Uzasadnienie wyroku oddalającego apelację sąd II instancji może ograniczyć do odwołania się do ustaleń i wyjaśnienia podstawy prawnej wyroku zawartych w uzasadnieniu wyroku sądu I instancji. Wyrok z pisemnym uzasadnieniem, o ile je sporządzono, i wymaganymi przez ustawę pouczeniami z urzędu doręcza się tylko powodowi. Przepisu art. 3941 § 11 KPC nie stosuje się, co oznacza, że na ww. orzeczenie sądu II instancji uchylające wyrok sądu I instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania temu sądowi nie przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego. Nadto w przypadku uchylenia wyroku wydanego na podstawie art. 1911 KPC w toku ponownego rozpoznania:

1) ilekroć ustawa przewiduje zwrot pozwu, sąd umarza postępowanie;

2) wraz z odpisem pozwu doręcza się pozwanemu odpisy apelacji oraz wyroków sądów obu instancji z uzasadnieniami.

5. Rozprawa apelacyjna, granice, wnioski apelacji

ROZPRAWA APELACYJNA – ZASADA I WYJĄTKI

Jeśli nie ma braków formalnych (lub zostały one usunięte), a apelacja jest dopuszczalna i została skutecznie wniesiona, w celu merytorycznego jej rozpoznania, co do zasady przewodniczący wyznacza rozprawę, o której zawiadamia strony postępowania, bądź ich pełnomocników.

W postępowaniu apelacyjnym zasadą jest rozpoznawanie spraw na rozprawie (art. 375 KPC).

Wyjątki od zasady:

1) odrzucenie apelacji przez sąd II instancji, następuje na posiedzeniu niejawnym (art. 373 § 1 KPC), chyba że okoliczność uzasadniająca odrzucenie apelacji ujawni się dopiero podczas rozprawy apelacyjnej, wówczas jej odrzucenie następuje na rozprawie w składzie 3 sędziów;

2) rozpoznanie apelacji może nastąpić na posiedzeniu niejawnym, jeżeli przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym jest niedopuszczalne, jeżeli strona w apelacji lub odpowiedzi na apelację złożyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy, chyba że cofnięto apelację albo zachodzi nieważność postępowania (art. 374 KPC). W razie zatem cofnięcia pozwu, cofnięcia apelacji, w obu przypadkach poza posiedzeniem jawnym, albo stwierdzenia nieważności postępowania rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym, chyba że okoliczności te zostaną ujawnione lub nastąpią dopiero podczas rozprawy apelacyjnej;

3) postanowienie o przyznaniu i cofnięciu zwolnienia od kosztów sądowych, o odmowie zwolnienia, o odrzuceniu wniosku o zwolnienie oraz o nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia kosztów i skazaniu na grzywnę, jak również postanowienie o ustanowieniu, cofnięciu ustanowienia, o odrzuceniu wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego oraz o skazaniu na grzywnę i nałożeniu na stronę obowiązku uiszczenia ich wynagrodzenia sąd rozpoznaje na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego (art. 367 § 3 KPC), chyba, że okoliczności te zostaną ujawnione lub nastąpią dopiero podczas rozprawy apelacyjnej.

Rozprawa przed sądem II instancji odbywa się bez względu na niestawiennictwo jednej lub obu stron. Wydany wyrok nie jest zaoczny (art. 376 KPC), co oznacza, że udział stron bądź ich pełnomocników jest fakultatywny, możliwy, dopuszczalny, ale nie obowiązkowy. Mają oni zatem prawo wziąć w niej udział, ale nie mają takiego obowiązku, przy czym, muszą być o jej terminie prawidłowo zawiadomieni i jednocześnie nie może zachodzić przeszkoda, która uniemożliwia sądowi przeprowadzenie rozprawy (np. usprawiedliwiona nieobecność spowodowana zaświadczeniem lekarskim wydanym przez lekarza sądowego). Nieobecność stron bądź ich pełnomocników nie skutkuje zawieszeniem postępowania (zob. art. 177 § 1 pkt 5 KPC).

Po wywołaniu sprawy rozprawa właściwa rozpoczyna się od sprawdzenia obecności stron i ich pełnomocników, a w przypadku ich niestawiennictwa skuteczność ich zawiadomienia przez sąd o terminie rozprawy. O ile zostali oni skutecznie zawiadomieni o terminie rozprawy, wówczas rozprawa może być dalej prowadzona, jeśli nie zachodzi konieczność odroczenia rozprawy apelacyjnej i skutecznego zawiadomienia o tym terminie stron albo ich pełnomocników, o ile zostali ustanowieni. Następnie sędzia sprawozdawca zwięźle przedstawia stan sprawy ze szczególnym uwzględnieniem zarzutów i wniosków apelacyjnych. Sąd może zrezygnować ze sprawozdania za zgodą obecnych stron albo w przypadku ich niestawiennictwa, chyba że rozprawa odbywa się z udziałem publiczności (art. 377 KPC). Sędzia sprawozdawca przedstawia stan sprawy ze szczególnym uwzględnieniem zarzutów i wniosków apelacyjnych, gdy wnosi o to którakolwiek ze stron obecna na rozprawie apelacyjnej lub jej pełnomocnik obecny na terminie rozprawy, gdy na rozprawie apelacyjnej nie ma żadnej ze stron ani ich pełnomocników, ale znajduje się publiczność, albo gdy sąd niezależnie od obecności lub nieobecności stron, ich pełnomocników, czy publiczności podejmie decyzję o przedstawieniu przez sędziego referenta stanu sprawy ze szczególnym uwzględnieniem zarzutów i wniosków apelacyjnych. Sędzia sprawozdawca nie przedstawia stanu sprawy ze szczególnym uwzględnieniem zarzutów i wniosków apelacyjnych, gdy taką decyzję podejmie sąd za zgodą stron lub ich pełnomocników obecnych na terminie rozprawy, albo gdy taką decyzję podejmie sąd, a na sali rozpraw podczas rozprawy apelacyjnej nie ma obecnych stron, ani ich pełnomocników, a nadto nie ma publiczności. Odroczenie rozprawy apelacyjnej nie powoduje konieczności ponownego składania sprawozdania na nowym terminie rozprawy, także w przypadku zmiany sędziego referenta, gdyż sprawozdanie ma charakter jednorazowy.

Następnie sędzia przewodniczący, który kieruje rozprawą (sędzia przewodniczący) udziela głosu stronom, przy czym w pierwszej kolejności tej, która wniosła apelację, a jeśli wniosły ją obie strony – co do zasady – stronie powodowej, albo według swego uznania tej stronie, której apelacja jest dalej idąca. Następnie zajmuje stanowisko strona – przeciwnik strony, która wniosła apelację. W dalszej kolejności sąd podejmuje czynności procesowe zmierzające do wyjaśnienia okoliczności spornych, istotnych dla rozstrzygnięcia apelacji ewentualnie także przeprowadza postępowanie dowodowe w niezbędnym zakresie, po czym po dokonaniu tych czynności udziela głosu stronom bądź ich pełnomocnikom przed zamknięciem rozprawy i zamyka rozprawę, a następnie udaje się na niejawną naradę, po odbyciu której i po ustaleniu treści orzeczenia ogłasza je i podaje ustnie zasadnicze motywy rozstrzygnięcia.

GRANICE I PODSTAWY APELACJI

Sąd II instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (art. 378 § 1 KPC). W granicach zaskarżenia sąd II instancji może z urzędu rozpoznać sprawę także na rzecz współuczestników, którzy wyroku nie zaskarżyli, gdy będące przedmiotem zaskarżenia prawa lub obowiązki są dla nich wspólne (współuczestników tych należy zawiadomić o rozprawie; mogą oni składać pisma przygotowawcze, zob. art. 378 § 2 KPC). Granice apelacji wyznacza oznaczenie zaskarżonego wyroku oraz zakres zaskarżenia wyroku sądu I instancji. Podniesione w apelacji zarzuty naruszenia prawa materialnego nie wyznaczają granic apelacji, skoro mogą być zmieniane (poza postępowaniem uproszczonym).

Kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje poza nowymi faktami i dowodami żadnych innych podstaw apelacji. Skarżący, wnosząc apelację, wskazuje konkretne zarzuty apelacyjne i określa tym samym postulowany przez siebie kierunek kontroli, orzeczenia sądu I instancji, jaki ma dokonać sąd II instancji. Sąd apelacyjny w razie stwierdzenia dopuszczalności zaskarżenia nie może odmówić przeprowadzenia kontroli we wskazanym przez skarżącego kierunku. W sytuacji gdy wadliwość, na którą wskazał skarżący, nie występuje, sąd apelacyjny może z urzędu zbadać tylko, czy zachodzi nieważność postępowania, które doprowadziło do wydania zaskarżonego orzeczenia oraz to, czy sąd I instancji rozpoznał istotę sprawy. Sąd apelacyjny natomiast nie musi poszukiwać z urzędu za skarżącego innych podstaw (zarzutów), które mogłyby uzasadniać wniosek apelacyjny skarżącego. Sąd II instancji ma obowiązek dokonania ustaleń faktycznych oraz obowiązek ustalenia podstawy prawnej wyroku przez dobór właściwego przepisu prawa materialnego, jego wykładnię oraz subsumcję. Sąd apelacyjny bez względu na stanowisko stron oraz zakres zarzutów powinien zastosować właściwe przepisy prawa materialnego, a więc także usunąć ewentualne błędy prawne sądu I instancji, niezależnie od tego, czy zostały one wytknięte w apelacji przez skarżącego. Zarzuty skarżącego mają charakter pomocniczy i nie ograniczają swobody jurysdykcyjnej sądu II instancji.

Wnioski apelacji podlegają rozpoznaniu przez sąd II instancji, który w granicach zaskarżenia, powinien ocenić wszystkie stwierdzone naruszenia prawa materialnego jakich dopuścił się sąd I instancji. W uchwale SN (7) z 31.1.2008 r.12, której nadano moc zasady prawnej, stwierdzono że sąd II instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania.

Sąd II instancji w ramach wniosków apelacyjnych powinien zwrócić uwagę na dwie przyczyny uchylenia wyroku:

1) nieważność lub

2) nierozpoznanie istoty sprawy,

nawet wtedy, gdy strona skarżąca sama nie podniosła takich zarzutów. Sąd II instancji nigdy nie może jednak rozpoznać wyroku w części niezaskarżonej, nawet gdyby stwierdził, że ta niezaskarżona część orzeczenia zawierała cechy nieważności, albo, gdy w części niezaskarżonej sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy (art. 378 § 1 KPC).

Sąd II instancji może uchylić zaskarżony wyrok, mimo że wniosek apelacyjny dotyczył zmiany wyroku w sytuacji określonej w art. 386 § 4 KPC. Sąd II instancji może także zmienić zaskarżony wyrok w granicach żądania stron, mimo że wniosek apelacyjny dotyczył uchylenia wyroku.

Sąd II instancji, nie może ograniczyć się do rozważenia tylko zarzutów podniesionych w skardze apelacyjnej. Jest zobowiązany rozpoznać w granicach zaskarżenia apelacyjnego cały materiał procesowy w tym wszystkie okoliczności sprawy i samodzielnie ustalić podstawę faktyczną wyroku oraz dowody, na których oparł to ustalenie, a ponadto wyjaśnić podstawę prawną wyroku.

Na gruncie KPC, co do zasady, apelacja ma charakter pełny, tj. polega nie na rozpoznaniu przez sąd II instancji apelacji, ale na ponownym merytorycznym rozpoznaniu sprawy w granicach zaskarżenia, także na rzecz współuczestników procesowych wymienionych w art. 378 § 2 KPC. Sąd II instancji jest zobligowany dokonać własnych ustaleń faktycznych i ustalić podstawę prawną swojego rozstrzygnięcia, niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji. Jest związany tylko zarzutami naruszenia prawa procesowego, wyartykułowanymi przez skarżącego w apelacji, chyba że chodzi o takie naruszenia, które stanowią jednocześnie przyczyny nieważności postępowania. W sytuacji gdy sąd II instancji nie uzupełnia postępowania dowodowego ani po rozważeniu zarzutów apelacyjnych nie znajduje podstaw do zakwestionowania oceny dowodów i ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia sądu I instancji, może ograniczyć się do sformułowania, że ustalenia te uznaje za własne, tj. czyni je podstawą również swojego rozstrzygnięcia. Kwestionowanie prawidłowości ustalenia przez sąd I instancji stanu faktycznego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia przez skarżącego może nastąpić tylko w ramach zarzutów naruszenia prawa procesowego. W sytuacji gdy strona wnosząca apelację nie podniesie takich uchybień, które sąd II instancji mógłby zakwalifikować jako naruszenie prawa procesowego, to musi liczyć się z tym, że sąd ten związany będzie stanem faktycznym ustalonym przez sąd I instancji. Sąd II instancji kontynuując czy ponawiając postępowanie dowodowe (także z urzędu), jest uprawniony i zobowiązany do zmiany ustaleń faktycznych mimo braku w apelacji stosownych zarzutów naruszenia prawa procesowego.

Sąd II instancji nie jest związany ani poglądem prawnym zaprezentowanym przez skarżącego, ani przez sąd I instancji. Sąd II instancji może oprzeć swe rozstrzygnięcie na ocenie prawnej odmiennej od poglądu strony skarżącej i sądu I instancji.

Sąd apelacyjny nie może wyjść poza granice żądania apelacji. Może się jednak zdarzyć, że faktycznie tak się stanie. Będzie to oczywiście naruszenie sądu II instancji art. 378 KPC. W sytuacji gdy sąd II instancji, przekraczając granice apelacji, uchyli wyrok sądu I instancji także w części niezaskarżonej, a zatem prawomocnej w tej części, to sąd II instancji ponownie rozpoznając sprawę na skutek kolejnej apelacji jest zobowiązany rozpoznać ją także w zakresie, w jakim poprzednio uchylił wyrok sądu I instancji w części niezaskarżonej, o ile w tej części zostanie zaskarżony ponownie wniesioną apelacją.

Sąd II instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w I instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 KPC). Sąd II instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem I instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później (art. 381 KPC).

Orzekanie na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w I instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym oznacza, że sąd II instancji powinien poczynić własne ustalenia faktyczne stanowiące podstawę rozstrzygnięcia i dokonać oceny materiału dowodowego zebranego w obu instancjach. Przed sądami obu instancji może toczyć się postępowanie dowodowe. Sąd II instancji nie jest sądem prawa, a sądem faktu podobnie jak sąd I instancji. Zasadą jest, że sąd II instancji opiera się na materiale zebranym w sądzie I instancji i nie powiela dowodów przeprowadzonych przez sąd I instancji, lecz tylko uzupełnia niezbędne postępowanie dowodowe w zakresie wynikającym z zarzutów apelacyjnych. De facto w postępowaniu tym obowiązuje zasada dopuszczalności przeprowadzania dalszego materiału procesowego, natomiast jego pominięcie jest wyjątkiem określonym w art. 381 KPC. Sąd II instancji sam wydaje postanowienia dowodowe i przeprowadza dowody, które dopuścił. W sytuacji gdy sąd II instancji podziela ustalenia i wnioski sądu I instancji ewentualnie, gdy w apelacji skarżący nie podniósł zarzutów naruszenia prawa procesowego, które mogłyby mieć wpływ na prawidłowość ustalenia stanu faktycznego, sąd II instancji może poprzestać w uzasadnieniu wyroku na stwierdzeniu, że ustalenia i wnioski sądu I instancji podziela i przyjmuje za swoje. Podobnie, gdy sąd II instancji uznaje trafność ustaleń faktycznych i słuszność oceny dowodów dokonanych przez sąd I instancji, nie ma obowiązku przeprowadzania na nowo w uzasadnieniu wydawanego orzeczenia oceny każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów, lecz może ograniczyć się do stwierdzenia, że podziela ocenę sądu I instancji, uzasadniając bardziej szczegółowo ustalenia i oceny, które były kwestionowane przez skarżącego w apelacji.

Zmiana ustaleń sądu I instancji jest dopuszczalna przez sąd II instancji, w sytuacji gdy ustalenia sądu I instancji nie znajdują oparcia, czy odzwierciedlenia w materiale dowodowym lub jeżeli przekroczone zostały reguły swobodnej oceny dowodów. Dokonując odmiennych ustaleń, sąd II instancji powinien jednak przestrzegać zasady bezpośredniości. Co do zasady, dokonanie przez sąd II instancji odmiennej oceny dowodów nie narusza zasady bezpośredniości, chyba że ze względu na szczególne okoliczności zachodziła konieczność ponowienia lub uzupełnienia postępowania dowodowego.

Dopuszczalność dokonywania przez sąd II instancji odmiennej oceny dowodów bez ich ponowienia lub uzupełnienia jest możliwa w sytuacji, gdy oczywiście błędne wnioski sąd I instancji wyprowadził na podstawie prawidłowo przeprowadzonych środków dowodowych i z zasadniczym naruszeniem reguł swobodnej oceny dowodów. Sąd II instancji bez ponownego przeprowadzania dowodów zmienia wówczas ustalenia sądu I instancji, ale tylko na podstawie zasad logicznego rozumowania i odmiennej oceny dowodów.

Sąd II instancji jest zobowiązany dokonać własnej oceny wyników postępowania dowodowego niezależnie od tego, czy czyni to po przeprowadzeniu nowych dowodów bądź ponowieniu dotychczasowych, czy też wskutek podzielenia ustaleń dokonanych przez sąd I instancji. Sąd II instancji stosownie do swego uznania może podzielić ustalenia sądu I instancji lub ponowić przeprowadzone dowody w całości lub w części. Jeżeli sąd II instancji przyjmuje odmienne rozstrzygnięcie niż sąd I instancji, oparte na innej podstawie faktycznej i prawnej, powinien dokonać własnych, stanowczych ustaleń faktycznych, które uzasadniają zastosowaną przez niego podstawę prawną i wskazać w uzasadnieniu te ustalenia oraz podstawę prawną. Materiał dowodowy zebrany w I, jak i II instancji, sąd II instancji ocenia stosownie do reguł określonych w art. 233 § 1 KPC.

Celem regulacji zawartej w art. 381 KPC jest dążenie do koncentracji procesu i zachęcania stron do przedstawienia całego materiału procesowego w I instancji oraz przyspieszenia postępowania apelacyjnego. Artykuł 381 KPC ma na względzie, z jednej strony, zapobieżenie przewlekaniu postępowania w danej sprawie, nie może jednak stanowić przeszkody w wyjaśnieniu okoliczności koniecznych do prawidłowego rozstrzygnięcia sporu, do czego powinien zawsze dążyć sąd apelacyjny. Sąd II instancji, podobnie jak sąd I instancji powinien wydać orzeczenie nie tylko zgodne z przepisami prawa, ale i sprawiedliwe.

Powołanie w postępowaniu apelacyjnym nowych faktów i dowodów jest uprawnieniem skarżącego, a nie jego obowiązkiem. Skarżący jest przy tym zobowiązany do uprawdopodobnienia, że ich powołanie w postępowaniu przed sądem I instancji nie było możliwe, albo że potrzeba ich powołania wynikła później. Konsekwencją niewykonania tego obowiązku jest ich pominięcie przez sąd II instancji, przy czym sąd ten ustosunkowuje się do nowych faktów i dowodów zgłoszonych w apelacji albo w formalnym postanowieniu, albo w uzasadnieniu wydawanego wyroku. Powyższy wymóg uprawdopodobnienia nie dotyczy nowych faktów i dowodów, które wystąpiły już po wydaniu orzeczenia przez sąd I instancji. Podobnie brak możliwości powołania nowych faktów i dowodów przed sądem I instancji może wynikać z przyczyn obiektywnych np. nieznajomość określonych faktów lub dowodów albo ich nieistnienie w czasie postępowania przed sądem I instancji, ale także subiektywnych, tj. leżących po stronie skarżącego, z tym że przez niego niezawinionych. Decyzja sądu II instancji co do ich dopuszczenia czy pominięcia powinna uwzględniać wszystkie okoliczności sprawy oraz być dostosowana do realiów konkretnej sprawy. Potrzeba powołania nowych faktów i dowodów może wynikać także z rozwoju postępowania dowodowego przed sądem II instancji bądź z okoliczności podniesionych w uzasadnieniu wyroku sądu I instancji. Nie stanowi takiej potrzeby fakt, że strona spodziewała się innej, korzystnej dla siebie oceny materiału dowodowego, ani fakt wydania niekorzystnego dla skarżącego wyroku, ani w końcu niedbalstwo strony polegające np. na nieusprawiedliwionym niestawieniu się na przesłuchanie.

Oddalenie przez sąd II instancji wniosku o przeprowadzenie dowodu, który został zgłoszony po raz pierwszy dopiero w postępowaniu apelacyjnym i bez uprawdopodobnienia, że potrzeba jego powołania nie istniała już w postępowaniu przed sądem I instancji, stanowi prawidłowe zastosowanie art. 381 KPC, i nie oznacza naruszenia prawa procesowego przez sąd II instancji. Także okoliczność, że strona występowała przed sądem I instancji bez profesjonalnego pełnomocnika, nie stanowi samoistnej podstawy powołania się w apelacji na nowe fakty i dowody. Nie jest to bowiem przesłanka ustawowa, a przepisy KPC, nie różnicują w tym zakresie uprawnień stron od tego, czy były, bądź są reprezentowane przez fachowych pełnomocników. Sąd II instancji może pominąć nowe fakty i dowody powołane w celu uzasadnienia zarzutu potrącenia, jeżeli zachodzą przesłanki przewidziane w art. 381 KPC.

Ograniczenie wynikające z art. 381 KPC nie może odnosić się do nowych faktów i dowodów, które dotyczą okoliczności branych przez sąd pod rozwagę z urzędu, a więc przyczyn nieważności postępowania (art. 378 § 1 KPC). Fakty przez strony powołane, lecz pominięte, jako – zdaniem sądu I instancji – nieistotne, sąd apelacyjny bierze pod rozwagę nawet bez wniosku strony, ponieważ orzekając również na podstawie materiału zebranego w postępowaniu przed sądem I instancji, związany jest tylko granicami zaskarżenia. W postępowaniu apelacyjnym nie mogą być pominięte fakty powszechnie znane lub znane sądowi urzędowo, ponieważ również sąd II instancji obowiązany jest brać te fakty pod rozwagę z urzędu, bez powołania się na nie stron.

Ograniczeniom wynikającym z zasady koncentracji materiału procesowego w postępowaniu przed sądem I instancji nie podlegają kwestie prawne. Wykładnia prawa dokonana przez Sąd Najwyższy (art. 39820 KPC) może uzasadniać powołanie przez stronę nowych faktów i dowodów. Możliwe jest zawsze w postępowaniu apelacyjnym wyjaśnienie prawne faktów stwierdzonych w I instancji, choćby były niezgodne z poprzednimi wywodami strony albo w ogóle nie były przytaczane. Dopuszczalne jest więc powołanie się skarżącego dopiero w postępowaniu apelacyjnym na przedawnienie roszczenia, jeśli jest oparte na faktach przytoczonych przed sądem I instancji.

W postępowaniu apelacyjnym sąd jest uprawniony do dopuszczenia dowodu z urzędu (art. 232 KPC), a więc dowodu niepowołanego przez strony. Nie stanowi przy tym naruszenia art. 381 KPC przeprowadzenie przez sąd II instancji z urzędu dowodu powołanego przez stronę dopiero w postępowaniu apelacyjnym, mimo że strona nie uprawdopodobniła, iż nie mogła powołać go w postępowaniu przed sądem I instancji, albo że potrzeba powołania się na ten dowód wynikła później. Sąd II instancji powinien jednak formalnie oddalić (pominąć) dowód zgłoszony przez stronę wskazując na to, że jest on spóźniony i jednocześnie uwzględnić go z powołaniem się na podstawie art. 232 KPC. Dopuszczenie dowodu z urzędu nie stanowi, co do zasady, naruszenia zasady równości stron procesu, ani bezstronności sądu, o ile uprawnienie to nie jest nadużywane przez sąd (tak I, jak i II instancji) i jest uzasadnione w danych okolicznościach konkretnej sprawy. Sąd korzystając z tego uprawnienia powinien czynić to jednak wyjątkowo.

W postępowaniu apelacyjnym nie można rozszerzyć żądania pozwu ani występować z nowymi roszczeniami. Jednak w razie zmiany okoliczności można żądać zamiast pierwotnego przedmiotu sporu jego wartości lub innego przedmiotu, a w sprawach o świadczenie powtarzające się można ponadto rozszerzyć żądanie pozwu o świadczenia za dalsze okresy (art. 383 KPC).

Zasadą postępowania odwoławczego jest to, że jego przedmiotem jest w całości lub części to, co było przedmiotem procesu przed sądem I instancji. Także przytoczenie w apelacji przepisów prawa materialnego wskazujących na inny stan faktyczny niż ten, na którym zostało oparte żądanie pozwu, stanowi niedopuszczalną w postępowaniu apelacyjnym zmianę powództwa. Wyjątkiem są sytuacje, w których powód w razie zmiany okoliczności sprawy może żądać zamiast pierwotnego przedmiotu sporu jego wartości lub innego przedmiotu (zmiana o charakterze surogacyjnym).

Zmiana żądania, o jakiej mowa w art. 383 KPC, może być dokonana wyłącznie przy okazji wniesienia apelacji przy czym uprawnienie to przysługuje powodowi, także wówczas, gdy nie wniósł on apelacji, a wniósł ją pozwany. Nowy przedmiot procesu pozostaje w ramach tej samej podstawy faktycznej, która została wskazywana przed sądem I instancji. Zmiana okoliczności w rozumieniu art. 383 KPC musi dotyczyć przedmiotu sporu, nastąpić po wydaniu wyroku przez sąd I instancji i prowadzić do stanu, według którego powód utracił interes prawny w dochodzeniu żądania pierwotnego i ma taki interes w dochodzeniu żądania zmienionego.

Świadczeniami powtarzającymi się są np. czynsz najmu, renta, alimenty. Nie jest nimi wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z rzeczy. Świadczenia powtarzające się nie muszą mieć tej samej wartości, niemniej muszą być oparte na jednolitej podstawie prawnej i powtarzać się w odstępach czasu, które można z góry określić.

W apelacji niedopuszczalne jest dochodzenie roszczeń, które choć były przedmiotem postępowania przed sądem I instancji, to jednak nie zostały objęte wyrokiem. Powód może w takiej sytuacji wystąpić z wnioskiem o uzupełnienie wyroku (art. 351 KPC), a gdy 2-tygodniowy termin do złożenia takiego wniosku upłynął, może wystąpić z nowym pozwem obejmującym to pominięte przez sąd I instancji roszczenie.

Zmiana powództwa, o której mowa w art. 383 KPC, może nastąpić aż do zamknięcia rozprawy apelacyjnej, gdyż przepis ten nie określa terminu, do którego powód może dokonać zmiany powództwa.

WSPÓŁUCZESTNICTWO

Możliwość rozpoznania sprawy w postępowaniu apelacyjnym także na korzyść współuczestników, którzy wyroku nie zaskarżyli, obejmuje współuczestnictwo procesowe oparte na wspólnym prawie albo wspólnym obowiązku.

W sytuacji gdy orzeczenie zaskarży jeden ze współuczestników jednolitych, zaskarżenie to wywiera skutek także w stosunku do pozostałych i stają się oni tym samym pełnoprawnymi uczestnikami (stroną) w postępowaniu odwoławczym (art. 73 § 2 KPC).

Powyższe nie dotyczy współuczestnictwa formalnego, czy materialnego opartego wyłącznie na tej samej podstawie faktycznej i prawnej.

Skarżący nie może wnieść apelacji przeciwko współuczestnikowi występującemu po tej samej stronie procesowej.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ SOLIDARNA

W przypadku solidarnej odpowiedzialności po stronie dłużników, gdy apelacja jednego z nich uwzględnia zarzut wspólny wszystkim współuczestnikom solidarnym, sąd II instancji powinien zastosować art. 378 § 2 KPC i tym samym art. 375 § 2 KC, zgodnie z którym wyrok zapadły na korzyść jednego z dłużników solidarnych zwalnia współdłużników, jeżeli uwzględnia zarzuty, które są im wszystkim wspólne. Działalność sądu z urzędu w wypadku powstania przesłanek przewidzianych w art. 378 § 2 KPC, nie następuje jednak automatycznie, gdyż ustawodawca nie posłużył się określeniem „sąd rozpoznaje”, lecz „może z urzędu rozpoznać”. Oznacza to, że decyzja, co do rozszerzenia zakresu podmiotowego rozpoznania apelacji, została pozostawiona sądowi II instancji. Sąd odwoławczy może objąć rozpoznaniem współuczestników skarżącego, którzy orzeczenia nie zaskarżyli jedynie wtedy, gdy planowane rozstrzygnięcie będzie dla nich korzystne (reformationis in peius). Artykuł 378 § 2 KPC nie ma zastosowania, gdy wyrok sądu II instancji nie jest wyrokiem rozstrzygającym na korzyść współuczestnika, który wyrok zaskarżył, ani gdy sąd ten uznaje, że między podmiotami występującymi po tej samej stronie procesu w ogóle nie zachodzi współuczestnictwo. Artykuł 378 § 2 KPC ma zastosowanie do wierzycieli lub dłużników solidarnych lub odpowiedzialnych in solidum.

ROZPOZNANIE POSTANOWIEŃ

Sąd II instancji, na wniosek strony, rozpoznaje również te postanowienia sądu I instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (art. 380 KPC). Uprawnionym do złożenia wniosku, o którym mowa w art. 380 KPC jest tylko strona skarżąca orzeczenie kończące postępowanie w sprawie, a jej wniosek może dotyczyć wyłącznie postanowień niezaskarżalnych z mocy ustawy, gdyż pozostałe postanowienia mogą być kwestionowane w zwykłym trybie przez wniesienie zażalenia. Możliwość rozpatrywania przez sąd II instancji postanowień sądu I instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, nie dotyczy postanowień wydanych już po wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie. Wniosek taki powinien zawierać uzasadnienie wskazujące tak na wady niezaskarżalnego postanowienia, jak i jego wpływ na rozstrzygnięcie sprawy – zapadłe rozstrzygnięcie zaskarżone apelacją. Wniosek może zostać złożony także w sposób dorozumiany przez objęcie zakresem zaskarżenia również postanowienia określonego w art. 380 KPC i podniesienie w stosunku do niego konkretnych zarzutów. Wadliwość postanowienia musi mieć ponadto wpływ na rozstrzygnięcie sprawy – jej wynik – orzeczenie, poza oczywiście nieważnością, które zawsze ma wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając wniosek skarżącego złożony w trybie art. 380 KPC, który nie jest zażaleniem, sąd II instancji nie wydaje odrębnego postanowienia. Rozpoznanie wniosku następuje w uzasadnieniu orzeczenia wydanego przez sąd apelacyjny. Wynik tego rozpoznania może być pozytywny albo negatywny. Sąd II instancji ocenia zatem jego trafność, a w przypadku stwierdzenia, że nie jest ono trafne, ignoruje jego moc wiążącą, co znajduje odzwierciedlenie w treści rozstrzygnięcia apelacji i uzasadnieniu orzeczenia sądu II instancji.

6. Nieważność postępowania

Nieważność postępowania zachodzi jeżeli:

1) droga sądowa była niedopuszczalna;

2) strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany;

3) o to samo roszczenie między tymi samymi stronami toczy się sprawa wcześniej wszczęta albo jeżeli sprawa taka została już prawomocnie osądzona;

4) skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy;

5) strona została pozbawiona możności obrony swych praw;

6) sąd rejonowy orzekł w sprawie, w której sąd okręgowy jest właściwy bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 379 KPC).

Wymienione przyczyny powodujące nieważność postępowania, nie chodzi tu jednak o nieważność czynności prawnych w rozumieniu prawa materialnego. Orzeczenia dotknięte nieważnością w rozumieniu KPC wywołują skutki prawne. Skutki te mogą być unicestwione, w sytuacji uchylenia orzeczenia dotkniętego nieważnością postępowania przez sąd II instancji. Kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje nieważności postępowania czy orzeczenia z mocy samego prawa. Nieważność postępowania nie pozbawia skutków orzeczenia ex lege, lecz tylko uzasadnia jego zaskarżenie z tej przyczyny.

Przesłanki nieważności postępowania sąd II instancji bierze pod uwagę z urzędu, z tym że wyłącznie w granicach zaskarżenia przy uwzględnieniu dyspozycji art. 378 § 2 KPC (w tej sytuacji sąd II instancji, uchylając wyrok na rzecz współuczestnika, który wyroku nie zaskarżył, nie może przekroczyć granic zaskarżenia w aspekcie przedmiotowym).

Sąd II instancji zobligowany jest do wydania orzeczenia kasatoryjnego bez względu na to, czy, a jeśli tak, to jaki wpływ miało uchybienie sądu I instancji na wydane rozstrzygnięcie oraz bez względu na to, czy po ponownie przeprowadzonym postępowaniu doszłoby do takiego samego merytorycznego rozstrzygnięcia.

ORZECZENIA SĄDU W RAZIE STWIERDZENIA NIEWAŻNOŚCI

W razie stwierdzenia nieważności postępowania wynikającej z art. 379 pkt 1–3 KPC, sąd II instancji, uchylając orzeczenie sądu I instancji:

1) odrzuca pozew;

2) umarza postępowanie, jeśli brak przesłanki procesowej nastąpił w jego toku;

3) wyjątkowo może przekazać sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania (zob. art. 386 KPC) albo innemu organowi (art. 464 § 1 KPC) – wówczas znosi postępowanie w zakresie, w jakim jest ono dotknięte nieważnością.

Jeżeli nieważność postępowania spowodowana jest skutkami uchybień ze strony sądu (art. 379 pkt 4–6 KPC), sąd II instancji, uchylając orzeczenie sądu I instancji, znosi postępowanie w zakresie, w jakim dotknięte jest ono nieważnością i przekazuje sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania (art. 386 § 2 KPC).

Wadliwości wymienione w art. 379 pkt 4–6 KPC, nie muszą występować w ciągu całego postępowania przed sądem I instancji. Decydujące jest to, czy występowały one przy orzekaniu i w postępowaniu bezpośrednio poprzedzającym wydanie zaskarżonego apelacją orzeczenia.

NIEDOPUSZCZALNOŚĆ DROGI SĄDOWEJ

W przypadku pierwotnej niedopuszczalności drogi sądowej sąd II instancji powinien postanowieniem uchylić zaskarżony wyrok i pozew odrzucić bez konieczności znoszenia postępowania, albo uchylić wyrok, znieść postępowanie przed sądem I instancji od momentu doręczenia pozwu pozwanemu i przekazać sprawę do rozpoznania właściwemu organowi (art. 464 § 1 KPC), zaś w przypadku, gdy droga sądowa stała się niedopuszczalna w toku procesu (niedopuszczalność następcza), sąd II instancji powinien postanowieniem uchylić zaskarżony wyrok i umorzyć postępowanie, także bez konieczności znoszenia postępowania przed sądem I instancji. Wydanie postanowienia może nastąpić na posiedzeniu niejawnym, stosownie do art. 374 KPC.

BRAK ZDOLNOŚCI SĄDOWEJ

Brak zdolności sądowej strony procesu, występujący od chwili wszczęcia postępowania, w przypadku osoby fizycznej powoduje konieczność wydania postanowienia uchylającego zaskarżony wyrok i odrzucającego pozew, bez możliwości uzupełnienia tego braku. W postępowaniu nieprocesowym do uchylenia zaskarżonego postanowienia rozstrzygającego, co do istoty sprawy i odrzucenia wniosku dojdzie tylko wówczas, gdy brak ten dotyczy wnioskodawcy. Brak zdolności sądowej wskazanego przez wnioskodawcę uczestnika postępowania skutkuje tym, że sąd powinien odmówić wezwania go do udziału w sprawie i wezwać wnioskodawcę do wskazania jego następców prawnych.

W przypadku braku zdolności sądowej jednostki organizacyjnej istniejącej od początku postępowania, w sytuacji gdy możliwe jest jego uzupełnienie powoduje, że sąd II instancji powinien braki te uzupełnić, a następnie wydać wyrok uchylający zaskarżony wyrok, znoszący postępowanie przed sądem I instancji od momentu doręczenia odpisu pozwu i przekazać sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Jeśli sprawa rozpoznawana była w postępowaniu nakazowym bądź sąd I instancji wydał wyrok zaoczny, zniesienie postępowania jako dotkniętego nieważnością może sięgać jedynie do momentu wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty bądź sprzeciwu od wyroku zaocznego.

Powyższe postępowanie należy wdrożyć, gdy brak zdolności sądowej dotyczył powoda. Po usunięciu tego braku nie ma podstaw do odrzucenia pozwu, skoro do wdania się w spór przeciwko podmiotowi niemającemu zdolności sądowej doszło na skutek wniesienia przez pozwanego zarzutów (sprzeciwu od wyroku zaocznego i w postępowaniu upominawczym) i czynności te muszą pozostać w mocy. Niezależnie od tego, czy usunięty brak zdolności sądowej dotyczył powoda, czy pozwanego, a nie ma podstaw do odrzucenia pozwu, w mocy pozostają te czynności procesowe, za pomocą których doszło do zawisłości sporu (wniesienie pozwu i sprzeciwu od nakazu zapłaty).

Gdy brak zdolności sądowej był brakiem nieusuwalnym, bądź gdy nie został usunięty zgodnie z przepisami KPC, sąd II instancji powinien wydać postanowienie uchylające zaskarżony wyrok i odrzucające pozew bez konieczności zniesienia postępowania przed sądem I instancji.

BRAK ZDOLNOŚCI PROCESOWEJ

Brak zdolności procesowej istniejący od początku procesu występuje w sytuacji, gdy przedstawiciel ustawowy, mimo wezwania go, nie potwierdzi dokonanych przez stronę czynności procesowych lub nie potwierdzi ich sama strona po uzyskaniu zdolności procesowej.

BRAK PRZEDSTAWICIELA

Gdy przedstawiciel ustawowy istnieje, ale nie został ujawniony przez żadną ze stron, sąd II instancji powinien zobowiązać do jego wskazania powoda, przy czym nie może zastosować rygoru zawieszenia postępowania (art. 177 § 1 pkt 6 KPC), gdyż upływ terminu doprowadziłby do uprawomocnienia się dotkniętego nieważnością zaskarżonego orzeczenia. W sytuacji gdy powód nie wskaże przedstawiciela ustawowego strony, wówczas sąd II instancji powinien podjąć czynności zmierzające do jego ustalenia, także wówczas, gdy okaże się, że strona nie ma przedstawiciela ustawowego. Gdy wskazany lub ustanowiony przedstawiciel ustawowy zatwierdzi czynności dokonane przez stronę, apelacja może zostać merytorycznie rozpoznana bez sankcji nieważności postępowania. W sytuacji gdy przedstawiciel ustawowy nie zatwierdzi czynności dokonanych przez stronę niemającą zdolności procesowej, decyzja sądu II instancji uzależniona jest od tego, czy brak ten występuje po stronie powodowej, czy pozwanej. Niezatwierdzenie czynności procesowych powoda prowadzi do uchylenia postanowieniem zaskarżonego wyroku i odrzucenia pozwu, pozwanego zaś do wydania przez sąd II instancji wyroku uchylającego zaskarżony wyrok, znoszącego postępowanie począwszy od momentu doręczenia pozwu i przekazującego sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Brak zdolności procesowej po stronie pozwanej nie skutkuje odrzuceniem pozwu, a sąd I instancji jest zobowiązany powtórzyć czynności procesowe z udziałem przedstawiciela ustawowego pozwanego.

BRAK W SKŁADZIE ORGANU JEDNOSTKI ORGANIZACYJNEJ

Brak w składzie organu jednostki organizacyjnej posiadającej zdolność sądową może być usunięty. Sąd II instancji w sytuacji stwierdzenia takiego braku przed przystąpieniem do rozpoznania apelacji powinien podjąć czynności zmierzające do jego usunięcia. Gdy brak ten dotyczy strony powodowej należy wezwać go do jego usunięcia pod rygorem odrzucenia pozwu, a nie zawieszenia postępowania. Nieusunięcie tego braku spowoduje, że sąd II instancji powinien postanowieniem uchylić zaskarżony wyrok i odrzucić pozew bez konieczności znoszenia postępowania przed sądem I instancji. Gdy prawidłowo ustanowiony organ jednostki organizacyjnej nie potwierdzi czynności procesowych dokonanych przez osobę działającą dotychczas w imieniu powoda, wówczas sąd II instancji także powinien postanowieniem uchylić zaskarżony wyrok i odrzucić pozew bez konieczności znoszenia postępowania przed sądem I instancji. Gdy braki w składzie organu jednostki organizacyjnej posiadającej zdolność sądową zachodzą po stronie pozwanej sankcją jego nieusunięcia nie jest odrzucenie pozwu. Sąd II instancji zobowiązany jest wówczas wezwać stronę pozwaną do usunięcia tego braku formalnego, ewentualnie zwrócić się do sądu rejestrowego o ustanowienie kuratora, który powinien podjąć działania zmierzające do niezwłocznego powołania organów osoby prawnej, a w razie potrzeby o jej likwidację. Gdy organ osoby prawnej zostanie ustanowiony, postępowanie toczy się w dalszym ciągu z jego udziałem i może on potwierdzić czynności procesowe dokonane dotychczas. Gdy prawidłowo ustanowiony organ jednostki organizacyjnej nie potwierdzi czynności procesowych dokonanych przez osobę działającą dotychczas w imieniu pozwanego, wówczas sąd II instancji także powinien postanowieniem uchylić zaskarżony wyrok i znieść postępowanie przed sądem I instancji dotknięte nieważnością postępowania. Jeśli osoba prawna zostanie zlikwidowana, sąd II instancji powinien postanowieniem uchylić zaskarżony wyrok i umorzyć postępowanie na podstawie art. 355 KPC, z powodu następczego braku zdolności sądowej.

UTRATA ZDOLNOŚCI SĄDOWEJ LUB PROCESOWEJ ORGANU

Utrata zdolności sądowej lub procesowej organu powołanego do reprezentowania strony albo jej przedstawiciela ustawowego może nastąpić w toku postępowania tak przed zamknięciem rozprawy przed sądem I instancji, jak i w toku postępowania apelacyjnego. W tym drugim przypadku sąd II instancji powinien wezwać stronę pozwaną do usunięcia tego braku pod rygorem zawieszenia postępowania apelacyjnego. Po bezskutecznym upływie okresu zawieszenia sąd II instancji umorzy postępowanie, czego konsekwencją będzie to, że uprawomocni się wyrok sądu I instancji z wyjątkiem spraw o unieważnienie małżeństwa lub o rozwód oraz o ustalenie nieistnienia małżeństwa, w których postępowanie umarza się w całości.

WYDANIE WYROKU W RAZIE ZAISTNIENIA PRZESŁANEK Z ART. 379 PKT 2 KPC PRZED ZAMKNIĘCIEM ROZPRAWY PRZED SĄDEM I INSTANCJI

Gdy śmierć strony lub jej przedstawiciela ustawowego, utrata przez nich zdolności procesowej, utrata przez stronę zdolności sądowej lub utrata przez przedstawiciela ustawowego charakteru tego przedstawiciela nastąpiły przed zamknięciem rozprawy przed sądem I instancji, a mimo to sąd ten wydał wyrok i wniesiono od niego apelację, to z uwagi na treść art. 174 § 1 pkt 2 KPC, sąd II instancji powinien uchylić zaskarżony wyrok i zawiesić postępowanie, gdyż w tych przypadkach zawieszenie ma skutek od chwili zdarzeń, które je spowodowały. Nie ma przy tym podstaw do rozpoznawania apelacji, skoro była ona niedopuszczalna i jako taka nie mogła być wniesiona podobnie jak nie było podstaw do wydania zaskarżonego nią wyroku, tj. nie ma podstaw do wydawania postanowienia o jej odrzuceniu, co może nastąpić dopiero po podjęciu postępowania przed sądem I instancji, a wówczas postępowanie przed sądem I instancji będzie toczyło się dalej.

W przypadkach określonych w art. 182 § 1 KPC, sąd I instancji umorzy postępowanie po odpowiednim okresie jego zawieszenia. Gdy w składzie organów jednostki organizacyjnej zaszły braki uniemożliwiające jej działanie po wydaniu orzeczenia, a sąd I instancji powziął w tym zakresie wiadomość zanim upłynął termin do zaskarżenia wyroku, powinien zawiesić postępowanie, uchylając wydane orzeczenie. Jeśli braki w składzie organów ujawnią się po wniesieniu apelacji przed sądem II instancji, sąd ten powinien doprowadzić do ich usunięcia i wydać wyrok uchylający zaskarżony wyrok, znoszący postępowanie począwszy od dnia wystąpienia braków w składzie organów jednostki organizacyjnej i sprawę przekazać sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

NIENALEŻYTE UMOCOWANIE

Przesłanką nieważności postępowania jest także nienależyte umocowanie pełnomocnika strony. Dopuszczalne jest zatwierdzanie przez stronę czynności procesowych podjętych przez nienależycie umocowanego pełnomocnika. Sąd I, jak i II instancji w przypadku wystąpienia ww. sytuacji, zobowiązany jest wezwać stronę do zatwierdzenia tych czynności (następczego). Nie mogą zostać zatwierdzone przez stronę czynności procesowe dokonane przez osobę, która w ogóle nie może być pełnomocnikiem procesowym. W przypadku zatem stwierdzenia, że strona przed sądem I instancji zastępowana była przez osobę, która nie posiada kwalifikacji pełnomocnika procesowego, sąd II instancji zobligowany jest do uchylenia zaskarżonego wyroku, zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością, tj. w tej części, w jakiej stronę reprezentowała ta osoba, i przekazania sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Podobna decyzja procesowa powinna zapaść w sytuacji, gdy nie zostały potwierdzone przez stronę czynności dokonane przez nienależycie umocowanego pełnomocnika (będącego osobą mającą ogólnie kwalifikacje pełnomocnika procesowego). Jeśli czynnością taką było wniesienie pozwu w imieniu strony, postępowanie powinno zostać umorzone na podstawie art. 355 KPC, jako że wydanie wyroku było niedopuszczalne.

SKŁAD SĄDU SPRZECZNY Z PRZEPISAMI PRAWA

Skład sądu, który prowadzi do nieważności postępowania, to każdy skład sprzeczny z przepisami prawa, niezależnie od tego, czy chodzi o zmianę składu jednego sędziego na skład 3-osobowy, czy też składu zawodowego na ławniczy bądź odwrotnie, a także, gdy znajduje się w nim osoba nieuprawniona, gdy sędzia, który nie brał udziału w jego wydaniu jedynie ogłosił wyrok. Nie dochodzi do nieważności postępowania, gdy sąd rozpoznał skumulowane roszczenia w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników, co do wszystkich skumulowanych roszczeń [sprawy z zakresu prawa pracy oraz ze stosunków rodzinnych – do rozpoznania części spraw (roszczeń) przewidziany jest skład sądu jednego sędziego i dwóch ławników, a pozostałych w składzie jednego sędziego]. Przypadki wyłączenia sędziego z mocy ustawy zostały przewidziane w przepisach art. 48, art. 39815 § 2 oraz art. 413 KPC. Udział w składzie sądu podlegającego wyłączeniu na wniosek strony, może być przedmiotem naruszenia prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przyjmuje się przy tym, że zasadny wniosek strony o wyłączenie sędziego, który nie został rozpoznany do czasu ukończenia postępowania przed sądem I instancji, powoduje, że doszło do nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 KPC. Gdy wydanie wyroku i jego ogłoszenie następuje w innym dniu niż określony w delegacji sędziego do sądu okręgowego, skład sądu orzekającego jest sprzeczny z przepisami i powoduje nieważność postępowania (art. 379 pkt 4 KPC).

POZBAWIENIE STRONY MOŻNOŚCI OBRONY SWYCH PRAW

Pozbawienie strony możności obrony swych praw ma miejsce wówczas, gdy z powodu uchybienia przez sąd I instancji przepisom postępowania strona wbrew swojej woli została faktycznie pozbawiona możliwości działania w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji. Nie zachodzi przy tym sytuacja pozbawienia strony możności obrony jej praw mimo uchybienia przez sąd przepisom postępowania, jeśli strona mogła przeciwdziałać skutkom tego uchybienia. Pozbawienie strony powinno zachodzić całkowicie bądź w istotnej części postępowania, a strona nie miała przy tym możliwości podjęcia działań przeciwdziałających pozbawieniu jej możliwości działania przed wydaniem przez sąd I instancji wyroku. Strona nie zostaje pozbawiona możliwości obrony swoich praw, gdy sama pozbawia się możliwości korzystania ze swoich uprawnień.

Do nieważności postępowania dochodzi, gdy jedna z jej przesłanek dotyczyła czynności procesowej przeprowadzonej wcześniej niż na posiedzeniu, po którym zamknięto rozprawę, bądź wcześniej, niż wydano zaskarżone orzeczenie, jeśli uchybienie to trwało do zakończenia postępowania przed sądem I instancji i stanowiło podstawę rozstrzygnięcia. Zajdzie np. nieważność postępowania, gdy dowody przeprowadzone zostały przez sąd w składzie sprzecznym z przepisami ustawy bądź sędziego podlegającego wyłączeniu z mocy ustawy, natomiast nie będzie nieważności, gdy takie uchybienie popełniono przy przekazaniu sprawy do rozpoznania sądowi okręgowemu przez sąd rejonowy, ale w sądzie okręgowym postępowanie toczyło się prawidłowo.

Pozbawienie strony lub uczestnika postępowania możności obrony swych praw stanowi naruszenie zasady równości stron. Pozbawienie strony możności obrony jej praw, aby mogło stanowić przyczynę nieważności, musi być całkowite i w sposób bezwzględny wyłączyć możliwość obrony. Nie dochodzi przy tym do nieważności postępowania w razie utrudnienia stronie popierania przed sądem dochodzonych roszczeń lub zarzutów. Pozbawienie możności obrony praw przez stronę polega na tym, że strona na skutek wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutki tych wadliwości nie mogły być usunięte na następnych rozprawach przed wydaniem w danej instancji wyroku. Gdy strona rzeczywiście pozbawiona była możności obrony i wskutek tego nie działała w postępowaniu wówczas można mówić o pozbawieniu jej możliwości obrony jej praw, a nie, gdy mimo naruszenia przepisów procesowych strona podjęła czynności w procesie (np. mimo niedoręczenia jej wezwania lub wadliwego doręczenia brała udział w rozprawie). Nie dochodzi do nieważności postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony swych praw, jeśli mimo naruszenia przez sąd przepisów procesowych strona podjęła czynności procesowe w terminie.

Okoliczność, że sąd rozpoznał sprawę i wydał wyrok mimo opuszczenia sali rozpraw przez pełnomocnika, którego wniosek o odroczenie rozprawy rozpoczętej ze znacznym opóźnieniem nie został uwzględniony, nie uzasadnia zarzutu nieważności postępowania.

SĄD REJONOWY ORZEKŁ MIMO WŁAŚCIWOŚCI SĄDU OKRĘGOWEGO BEZ WZGLĘDU NA WARTOŚĆ PRZEDMIOTU SPORU

Nieważność postępowania w sprawie, w której sąd rejonowy orzekł mimo właściwości sądu okręgowego bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 379 pkt 6 KPC), zachodzi także wtedy, gdy sprawa została mu przekazana przez sąd okręgowy na podstawie art. 200 KPC. Niezależnie zatem od tego, czy sprawa została wniesiona do sądu rejonowego przez stronę powodową i nie przekazał on tej sprawy sądowi okręgowemu, czy została sądowi rejonowemu przekazana przez sąd okręgowy (niezasadnie, błędnie, z naruszeniem obowiązujących przepisów prawa – art. 17 KPC) mimo to, że w każdym z tych przypadków właściwym rzeczowo do jej rozpoznania był sąd okręgowy, i następnie sąd rejonowy wydał wyrok, to został on wydany w warunkach nieważności postępowania.

7. Rodzaje orzeczeń sądu II instancji – co do istoty sprawy

7.1. Zakaz reformationis in peius

Sąd nie może uchylić lub zmienić wyroku na niekorzyść strony wnoszącej apelację, chyba że strona przeciwna również wniosła apelację (art. 384 KPC).

Sąd II instancji nie może zatem wydać rozstrzygnięcia niekorzystnego dla strony wnoszącej apelację, nawet w sytuacji stwierdzenia, że nastąpiły uchybienia sądu I instancji uzasadniające tego typu rozstrzygnięcie, chyba że druga strona procesu także wniosła apelację i tylko w zakresie zaskarżenia zawartego w apelacji strony przeciwnej.

Sąd apelacyjny, biorąc pod uwagę nawet nieważność postępowania, nie może uchylić wyroku na niekorzyść strony wnoszącej apelację, jeżeli strona przeciwna nie wniosła apelacji.

Z uwagi na to, że sąd II instancji z urzędu stosuje prawo materialne, rozpoznając sprawę na skutek apelacji, może zmienić wyrok sądu I instancji na niekorzyść jednej ze stron (przy istnieniu apelacji drugiej strony) w sytuacji, gdy żadna ze stron nie podniosła zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego, którego jednak zastosowanie doprowadzi do niekorzystnej zmiany wyroku.

Zakaz reformationis in peius ogranicza się do treści wyroku (samego rozstrzygnięcia zawartego w jego sentencji), a nie do argumentacji prawnej zaprezentowanej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Nie stanowi przy tym pogorszenia sytuacji procesowej strony wnoszącej apelację zastąpienie negatywnego merytorycznego rozstrzygnięcia również negatywnym rozstrzygnięciem, ale o charakterze formalnym, np. odrzucenie pozwu zamiast oddalenia powództwa, albo rozstrzygnięcie w sposób formalny w sytuacji, gdy zapadło merytoryczne pozytywne rozstrzygnięcie, a apelację wnosi strona przeciwna.

Nie stanowi naruszenia art. 384 KPC zmiana podstawy prawnej zaskarżonego wyroku z bardziej korzystnej na mniej korzystną dla skarżącego, gdy sąd II instancji oddala jego apelację.

Ograniczenia i wyłączenia działania zakazu zmiany rozstrzygnięcia na niekorzyść strony skarżącej występują głównie w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu nieprocesowym, w których sąd zobowiązany jest ustalać pewne przesłanki i podejmować rozstrzygnięcia w określonych kwestiach, ale i wówczas wyłączenie zakazu reformationis in peius zachodzi tylko w granicach tych przesłanek. Takie sytuacje występują m.in. w sprawach o zniesienie współwłasności, ale nie co do wysokości, czy terminów spłat, o uzgodnienie stanu ujawnionego w księdze wieczystej, tj. treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, o stwierdzenie nabycia spadku, o zmianę lub uchylenie postanowienia rozstrzygającego co do istoty sprawy na podstawie przepisu szczególnego w postępowaniu nieprocesowym, o podział majątku wspólnego, o rozwód w zakresie stwierdzenia winy rozkładu pożycia (art. 20 § 1, art. 57 § 1 i art. 58 KRO), o unieważnienie małżeństwa (art. 93 § 2 KRO), oraz w sprawach o zawieszeniu, ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej.

7.2. Oddalenie apelacji

Sąd II instancji oddala apelację, jeżeli jest ona bezzasadna (art. 385 KPC). Orzeczenie to ma charakter merytoryczny – jest orzeczeniem co do istoty sprawy. Apelacja może zostać oddalona także wówczas, gdy zarzuty, mimo że są słuszne, nie mają wpływu na treść wydanego rozstrzygnięcia ewentualnie, gdy uwzględnienie apelacji spowodowałoby naruszenie zakazu reformationis in peius oraz gdy mimo naruszenia przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania albo błędnego uzasadnienia, zaskarżony wyrok sądu I instancji odpowiada prawu. Podstawą wydania przez sąd II instancji takiego rozstrzygnięcia jest rozpoznanie sprawy w granicach zarzutów apelacji, zweryfikowanie poczynionych przez sąd I instancji ustaleń faktycznych, dokonanie kontroli prawidłowości oceny dowodów jakiej dokonał ten sąd oraz tego, czy zastosował właściwe prawo materialne. De facto – o czym była już mowa – sąd II instancji nie ogranicza się wyłącznie do kontroli orzeczenia sądu I instancji, ale ponownie bada całą sprawę w granicach zaskarżenia apelacyjnego. O granicach apelacji nie rozstrzyga wniosek apelacyjny, ale przebieg postępowania apelacyjnego przy uwzględnieniu materiału dowodowego i okoliczności zebranych w obu instancjach. Oddalenie apelacji następuje wówczas, gdy orzeczenie sądu I instancji pozbawione jest wad, które uzasadniałyby jego uchylenie lub zmianę i skutkuje utrzymaniem w mocy zaskarżonego orzeczenia sądu I instancji.

7.3. Uwzględnienie apelacji

Uwzględnienie apelacji oznacza stwierdzenie wadliwości zaskarżonego orzeczenia i jego eliminację w całości lub części (uchylenie lub zmianę).

W razie uwzględnienia apelacji sąd II instancji może:

1) zmienić zaskarżony wyrok i orzec co do istoty sprawy (art. 386 § 1 KPC);

2) uchylić zaskarżony wyrok, znieść postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazać sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania – w razie stwierdzenia nieważności postępowania (art. 386 § 2 KPC);

3) uchylić wyrok oraz odrzucić pozew lub umarzyć postępowanie, jeżeli pozew ulega odrzuceniu albo zachodzi podstawa do umorzenia postępowania (art. 386 § 3 KPC);

4) uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd I instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 KPC). W wypadku uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje ją w tym samym składzie (art. 386 § 5 KPC). Ocena prawna wyrażona w uzasadnieniu wyroku sądu II instancji wiąże zarówno sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd II instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Nie dotyczy to jednak przypadku, gdy nastąpiła zmiana stanu prawnego lub faktycznego, albo po wydaniu wyroku sądu drugiej instancji Sąd Najwyższy w uchwale rozstrzygającej zagadnienie prawne wyraził odmienną ocenę prawną (art. 386 § 6 KPC).

W pierwszej kolejności, o ile to możliwe, ze względu na charakter postępowania apelacyjnego, sąd II instancji powinien dokonać zmiany orzeczenia sądu I instancji, a zatem wydać orzeczenie reformatoryjne. Wydanie takiego orzeczenia następuje wówczas, gdy po przeprowadzonym postępowaniu sąd II instancji uzna, że zarzucane przez skarżącego wady orzeczenia i postępowania prowadzonego przed sądem I instancji występują i mają wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia (trafność zarzutów apelacji), jak również wówczas, gdy sąd II instancji ustali istnienie innych, niepodniesionych przez skarżącego w apelacji uchybień, branych pod uwagę przez sąd II instancji z urzędu wadliwości zaskarżonego orzeczenia (naruszenie prawa materialnego oraz związek między tym uchybieniem a treścią zapadłego rozstrzygnięcia uzasadniający zmianę zaskarżonego orzeczenia, w sytuacji gdy jednocześnie nie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uchylenie). Sąd II instancji może zmienić wyrok wyłącznie w części zaskarżonej. Może przy tym zmienić zaskarżone orzeczenie, mimo że skarżący domagał się jego uchylenia. Wydanie orzeczenia reformatoryjnego następuje także wtedy, gdy na podstawie przeprowadzonych przez sąd II instancji uzupełniających lub ponowionych dowodów dokona on odmiennych ustaleń faktycznych od tych, które poczynił sąd I instancji. W sytuacji gdy sąd II instancji dokonuje zmiany orzeczenia wydanego przez sąd I instancji nie tylko na skutek naruszenia przez ten ostatnio wskazany sąd naruszenia prawa materialnego, powinien dokonać własnych ustaleń faktycznych i dokonać własnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego (art. 382 KPC).

Orzeczenie uchylające sąd apelacyjny wydaje w czterech wypadkach:

1) w razie stwierdzenia nieważności postępowania;

2) jeżeli pozew ulega odrzuceniu albo zachodzi podstawa do umorzenia postępowania;

3) gdy sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy;

4) gdy wydanie wyroku co do istoty sprawy wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

W sytuacji zaistnienia uchybień, które uniemożliwiają wydanie rozstrzygnięcia reformatoryjnego sąd II instancji wyda orzeczenie uchylające orzeczenie sądu I instancji, a zatem orzeczenie kasatoryjne. Uchylenie zaskarżonego wyroku jest obligatoryjne w każdym przypadku stwierdzenia nieważności postępowania. W sytuacji nieważności postępowania dochodzi albo do uchylenia wyroku sądu I instancji, zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi właściwemu do jej rozpoznania, albo też do odrzucenia pozwu bądź umorzenia postępowania.

Do odrzucenia pozwu dochodzi w sytuacji niedopuszczalności drogi sądowej, braku zdolności sądowej którejkolwiek ze stron, braku zdolności procesowej powoda, braku organu powołanego do jego reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, powaga rzeczy osądzonej, zawisłość sporu, braku jurysdykcji krajowej, zapisu na sąd polubowny – istniejących od początku procesu, tj. od chwili wszczęcia postępowania – wniesienia pozwu do sądu.

Umorzenie postępowania następuje w sytuacji, gdy którakolwiek ze stron procesu w toku postępowania utraciła zdolność sądową i nie ma następcy prawnego, albo, gdy nastąpi wyłączenie drogi sądowej w toku postępowania, ewentualnie, gdy okaże się, że pozew został wniesiony przez osobę, która w ogóle nie mogła być pełnomocnikiem procesowym, gdyż nie spełniała przesłanek z art. 87 KPC albo co prawda je spełniała, ale działała bez należytego umocowania, zaś podmiot, w którego imieniu działała, nie potwierdził podjętych przez nią czynności. Podobnie sąd II instancji uchyli orzeczenie sądu I instancji i umorzy postępowanie w sytuacji skutecznego cofnięcia pozwu przez powoda, albo w sytuacji zawarcia przez strony ugody sądowej.

W pozostałych przypadkach nieważności postępowania powinno dojść do uchylenia zaskarżonego orzeczenia, zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Orzeczenie sądu I instancji może być uchylone, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania tylko wówczas, gdy sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy, albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Nierozpoznanie istoty sprawy to w gruncie rzeczy nierozpoznanie istoty roszczenia będącego podstawą powództwa zgłoszonego przez stronę powodową (niezbadanie podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia i tym samym nierozpoznanie merytoryczne zgłoszonych w sprawie roszczeń, albo zaniechanie przez sąd I instancji rozpoznania materialnej podstawy żądania pozwu, mające wpływ na istnienie prawa powoda bądź kwalifikację całego stosunku prawnego), albo pominięcie merytorycznych zarzutów pozwanego takich jak zarzut potrącenia, czy zarzut nieważności umowy przez ich zignorowanie i nierozpoznanie merytoryczne. Ma miejsce, gdy sąd I instancji oddalił powództwo wskazując na wygaśnięcie roszczenia, przedawnienie roszczenia, upływ terminu zawitego, przedwczesność powództwa, brak legitymacji procesowej i de facto ani nie badał, ani nie rozpoznał merytorycznie podstaw powództwa. Gdy zarzuty apelacji w tym zakresie okażą się uzasadnione, sąd II instancji musi zaskarżony wyrok uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi I instancji. Wydanie odmiennego rozstrzygnięcia pozbawiłoby bowiem powoda jednej merytorycznej instancji. W orzecznictwie przyjmuje się, że nierozpoznanie istoty sprawy przez sąd I instancji nie w każdym przypadku będzie skutkowało uchyleniem wyroku sądu I instancji i przekazaniem sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania. Potrzeba taka nie wystąpi głównie w sprawach nieskomplikowanych, wymagających prostej subsumcji ustalonego przez sąd I instancji stanu faktycznego pod obowiązujące przepisy prawa materialnego. Gdy jednak rozpoznanie istoty sprawy wiąże się z koniecznością prowadzenia postępowania w znacznej części orzeczenie sądu I instancji powinno być uchylone, a sprawa przekazana temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Nie dochodzi do nierozpoznania istoty sprawy w sytuacji niedokładności postępowania pierwszoinstancyjnego polegającego na tym, że sąd nie wziął pod uwagę lub też nie dysponował wszystkimi faktami i dowodami, które mogły służyć do należytego rozpoznania istoty sprawy. Pominięcie więc przez sąd I instancji przy rozpoznaniu sprawy jednego z żądań strony powodowej, ewentualnie pozwanej w przypadku wniesienia przez nią powództwa wzajemnego, nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem istoty sprawy i nie może prowadzić do uchylenia wyroku.

Orzeczenie sądu II instancji uchylające orzeczenie sądu I instancji podlega zaskarżeniu zażaleniem, a zatem podlega kontroli instancyjnej (art. 3941 § 11 KPC).

Sąd II instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi I instancji wtedy, gdy wydanie wyroku co do istoty sprawy wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, jako samodzielna przesłanka uchylenia orzeczenia sądu I instancji w praktyce występuje rzadko, gdyż najczęściej zawiera się w ramach nieważności postępowania, albo też w ramach nierozpoznania istoty sprawy. Przedmiotem zniesienia są czynności procesowe i postępowanie dowodowe prowadzone przed sądem I instancji. Zniesienie postępowania może dotyczyć całego postępowania przed sądem I instancji, poszczególnych jego etapów lub konkretnych czynności procesowych. Powinno być ono precyzyjne. Czynności procesowe stron, jeżeli nie wiążą się bezpośrednio z czynnościami procesowymi sądu, pozostają w mocy. Zniesienie postępowania nie rzutuje w żadnym razie na ważne czynności stron o charakterze materialnoprawnym.

W przypadku zaistnienia sytuacji określonej w art. 383 KPC (w postępowaniu apelacyjnym nie można rozszerzyć żądania pozwu ani występować z nowymi roszczeniami, jednakże w razie zmiany okoliczności można żądać zamiast pierwotnego przedmiotu sporu jego wartości lub innego przedmiotu, a w sprawach o świadczenie powtarzające się można nadto rozszerzyć żądanie pozwu o świadczenia za dalsze okresy), orzeczenie sądu II instancji może brzmieć tak, jakby zostało wydane przez sąd I instancji, tj. gdy powód zmienia powództwo w ten sposób, że w sprawach o świadczenie powtarzające się rozszerza żądanie pozwu o świadczenie za dalsze okresy. Wówczas wyrok sądu II instancji jest w tej części wyrokiem zasądzającym świadczenie na rzecz powoda. Nie dochodzi przy tym do zmiany wyroku sądu I instancji, gdyż takie żądanie nie było nim objęte. W przypadku natomiast, gdy powód żąda zamiast dotychczasowego przedmiotu sporu innego przedmiotu bądź jego wartości, sąd II instancji, uwzględniając zmienione roszczenie, musi zmienić wyrok sądu I instancji, po to, aby dać wyraz surogacji (zastąpić przedmiot rozstrzygnięcia sądu I instancji innym przedmiotem albo świadczeniem pieniężnym).

Sąd II instancji uchylając zaskarżone orzeczenie i przekazując sprawę do ponownego rozpoznania sądowi I instancji nie musi przekazać jej temu samemu sądowi, który przekazał ją z apelacją. Sąd II instancji powinien przekazać sprawę sądowi właściwemu do jej rozpoznania (art. 15 KPC), a zatem uwzględnić dotychczasowe uchybienia w zakresie niewłaściwości miejscowej i rzeczowej. Sąd apelacyjny może zatem przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi rejonowemu, a sąd okręgowy, jako sąd II instancji, może przekazać ją sądowi okręgowemu pierwszoinstancyjnemu.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy sąd I instancji rozpoznaje ją w tym samym składzie – sędziowie, ławnicy – a zatem osoby które uprzednio zasiadały w składzie sądu, który wydał zaskarżone, a następnie uchylone przez sąd II instancji orzeczenie – chyba, że jest to niemożliwe (odejście sędziego w stan spoczynku, z zawodu, długotrwała nieobecność np. spowodowana delegacją albo chorobą, zaś w stosunku do ławnika upływ kadencji i niepowołanie na kolejną kadencję) lub powodowałoby nadmierną zwłokę w postepowaniu. Przepis art. 386 § 5 KPC nie dotyczy sądu II instancji, także gdy ponownie rozpoznaje kolejną apelację wniesioną w tej samej sprawie. Obowiązek rozpoznania sprawy w tym samym składzie, który wydał wyrok uchylony wskutek zaskarżenia apelacją, dotyczy konkretnej sprawy, a nie wszelkich spraw toczących się lub zakończonych przed tym sądem z udziałem tej samej strony.

Uzasadnienie wyroku sądu II instancji, który uchyla zaskarżony wyrok sądu I instancji i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania powinno zawierać ocenę prawną (art. 386 § 6 KPC). Sąd II instancji powinien zatem w uzasadnieniu wydawanego orzeczenia wyjaśnić, czy dany przepis prawa zastosowany przez sąd I instancji ma inną treść niż ta, którą sąd ten mu przypisał, ewentualnie czy nie ma zastosowania do stosunku prawnego będącego przedmiotem procesu. Ocena prawna sądu II instancji wyrażona w uzasadnieniu wiąże zarówno sąd, któremu sprawa jest przekazywana, jak i sąd drugiej instancji, przy ponownym rozpoznawaniu sprawy, ale nie dotyczy to sytuacji, gdy nie nastąpiła zmiana stanu prawnego lub faktycznego, albo po wydaniu wyroku sądu drugiej instancji Sąd Najwyższy w uchwale rozstrzygającej zagadnienie prawne wyraził odmienną ocenę prawną.

7.4. Uzasadnienie orzeczenia sądu II instancji

Sąd II instancji uzasadnia z urzędu wyrok oraz postanowienie kończące postępowanie w sprawie. W sprawach, w których apelację oddalono lub zmieniono zaskarżony wyrok, pisemne uzasadnienie sporządza się tylko wówczas, gdy strona zgłosiła wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem. Pisemne uzasadnienie albo transkrypcję wygłoszonego uzasadnienia sporządza się w terminie 2 tygodni od dnia ogłoszenia orzeczenia. Jeżeli ogłoszenia nie było, termin ten liczy się od dnia wydania orzeczenia. Jeżeli apelację oddalono lub zmieniono zaskarżony wyrok, pisemne uzasadnienie albo transkrypcję wygłoszonego uzasadnienia sporządza się w terminie 2 tygodni od dnia zgłoszenia wniosku o doręczenie wyroku z uzasadnieniem. W uzasadnieniu wyroku sądu II instancji wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia może ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd II instancji przyjął za własne ustalenia sądu I instancji, chyba że sąd II instancji zmienił lub uzupełnił te ustalenia. Jeżeli sąd II instancji przeprowadził postępowanie dowodowe lub odmiennie ocenił dowody przeprowadzone przed sądem I instancji, uzasadnienie powinno także zawierać ustalenie faktów, które sąd II instancji uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a nadto wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa powinno objąć ocenę poszczególnych zarzutów apelacyjnych, a poza tym może ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd II instancji przyjął za własne oceny sądu I instancji.

Orzeczenie z uzasadnieniem doręcza się tej stronie, która w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia orzeczenia zgłosiła wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem. Jeżeli ogłoszenia nie było, orzeczenie z uzasadnieniem doręcza się stronom z urzędu w terminie tygodnia od dnia sporządzenia uzasadnienia. Jeżeli nie sporządzono pisemnego uzasadnienia wyroku ani transkrypcji wygłoszonego uzasadnienia, a w sprawie została wniesiona skarga kasacyjna lub skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, sporządza się je w terminie 2 tygodni od dnia wniesienia skargi, a jeżeli skarga była dotknięta brakami – od dnia usunięcia tych braków. Uzasadnienie można ograniczyć do zakresu, którego dotyczy skarga (art. 387 KPC).

Zasadą w postępowaniu apelacyjnym jest to, że sąd II instancji z urzędu sporządza uzasadnienia orzeczeń kończących postępowanie w sprawie. Na wniosek strony sporządzane są uzasadnienia tych orzeczeń sądu II instancji, w których oddalono apelację. Wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku bez wyartykułowanego jego doręczenia, poczytywany jest (także w orzecznictwie) jako wniosek, który zawiera także żądanie doręczenia wyroku wraz z uzasadnieniem.

Uzasadnienie orzeczenia sądu II instancji powinno odpowiadać warunkom określonym w art. 387 § 21 KPC, a więc:

1) wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia może ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd II instancji przyjął za własne ustalenia sądu I instancji, chyba że sąd II instancji zmienił lub uzupełnił te ustalenia; jeżeli sąd II instancji przeprowadził postępowanie dowodowe lub odmiennie ocenił dowody przeprowadzone przed sądem I instancji, uzasadnienie powinno także zawierać ustalenie faktów, które sąd II instancji uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej;

2) wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa powinno objąć ocenę poszczególnych zarzutów apelacyjnych, a poza tym może ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne oceny sądu pierwszej instancji.

W sytuacji gdy zaskarżony wyrok zostanie uchylony, a sprawa przekazana sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, uzasadnienie wyroku sądu II instancji powinno zawierać ocenę prawną. Ocena prawna wiąże sąd I instancji. Oznacza nie tylko wykładnię przepisów prawa materialnego i procesowego, ale także wyjaśnienie, że do stosunku prawnego będącego przedmiotem procesu ma zastosowanie inny przepis, którego sąd I instancji nie wziął pod uwagę..

Wniosek o sporządzenie i doręczenie orzeczenia sądu II instancji z uzasadnieniem wniesiony po upływie terminu do jego złożenia podlega odrzuceniu. Taki wniosek strona może zgłosić skutecznie dopiero po ogłoszeniu wyroku (art. 387 § 3 zd. 1 KPC). Wcześniejsze zgłoszenie takiego żądania nie wywołuje skutków prawnych, także w sytuacji gdy wniosek taki został złożony w dniu ogłoszenia wyroku, ale przed tym ogłoszeniem. Na odmowę sporządzenia uzasadnienia i doręczenia wyroku z uzasadnieniem przysługuje zażalenie (art. 3941a § 1 pkt 7 KPC).

8. Przedstawienie zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu

8.1. Uwagi ogólne

Jeżeli przy rozpoznawaniu apelacji powstanie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sąd może przedstawić to zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, odraczając rozpoznanie sprawy. Sąd Najwyższy władny jest przejąć sprawę do rozpoznania albo przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi tego sądu (art. 390 § 1 KPC). Uchwała SN rozstrzygająca zagadnienie prawne wiąże w danej sprawie (art. 390 § 1 KPC).

Zagadnienie prawne stanowiące przedmiot zapytania sądu odwoławczego musi dotyczyć problemów prawnych, które pozostają w związku z rozstrzygnięciem sprawy. Sąd II instancji, przedstawiając Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, powinien wskazać, dlaczego rozstrzygnięcie takie jest niezbędne do rozpoznania środka odwoławczego. Sąd I instancji nie jest uprawniony do przedstawienia zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu.

Zagadnienie stanowiące przedmiot zapytania sądu odwoławczego musi mieć charakter zagadnienia prawnego, tj. dotyczyć kwestii prawnej, a nie ustaleń związanych z podstawą faktyczną rozstrzygnięcia, czy trudnością w ocenie konkretnego środka dowodowego, ani także sposobem rozstrzygnięcia sprawy w konkretnym stanie faktycznym. Powinno być ono postawione ogólnie i abstrakcyjnie, tak by mogło być rozpatrywane w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego, a ponadto budzić poważne wątpliwości przez co rozumie się, że dotychczasowe orzecznictwo i doktryna nie dają podstaw do usunięcia poważnych wątpliwości prawnych. Postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego powinno być wydane na rozprawie i zawierać uzasadnienie wyjaśniające wątpliwości sądu II instancji, a także różne możliwości rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego. W razie przedstawienia Sądowi Najwyższemu pytania prawnego, sąd ten może udzielić lub odmówić udzielenia odpowiedzi, lub też przejąć sprawę do rozpoznania, ewentualnie także przekazać do rozpoznania pytanie w takiej samej, albo w zmodyfikowanej postaci powiększonemu składowi SN, tj. składowi 7 sędziów SN, a ten składowi całej izby, natomiast izba – składowi dwóch lub więcej izb albo pełnemu składowi SN. Sąd Najwyższy udziela odpowiedzi w formie uchwały, odmawiając zaś podjęcia uchwały – wydaje postanowienie.

Potrzeba przejęcia sprawy powstaje, gdy odpowiedź na pytanie postawione przez sąd II instancji okaże się niemożliwa bez rozstrzygnięcia istoty sprawy lub gdy sama już odpowiedź na pytanie przesądzi o rozstrzygnięciu apelacji i kontynuacja postępowania przed sądem II instancji będzie stanowić niepotrzebne przedłużenie postępowania odwoławczego. W sytuacji przejęcia sprawy do rozpoznania przez Sąd Najwyższy przejmuje on funkcje sądu II instancji i orzeka jako sąd odwoławczy, wydając dwa orzeczenia, pierwsze to postanowienie o przejęciu sprawy do rozpoznania, a drugie orzeczenie zawierające rozstrzygnięcie sprawy na skutek apelacji od wyroku sądu I instancji.

8.2. Znaczenie uchwały

Uchwała stanowiąca odpowiedź na zadane pytanie prawne wiąże wszystkie sądy rozpoznające sprawę, w której pytanie zostało zadane, tj. nie tylko sam sąd II instancji, lecz również sąd I instancji, któremu sprawa została przekazana, oraz ewentualnie sąd II instancji rozpoznający kolejną apelację, ale już nie w innej sprawie, nawet jeśli przedmiotem innego powództwa jest to samo roszczenie oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej. Nie są przy tym związane stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia odmawiającego podjęcia uchwały.

Uchwała SN podjęta na podstawie art. 390 § 1 KPC wiąże, zgodnie z art. 390 § 2 KPC, tylko w danej sprawie, w której została wydana, przy czym nie chodzi tu o oznaczenie sprawy daną sygnaturą, gdyż ta sama sprawa w tym samym sądzie i różnych sądach może mieć różne sygnatury, a sprawę w znaczeniu podmiotowo-przedmiotowym. Nie jest więc nią związany sąd rozpoznający sprawę rozpoczętą nowym powództwem skierowanym przeciwko osobie, która nie była pozwaną w postępowaniu, w którym Sąd Najwyższy podjął uchwałę rozstrzygającą zagadnienie prawne, nawet jeżeli przedmiotem obu powództw jest to samo roszczenie oparte na tej samej podstawie faktycznej, a w uchwale tej Sąd Najwyższy wypowiedział się na temat braku legitymacji biernej pozwanej w nowej sprawie13.

9. Uwagi końcowe

9.1. Uwagi ogólne

W razie wydania przez sąd II instancji orzeczenia, od którego przysługuje skarga kasacyjna, strony i ich przedstawiciele mają obowiązek do czasu upływu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, zawiadamiać sąd II instancji o każdej zmianie miejsca zamieszkania (art. 3871 KPC). Obowiązek zawiadomienia sądu o każdej zmianie miejsca zamieszkania strony lub przedstawiciela jest konsekwencją tego, że skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem odwoławczym, przysługującym od orzeczeń prawomocnych. Aktualnie wyrok sądu II instancji oraz postanowienia kończące postępowanie w sprawie (także te, od których przysługuje skarga kasacyjna) są prawomocne z chwilą wydania, z wyjątkiem postanowień, od których przysługuje zażalenie do SN (zob. art. 363 § 1, art. 3981 § 1, art. 3941 KPC). Celem wprowadzenia tej regulacji jest zapewnienie sprawnego przebiegu postępowania toczącego się już po wydaniu prawomocnego orzeczenia oraz wynika z zasady ciągłości i jednolitości postępowania w danej sprawie z uwagi na to, że art. 136 § 1 KPC, nakazuje stronom i ich przedstawicielom zawiadamiać sąd o każdej zmianie miejsca swego zamieszkania do czasu prawomocnego zakończenia postępowania.

Jeżeli na skutek wykonania orzeczenia stronie może być wyrządzona niepowetowana szkoda, sąd II instancji na wniosek strony może wstrzymać wykonanie swego orzeczenia do czasu ukończenia postępowania kasacyjnego. Jeżeli apelację oddalono, sąd II instancji może wstrzymać wykonanie także orzeczenia sądu I instancji. Sąd II instancji na wniosek strony może także uzależnić wykonanie orzeczenia od złożenia przez powoda stosownego zabezpieczenia (art. 388 § 1 i 11 KPC). . Zabezpieczenie może również polegać na wstrzymaniu wydania powodowi sum pieniężnych po ich wyegzekwowaniu od pozwanego lub na wstrzymaniu sprzedaży zajętego majątku (art. 388 § 2 KPC). Do czasu upływu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej wstrzymuje się z urzędu sprzedaż nieruchomości (art. 388 § 3 KPC).

Prawomocne orzeczenia są wykonalne. Prawomocnymi orzeczeniami sądu II instancji, które są jednocześnie orzeczeniami wykonalnymi są orzeczenia oddalające apelację oraz zmieniające orzeczenie sądu I instancji. Wstrzymanie wykonania orzeczenia może nastąpić na wniosek strony zawarty w skardze kasacyjnej, albo w późniejszym okresie w dalszym piśmie procesowym, najpóźniej jednak do czasu rozpoznania skargi kasacyjnej, a zatem do czasu ukończenia postepowania kasacyjnego. Jeżeli apelację oddalono, sąd drugiej instancji może wstrzymać wykonanie także orzeczenia sądu pierwszej instancji. Sad drugiej instancji może nadto na wniosek strony uzależnić wykonanie orzeczenia od złożenia przez powoda stosownego zabezpieczenia. Decyzja sądu w tym zakresie zależy od okoliczności konkretnej sprawy np. sytuacji majątkowej powoda i możliwości realizacji roszczeń pozwanego. Nieodzownym warunkiem wniosku o wstrzymanie wykonania orzeczenia sądu II instancji jest wniesienie skargi kasacyjnej. Postanowienie o wstrzymaniu wykonania zaskarżonego orzeczenia do czasu ukończenia postępowania kasacyjnego wydaje sąd II instancji na posiedzeniu niejawnym. Nie wydaje go Sąd Najwyższy. Na postanowienie sądu II instancji wstrzymujące lub odmawiające wstrzymania wykonalności orzeczenia sądu II instancji nie przysługuje zażalenie, ani skarga kasacyjna. Złożenie przez stronę wniosku o wstrzymanie wykonania orzeczenia sądu II instancji zanim wniesiono skargę kasacyjną jest przedwczesne i jako takie podlega oddaleniu. Wniosek o wstrzymanie wykonania wyroku sądu II instancji w zakresie oddalającym apelację podlega oddaleniu jako niespełniający przesłanek określonych w art. 388 § 1 KPC. Oddaleniu podlega także wniosek pozwanego, który przed wniesieniem skargi kasacyjnej dobrowolnie spełnił świadczenie zasądzone na skutek wyroku sądu II instancji albo, gdy świadczenie zostało już wyegzekwowane. Wstrzymanie wykonania wyroku sądu II instancji dotyczy tylko tych sytuacji, gdy miałby on być realizowany w drodze postępowania egzekucyjnego.

Obowiązek wstrzymania z urzędu sprzedaży nieruchomości na podstawie art. 388 § 3 KPC istnieje dopóty, dopóki nie została wniesiona skarga kasacyjna, przy czym nie jest to wstrzymanie z mocy prawa, a na skutek postanowienia sądu. Po jej wniesieniu wstrzymanie dalszego wykonania orzeczenia sądu II instancji zależy od wniosku strony. Postanowienie to może być wydane przez sąd II instancji albo przez sąd rejonowy sprawujący nadzór nad postępowaniem egzekucyjnym (art. 759 § 2 KPC).

Po bezskutecznym upływie terminu do zaskarżenia wydanego wyroku sąd II instancji zwraca akta sądowi I instancji (art. 389 KPC). Akta sprawy pozostają do dyspozycji sądu II instancji tylko do momentu upływu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Skargę kasacyjną wnosi się do sądu II instancji. Jeśli skarga taka nie przysługuje, akta powinny być zwrócone sądowi I instancji niezwłocznie po zakończeniu czynności w sądzie II instancji.

9.2. Odpowiednie stosowanie przepisów

Jeżeli nie ma szczególnych przepisów o postępowaniu przed sądem II instancji, do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem I instancji. Przepisy art. 194–196 i 198 KPC nie mają zastosowania (art. 391 § 1 KPC). W razie cofnięcia apelacji sąd II instancji umarza postępowanie apelacyjne i orzeka o kosztach jak przy cofnięciu pozwu. Gdy cofnięcie apelacji nastąpiło przed sądem I instancji, postępowanie umarza sąd I instancji (art. 391 § 2 KPC).

Część przepisów regulujących postępowanie przed sądem I instancji znajdzie zatem zastosowanie wprost, część podlega modyfikacji uwzględniającej specyfikę postępowania apelacyjnego, a zatem zostanie zastosowana odpowiednio, a część w ogóle nie znajdzie zastosowania.

9.3. Cofnięcie apelacji

Oświadczenie o cofnięciu apelacji nie podlega kontroli sądu zarówno I, jak i II instancji poza cofnięciem apelacji w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, gdyż wówczas z uwagi na treść art. 469 KPC czynność cofnięcia środka odwoławczego poddana jest kontroli sądu. Na skutek umorzenia postępowania apelacyjnego dochodzi do uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia. Postanowienie w tej kwestii może zostać wydane przez sąd I bądź II instancji w zależności nie od tego, przed którym sądem doszło do cofnięcia apelacji. Postanowienie o umorzeniu postępowania apelacyjnego może zostać wydane na posiedzeniu niejawnym. W sytuacji cofnięcia apelacji sąd orzeka o kosztach jak przy cofnięciu pozwu. Co do zasady, stronie przeciwnej nie będzie przysługiwał zwrot kosztów procesu za II instancję, gdy do cofnięcia apelacji doszło przed sądem I instancji, a strona ta nie złożyła jeszcze odpowiedzi na apelację. Nie ma wówczas kosztów postępowania apelacyjnego, a o kosztach za I instancję sąd orzekł w zaskarżonym orzeczeniu. Na postanowienie sądu I instancji w przedmiocie umorzenia postępowania apelacyjnego przysługuje zażalenie, gdyż jest to postanowienie kończące postępowanie w sprawie. Nie przysługuje zażalenie na postanowienie sądu II instancji umarzające postępowanie apelacyjne,. Od takiego postanowienia nie przysługuje skarga kasacyjna na podstawie art. 3981 § 1 KPC, gdyż postanowienie to kończy postępowanie w sprawie, ale jest postanowieniem umarzającym postępowanie apelacyjne, nie zaś umarzającym postępowanie w sprawie i pozostaje w mocy wyrok sądu I instancji.

10. Apelacja w postępowaniu cywilnym – konstrukcja

10.1. Oznaczenie sądu i stron

(postępowanie procesowe)

(miejscowość), dnia (…)

Sąd Okręgowy/Apelacyjny w (…)

(…) Wydział (…)

ul. (…)

za pośrednictwem

Sądu Rejonowego/Okręgowego w (…)

(…) Wydział (…)

ul. (…)

Powód: (…)

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

PESEL: (…)

reprezentowany przez radcę prawnego/adwokata (…)

Kancelaria (…)

ul. (…)

(lub adres w aktach sprawy)

Pozwany: (…)

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

reprezentowany przez radcę prawnego/adwokata (…)

Kancelaria (…)

ul. (…)

(lub adres w aktach sprawy)

(postępowanie procesowe – małoletni stroną)

(miejscowość), dnia (…)

Sąd Okręgowy/Apelacyjny w (…)

(…) Wydział (…)

ul. (…)

za pośrednictwem

Sądu Rejonowego/Okręgowego w (…)

(…) Wydział (…)

ul. (…)

Powód: małoletni (…) reprezentowany przez

przedstawiciela ustawowego (…)

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

PESEL: (…)

zastępowany przez radcę prawnego/adwokata (…)

Kancelaria (…)

ul. (…)

(lub adres w aktach sprawy)

Pozwany: (…)

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

reprezentowany przez radcę prawnego/adwokata (…)

Kancelaria (…)

ul. (…)

(lub adres w aktach sprawy)

(postępowanie procesowe – spółka cywilna stroną)

(miejscowość), dnia (…)

Sąd Okręgowy/Apelacyjny w (…)

(…) Wydział (…)

ul. (…)

za pośrednictwem

Sądu Rejonowego/Okręgowego w (…)

(…) Wydział (…)

ul. (…)

Powód: XYZ

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

PESEL: (…)

XXX

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

PESEL: (…)

jako wspólnicy spółki cywilnej pod nazwą (…)

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

reprezentowani przez radcę prawnego/adwokata (…)

Kancelaria (…)

ul. (…)

(lub adres w aktach sprawy)

Pozwany: (…)

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

reprezentowany przez radcę prawnego/adwokata (…)

Kancelaria (…)

ul. (…)

(lub adres w aktach sprawy)

(postępowanie procesowe – gmina stroną)

(miejscowość), dnia (…)

Sąd Okręgowy/Apelacyjny w (…)

(…) Wydział (…)

ul. (…)

za pośrednictwem

Sądu Rejonowego/Okręgowego w (…)

(…) Wydział (…)

ul. (…)

Powód: (…)

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

PESEL: (…)

reprezentowany przez radcę prawnego/adwokata (…)

Kancelaria (…)

ul. (…)

(lub adres w aktach sprawy)

Pozwany: m.st. Warszawa

reprezentowane przez Prezydenta m.st. Warszawy (…)

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

zastępowane przez radcę prawnego/adwokata (…)

Kancelaria (…)

ul. (…)

(lub adres w aktach sprawy)

(postępowanie nieprocesowe)

(miejscowość), dnia (…)

Sąd Okręgowy/Apelacyjny w (…)

(…) Wydział (…)

ul. (…)

za pośrednictwem

Sądu Rejonowego/Okręgowego w (…)

(…) Wydział (…)

ul. (…)

Wnioskodawca: (…)

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

PESEL: (…)

reprezentowany przez radcę prawnego/adwokata (…)

Kancelaria (…)

ul. (…)

(lub adres w aktach sprawy)

Uczestnik: (…)

ul. (…)

(…) (lub adres w aktach sprawy)

reprezentowany przez radcę prawnego/adwokata (…)

Kancelaria (…)

ul. (…)

(lub adres w aktach sprawy)

10.2. Nagłówek i petitum

Sygn. akt przed sądem I instancji: (…)

Wartość przedmiotu zaskarżenia: (…) zł [słownie: (…)]

Apelacja Powoda/Pozwanego
od wyroku/postanowienia Sądu (…) z dnia (…) o sygn. (…),
którego odpis z uzasadnieniem doręczono pełnomocnikowi w dniu (…)

(postępowanie procesowe)

Działając w imieniu mojego Mocodawcy (pełnomocnictwo w załączeniu/w aktach sprawy) na podstawie przepisów art. 367 § 1 KPC, art. 368 § 1 pkt 1 KPC oraz art. 369 § 1 KPC zaskarżam wyroku Sądu (…) z dnia (…) o sygn. (…):

(postępowanie uproszczone)

Działając w imieniu Powoda/Pozwanego (pełnomocnictwo w załączeniu/w aktach sprawy) na podstawie przepisów art. 367 § 1 KPC, art. 368 § 1 pkt 1 KPC oraz art. 369 § 1 KPC w zw. z art. 5059 § 11 KPC zaskarżam wyroku Sądu (…) z dnia (…) o sygn. (…):

(postępowanie nieprocesowe)

Działając w imieniu Wnioskodawcy/Uczestnika postępowania (pełnomocnictwo w załączeniu/w aktach sprawy) na podstawie przepisów art. 367 § 1 KPC, art. 368 § 1 pkt 1 KPC oraz art. 369 § 1 KPC w zw. z art. 13 § 2 KPC zaskarżam postanowienie Sądu (…) z dnia (…) o sygn. (…):

– w całości.

– co do pkt 2, 3, 4 orzeczenia.

– pkt 1 w zakresie oddalającym powództwo wobec Pozwanego; pkt 2 w całości.

– w części, w jakiej Sąd zasądził na rzecz powoda kwotę (…) zł.

– w części, w jakiej Sąd oddalił powództwo w całości, czyli co do kwoty (…) zł.

– zaskarżam wyrok w części utrzymującej wyrok zaoczny/nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym w mocy co do kwoty (…) zł z ustawowymi odsetkami/ustawowymi odsetkami za opóźnienie/umownymi odsetkami w wysokości × % w skali roku zasądzonymi od tej kwoty oraz w zakresie rozstrzygającym o kosztach procesu.

– w całości rozstrzygnięcie merytoryczne w sprawie, nie obejmując zakresem zaskarżenia postanowienia o przyznaniu kosztów zastępstwa procesowego pełnomocników z urzędu z uwagi na brak legitymacji strony w tym zakresie.

Na podstawie art. 368 § 1 pkt 2 KPC wyżej wymienionemu wyrokowi zarzucam:

I. Naruszenie przepisów prawa procesowego, mogące mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 17 pkt 2 KPC, przez rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy o wynagrodzenie twórcy za korzystanie z jego dzieła przez sąd rejonowy, podczas gdy w sprawach o ochronę praw autorskich wyłącznie właściwy jest sąd okręgowy bez względu na wartość przedmiotu sporu, co w konsekwencji doprowadziło do nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 6 KPC;

2. art. 17 pkt 3 KPC, przez rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy o zadośćuczynienie za krzywdę wyrządzoną naruszeniem dóbr osobistych przez opublikowanie materiału prasowego przez sąd rejonowy, podczas gdy w sprawach o roszczenia wynikające z Prawa prasowego wyłącznie właściwy jest sąd okręgowy bez względu na wartość przedmiotu sporu, co w konsekwencji doprowadziło do nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 6 KPC;

3. art. 64 § 1 w zw. z art. 199 § 1 pkt 3 KPC, przez zaniechanie odrzucenia pozwu z powodu braku zdolności sądowej po stronie powodowej, który to brak powinien zostać uzupełniony zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, a w konsekwencji doprowadził do nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 2 KPC;

4. art. 64 § 1 w zw. z art. 199 § 1 pkt 3 w zw. z art. 379 pkt 2 KPC, przez zaniechanie odrzucenia pozwu z powodu braku zdolności procesowej po stronie Powoda, za którego nie działał przedstawiciel ustawowy i który to brak nie został uzupełniony zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, a w konsekwencji doprowadził do nieważności postępowania;

5. art. 87 w zw. z art. 202 KPC, przez brak weryfikacji poprawności umocowania pełnomocnika strony powodowej, co skutkowało ziszczeniem się przesłanki z art. 379 pkt 2 KPC i spowodowało nieważność postępowania w tym zakresie;

6. art. 89 KPC, przez rozstrzygnięcie sprawy, gdy Pozwanego reprezentowała osoba, która nie złożyła pełnomocnictwa, mimo wezwania jej do usunięcia tego braku formalnego i mimo to, że Pozwany wezwany do zatwierdzenia podjętych w jego imieniu przez pełnomocnika czynności procesowych nie zatwierdził ich, co skutkowało ziszczeniem się przesłanki z art. 379 pkt 2 KPC i spowodowało nieważność postępowania w tym zakresie;

7. art. 100 KPC, przez brak stosunkowego rozdzielenia kosztów między strony procesowe stosownie do stopnia uwzględnienia żądań strony powodowej;

8. art. 109 § 1 zd. 1 KPC, przez zasądzenie zwrotu kosztów procesu, w tym zastępstwa procesowego na rzecz Powoda, mimo że strona ta nie złożyła wniosku o zwrot kosztów postępowania przed zamknięciem rozprawy w I instancji;

9. art. 109 § 1 w zw. z art. 98 § 1 KPC, przez jego niezastosowanie i niezasądzenie z urzędu kosztów na rzecz strony powodowej, mimo że wygrała ona proces w całości i występowała w sprawie bez zawodowego pełnomocnika;

10. art. 189 KPC14, przez błędną jego wykładnię i uznanie, że Powódka nie ma interesu prawnego w ustaleniu nieważności umowy sprzedaży z dnia (…);

11. art. 194 KPC, przez brak wezwania do wzięcia udziału w charakterze Pozwanego osoby XYZ, mimo złożenia wniosku w tym zakresie przez Pozwanego;

12. art. 2031 § 2 i 3 KPC, przez uwzględnienie zarzutu potrącenia podniesionego przez pozwanego na terminie rozprawy i z uchybieniem terminu, o którym mowa w § 2 wskazanego przepisu;

13. art. 2031 § 1 KPC, przez uwzględnienie zarzutu potracenia, mimo że wierzytelność pozwanego przedstawiona do potracenia nie pochodzi z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona przez powoda, a nadto jest sporna i została uprawdopodobniona dokumentem pochodzącym wyłącznie od pozwanego;

14. art. 2053 § 2 w zw. z art. 2053 § 5 KPC, przez uwzględnienie twierdzeń i zarzutów, które Pozwana zgłosiła w spóźnionym piśmie, które Sąd powinien zwrócić i pominąć zgłoszone w nim zarzuty i twierdzenia, co skutkowało błędem w ustaleniach faktycznych;

15. art. 2053 § 2 KPC, przez pominięcie twierdzenia i dowodu na jego wykazanie, mimo że strona uprawdopodobniła, że nie zgłosiła tego twierdzenia i dowodu bez swojej winy;

16. art. 2053 § 2 KPC, przez pominięcie twierdzenia i dowodu na jego wykazanie, w sytuacji gdy strona występowała bez profesjonalnego pełnomocnika i nie została pouczona, o treści ww. przepisu i treści art. 2052 § 1 pkt 2 i 3 KPC ;

17. art. 212 § 1 w zw. z art. 233 § 1 KPC, przez nieuzasadnione dokonanie oceny zeznań strony złożonych w trybie informacyjnego słuchania stron, które nie jest środkiem dowodowym i nie podlega ocenie w trybie art. 233 § 1 KPC, co skutkowało błędnymi ustaleniami stanu faktycznego;

18. art. 2053 § 2 w związku z art. 2352 KPC, przez pominięcie twierdzeń i dowodu na jego wykazanie, mimo że strona uprawdopodobniła, iż ich powołanie w piśmie przygotowawczym nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później;

19. art. 2352 § 1 pkt 5 w zw. z art. 227 KPC, przez nieuzasadnione uznanie przez Sąd, że prawidłowo zgłoszony dowód xyz, jest dowodem zmierzającym jedynie do przedłużenia postępowania, w sytuacji gdy ma istotne znaczenie dla sprawy i jego pominięcie wpłynęło na błędne ustalenie stanu faktycznego;

20. art. 2352 § 1 w zw. z art. 227 KPC oraz art. 278 KPC, przez bezpodstawne oddalenie wniosku powoda o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego sądowego XYZ na okoliczność xxx, podczas gdy kwestia ta wymagała wiadomości specjalnych (UWAGA na art. 162, 380 KPC);

21. art. 227 w zw. z art. 286, 289 i 272 KPC, przez oddalenie wniosku strony powodowej o konfrontacyjne przesłuchanie biegłych XYZ i XYX, w sytuacji gdy ich opinie były tak dalece rozbieżne, że takie przesłuchanie było konieczne;

22. art. 227 w zw. z art. art. 2352 w zw. z art. 2053 § 2 KPC, art. 278 § 1 KPC oraz art. 286 KPC, przez pominięcie (oddalenie) wniosku dowodowego Powoda o dopuszczenie i przeprowadzenie przez Sąd dowodu z opinii innego biegłego sądowego z zakresu ruchu drogowego i techniki jazdy, w sytuacji gdy opinia przeprowadzona w sprawie nie spełniała wymogów prawidłowej opinii i pozostawały do wyjaśnienia okoliczności, których rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych i jednocześnie z treści przedstawianych przez biegłego opinii, opinii uzupełniających oraz pism zawierających polemikę z zarzutami Powoda wynikało, że biegły podchodził do oceny stanu faktycznego emocjonalnie i stronniczo, nie podjął próby rozprawienia się merytorycznego ze stawianymi zarzutami, lecz czuł się dotknięty zgłoszonymi wątpliwościami czy zastrzeżeniami i usztywnił swoje dotychczasowe stanowisko, traktując kwestię zarzutów do opinii w kontekście zaufania do jego osoby, a nie w kontekście merytorycznym;

23. art. 228 § 2 KPC, przez niezwrócenie uwagi stron podczas procesu na fakt xxx, znany Sądowi z urzędu, co uniemożliwiło stronie pozwanej ustosunkowanie się do niego i zgłoszenie dowodu yyy na okoliczność wykazania, że zzz, a w konsekwencji błędne ustalenie stanu faktycznego;

24. art. 228 § 2 KPC, przez nieuzasadnione przyjęcie przez Sąd, że fakt jest powszechnie znany i w konsekwencji tego włączenie go do ustaleń faktycznych w sprawie, w sytuacji gdy powinien podlegać zwykłym regułom dowodzenia, co skutkowało błędem w ustaleniach faktycznych;

25. art. 229 KPC, przez nieuwzględnienie okoliczności xyz, którą Sąd powinien uwzględnić jako przyznaną;

26. art. 230 w zw. z art. 210 § 21 KPC, przez dokonanie uznania twierdzeń xyz strony przeciwnej, w sytuacji gdy strona pozwana nie wypowiedziała się do nich w ogóle, a Sąd nie pouczył jej zgodnie z art. 210 § 21 KPC o treści art. 230 KPC, mimo że występowała w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika;

27. art. 2711 KPC, przez oparcie skarżonego wyroku na pisemnych zeznaniach świadków X i Y w sytuacji, gdy nie złożyli oni przyrzeczenia przez podpisanie tekstu przyrzeczenia;

28. art. 299 KPC, przez pominięcie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron, mimo że po wyczerpaniu środków dowodowych pozostał do wyjaśnienia fakt xxx istotny dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy;

29. art. 299 w zw. z art. 227 KPC, przez ograniczenie dowodu z przesłuchania stron do przesłuchania Powoda, podczas gdy nie było żadnych przeszkód prawnych i faktycznych do przesłuchania strony pozwanej;

30. art. 203 § 4 KPC, przez uznanie za niedopuszczalne cofnięcie pozwu i zrzeczenie się roszczenia przez Powoda oraz rozpoznanie sprawy, mimo że – wbrew ustaleniom Sądu – nie było to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego;

31. art. 232 zd. 2 KPC, przez zaniechanie inicjatywy dowodowej w zakresie ustalenia, w jakim celu..., co doprowadziło do błędu w ustaleniach faktycznych i bezpodstawnego przyjęcia, że..., podczas gdy...;

32. art. 233 § 1 KPC, przez uznanie zeznań świadka XY za całkowicie wiarygodne, podczas gdy świadek miał interes w zeznawaniu na korzyść Pozwanej, wielu rzeczy nie pamiętał, jego zeznania nie znalazły pokrycia w zeznaniach innych świadków, co doprowadziło do błędów w ustaleniach faktycznych w kluczowym dla rozpoznawanej sprawy zakresie;

33. art. 233 § 1 KPC, przez uznanie zeznań świadka XY na okoliczność xxx za całkowicie niewiarygodne, podczas gdy świadek nie miał interesu w zeznawaniu na niekorzyść Pozwanej, długo znał obie strony, miał informację o faktach kilku niezależnych źródeł, jego zeznania znajdują pełne pokrycie w spójnych i logicznych zeznaniach świadka XD i wyjaśnieniach Powoda;

34. art. 233 § 1 KPC, przez błędne uznanie za wiarygodny dowodu z zeznań świadka GF, wykazującego okoliczność AS, podczas gdy dowód wykazujący przeciwną okoliczność – zeznania świadka FG, także został uznany za wiarygodny;

35. art. 233 § 1 KPC, przez błędne uznanie dowodu W za wiarygodny w sytuacji, gdy wyprowadzenie takiego wniosku i jego przyjęcie stoi w oczywistej sprzeczności z doświadczeniem życiowym (zasadami logiki, powszechnie przyjmowanymi zwyczajami);

36. art. 233 § 1 KPC, przez odmowę przyznania wiarygodności zeznaniom Powoda w całości i danie wiary wyłącznie zeznaniom Pozwanej, podczas gdy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że są zgodne z prawdą, spójne i logiczne;

37. art. 233 § 1 KPC, przez błędną, sprzeczną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, ocenę materiału dowodowego, tj. …;

38. art. 233 § 1 KPC, przez bezkrytyczne oparcie się na zeznaniach xxx;

39. art. 233 § 1 KPC, przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego polegający na pominięciu w całości zeznań XV i DS;

40. art. 233 § 1 KPC, przez uznanie zeznań świadków XD i FD za spójne, podczas gdy były rozbieżne i sprzeczne z zeznaniami powoda, co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych, tj. ustaleniu tego, że ...;

41. art. 233 § 1 KPC, przez wadliwą ocenę całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w szczególności dowodu z pisemnych i ustnych opinii biegłych, ocenionych przez Sąd orzekający rozdzielnie i fragmentarycznie, tj. bez wszechstronnego skonfrontowania wniosków wysnutych przez wszystkich biegłych i bez nadania poczynionym na ich podstawie ustaleniom waloru spójności i niesprzeczności;

42. art. 233 § 1 w zw. z art. 261 § 1 i w zw. z art. 266 KPC, przez oparcie ustaleń faktycznych, a następnie skarżonego wyroku na zeznaniach świadka XYZ, podczas gdy jako małżonkowi, a zatem osobie bliskiej, przysługiwało mu prawo do odmowy zeznań, o czym nie został pouczony;

43. art. 233 § 1 KPC w zw. z art. 278 KPC, przez ustalenie danej okoliczności faktycznej na podstawie uznania za wiarygodne zeznań świadka XYZ, co do okoliczności zzz, zamiast w oparciu na opinii biegłego, w sytuacji gdy dla ustalenia tej okoliczności wymagane były wiadomości specjalne;

44. art. 321 § 1 KPC, przez jego niewłaściwe zastosowanie, skutkujące wyrokowaniem co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem przez uznanie, że Powodowi należna jest kwota xxx zł tytułem zadośćuczynienia, mimo faktu iż żądanie pozwu dotyczyło kwoty yyy zł i tak też określona została wartość przedmiotu sporu w zakresie zadośćuczynienia – bez przyznania przyczynienia się Powoda do zaistnienia szkody;

45. art. 3271 § 1 pkt 1 KPC, przez zaniechanie oceny zeznań świadka XYZ, jak również niewyjaśnienie przyczyn, dla których sąd I instancji odmówił tym dowodom wiarygodności i mocy dowodowej;

46. art. 3271 § 1 pkt 2 KPC, przez zaniechanie wyjaśnienia podstawy prawnej twierdzenia o bezpodstawności roszczeń;

47. art. 3271 § 1 pkt 1 KPC, przez zaniechanie wyjaśnienia przyczyn, dla których sąd I instancji oddalił wniosek Powoda o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego;

48. art. 3271 § 1 pkt 1 KPC, przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w sposób wyczerpujący:

– dlaczego sąd I instancji nie dał wiary zeznaniom świadka XYZ,

– jakie dowody stanowiły podstawę ustalenia, że Pozwana miała sprzedać swoją nieruchomość powodowi za (…) zł, a nie za (…) zł,

– jakie dowody stanowiły podstawę ustalenia, że Powód przekazał Pozwanej kwotę (…) zł tytułem zaliczki na poczet ceny zakupu nieruchomości,

– przyczyn nieodniesienia się do przedłożonej przez Powoda oferty sprzedaży z dnia (…), z której wynikało, że nieruchomość miała zostać sprzedana za (…) zł,

– dlaczego sąd I instancji uznał, że do zawarcia umowy przyrzeczonej nie doszło z winy Pozwanej.

II. Naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 221 KC, przez nieuznanie Pozwanego za konsumenta, a w konsekwencji nieprawidłowe zastosowanie art. 483 w zw. z art. 471 KC;

2. art. 24 KC, przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że z roszczeniem o ochronę dóbr osobistych może wystąpić tylko osoba, która swoim zachowaniem nie narusza obowiązującego porządku prawnego, w sytuacji gdy hipoteza powołanej normy prawnej nie zawiera takiego ograniczenia podmiotowego, wskazując że uprawnienie do wystąpienia z takim roszczeniem przysługuje osobie, której dobra osobiste zostały zagrożone lub naruszone cudzym działaniem;

3. art. 58 § 1 KC, przez jego niezastosowanie, będące konsekwencją przyjęcia, że zmiana terminu płatności dokonana w aneksie datowanym na 28.12.2008 r. już po upływie terminu wymagalności roszczenia, który w niniejszej sprawie nastąpił 1.1.2004 r., stanowi ustalenie kolejnego terminu wymagalności roszczenia i od tego terminu rozpoczyna się dopiero bieg terminu przedawnienia, co jest sprzeczne z treścią przepisu art. 119 KC w zw. z przepisem art. 124 KC, albowiem terminy przedawnienia nie mogą być przedłużane przez czynność prawną, a w tym przez ustalenie kolejnego terminu wymagalności roszczenia już po uprzednim nadejściu terminu wymagalności roszczenia, a przerwanie biegu terminu przedawnienia może nastąpić tylko w sytuacjach określonych w przepisie art. 124 § 2 KC, tj. przez czynność w postępowaniu przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, albo przez wszczęcie mediacji;

4. art. 65 § 2 KC, przez błędną wykładnię i uznanie, że literalne brzmienie umowy ma prymat przed zgodnym zamiarem stron i celem umowy/że dopuszczalne jest oparcie się na dosłownym brzmieniu umowy w miejsce zbadania zgodnego zamiaru stron i celu umowy;

5. art. 361 KC, przez jego niezastosowanie, w zakresie w jakim przepis ten stanowi, że wysokość odszkodowania powinna umożliwiać poszkodowanemu przywrócenie stanu poprzedniego i nie prowadzić do jego wzbogacenia, a tym samym w zakresie w jakim przepis ten stanowi, iż poszkodowany nie może uzyskać więcej niż stracił. Zgodnie z twierdzeniem strony powodowej uszkodzony pojazd został naprawiony systemem gospodarczym, Powódka zaś nie przedłożyła żadnych dokumentów umożliwiających ustalenie rzeczywistych cen zakupu części zamiennych wykorzystanych do naprawy pojazdu, oraz rzeczywiście poniesionych kosztów naprawy pojazdu. Z ustaleń strony pozwanej wynika, że Powódka mogła naprawić pojazd systemem gospodarczym za kwotę (…) zł, natomiast Sąd uznał, iż wysokość należnego Powódce odszkodowania odpowiada kwocie wyższej, tj. (…) zł;

6. art. 394 § 1 KC, przez jego niezastosowanie w wyniku błędnego przyjęcia, że przelana przez Powoda na konto bankowe Pozwanej kwota (…) zł nie stanowiła zadatku w rozumieniu tego przepisu, w związku z czym była ona uprawniona do jej zatrzymania z uwagi na to, iż Powód nie wywiązał się z obowiązku zawarcia umowy przyrzeczonej;

7. art. 481 § 1 w zw. z art. 817 KC, przez niewłaściwe zastosowanie, skutkujące bezpodstawnym zasądzeniem odsetek ustawowych/odsetek ustawowych za opóźnienie od żądanej przez Powoda sumy zadośćuczynienia nie od chwili wyrokowania, lecz od chwili zgłoszenia roszczeń, kiedy rozmiar szkody i krzywdy ocenionej następnie według uznania Sądu nie był dłużnikowi jeszcze znany;

8. art. 489 § 1 KC i art. 499 KC, przez ich niezastosowanie i przyjęcie, że nie doszło do skutecznego potrącenia wierzytelności Pozwanej naliczonej tytułem kary umownej za opóźnienia w oświadczeniu z dnia (…) z wierzytelnością strony powodowej dochodzoną w niniejszej sprawie;

9. art. 498 w zw. z art. 499 KC, przez niewzięcie przy orzekaniu pod uwagę, że materialnoprawny zarzut potrącenia został przez pozwanego zgłoszony prawidłowo, co skutkować powinno umorzeniem wierzytelności do wysokości niższej z nich;

10. art. 535 KC, przez błędne jego zastosowanie i uznanie, że Powód jest zobowiązany do wydania przedmiotu sprzedaży, podczas gdy Powód nigdy nie zobowiązał się do przeniesienia własności przedmiotowego auta na Pozwanego;

11. art. 635 KC, przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że Powód nie mógł odstąpić od umów zawartych z Pozwanym na podstawie tego przepisu, podczas gdy ziściły się przewidziane w nim przesłanki, tzn. tak dalekie opóźnienie w wykonywaniu dzieła, iż nie było możliwości jego ukończenia w umówionym terminie;

12. art. 56 § 1 KRO, przez oddalenie powództwa w sytuacji, w której między stronami nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego, a odmowa zgody na rozwód ze strony Pozwanej nie może być uznaną za niesprzeczną z zasadami współżycia społecznego, w warunkach takich, kiedy w początkowej fazie postępowania taka zgoda została przez nią wyrażona. Uprawnia to do wyrażenia oceny, że ta późniejsza zmiana stanowiska jest tylko przejawem szykany wobec Powoda przejawiającej się w chęci niedopuszczenia do legalizacji związku partnerskiego, w którym obecnie skarżący pozostaje.

III. Nierozpoznanie istoty sprawy:

(np. sąd I instancji oddalił powództwo z uwagi na brak legitymacji procesowej którejkolwiek ze stron, brak interesu prawnego, przedawnienie dochodzonego roszczenia, czy nierozpoznanie zarzutu potrącenia)

– naruszenie art. 118 KC, przez niewłaściwe przyjęcie, że roszczenie Powoda jest roszczeniem związanym z prowadzeniem działalności gospodarczej i jako takie przedawnia się z upływem lat 3 i oddalenie powództwa w całości, a w konsekwencji nierozpoznanie istoty sprawy.

Na podstawie art. 386 § (…) KPC w zw. z art. (…) KPC wnoszę o:

– zmianę zaskarżonego wyroku przez zasądzenie od Pozwanej na rzecz Powoda kwoty (…) zł z odsetkami ustawowymi/ustawowymi odsetkami za opóźnienie płatnymi od uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

– zmianę zaskarżonego wyroku przez utrzymanie w całości w mocy wyroku zaocznego/nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym przez Sąd (…).

– uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem kosztów postępowania apelacyjnego, jako części kosztów postępowania w sprawie.

– uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, zniesienie postępowania przed sądem I instancji w zakresie dotkniętym nieważnością, tj. od rozprawy w dniu (…) i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w tym zakresie z uwzględnieniem kosztów postępowania apelacyjnego, jako części kosztów postępowania w sprawie.

– uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i umorzenie postępowania na podstawie art. 355 KPC.

– uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 (…) KPC.

– ustalenie, że uchwały nie istnieją.

Ponadto:

– na podstawie art. 380 KPC wnoszę o rozpoznanie postanowienia (…) z dnia (…) w przedmiocie odmowy przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego sądowego i dopuszczenie tego dowodu, z uwagi na fakt, że jest to dowód istotny dla sprawy i ma wpływ na wynik sprawy oraz przeprowadzenie tego dowodu przez sąd II instancji;

– na podstawie art. 380, 382 w zw. z art. 241 KPC wnoszę o ponowne rozpoznanie przez sąd II instancji postanowienia Sądu (…), oddalającego wniosek Pozwanej o dopuszczenie dowodu z dokumentu w postaci xxxx na okoliczność (…) oraz przeprowadzenie tego dowodu przez sąd II instancji, jak również o uzupełniające przesłuchane Powoda na wskazaną okoliczność;

– na podstawie art. 383 KPC wnoszę o zasądzenie świadczenia za dalsze okresy, tj. (…);

– wnoszę o zawieszenie rygoru natychmiastowej wykonalności nadanego wyrokowi sądu I instancji;

– wnoszę o zasądzenie kosztów procesu od Pozwanego na rzecz Powoda, w tym kosztów zastępstwa procesowego za obydwie instancje według norm przepisanych;

– wnoszę o zasądzenie od Pozwanego na rzecz Powoda kosztów procesu za II instancję, w tym kosztów zastępstwa procesowego zgodnie z normami przepisanymi oraz o ponowne rozstrzygnięcie o kosztach procesu za I instancję przez zasądzenie ich od Pozwanego na rzecz Powoda;

– wnoszę o zasądzenie solidarnie od Pozwanych na rzecz Powoda kosztów postępowania za II instancję.

10.3. Uzasadnienie

UZASADNIENIE

Wyrok/Postanowienie, jako wydany z naruszeniem przepisów postępowania oraz prawa materialnego nie może się ostać.

Sąd nieprawidłowo ustalił stan faktyczny, na co wskazano w powyżej przytoczonych zarzutach naruszenia przepisów postępowania, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego rozstrzygnięcia, przede wszystkim w zakresie (...).

Uzasadnienie zarzutów, ze względu na przejrzystość wywodu, zostało podzielone na punkty odpowiadające kolejności podnoszonych zarzutów.

(…)

Mając na uwadze powyższe okoliczności, apelację należy uznać za uzasadnioną.

10.4. Kwestie formalne

Wniosek o ponowne rozpoznanie postanowienia (...) jest zasadny, gdyż to postanowienie dowodowe nie podlegało odrębnemu zaskarżeniu, a pominięty dowód ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, zaś Powód/Pozwana zgłosił zastrzeżenie do protokołu w trybie art. 162 KPC.

Ponieważ sąd I instancji rozpoznał istotę sprawy i nie zachodzi potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, uzasadnione jest na podstawie art. 386 § 1 KPC postawienie wniosku o wydanie wyroku reformatoryjnego – zmieniającego wyrok sądu I instancji w części zaskarżonej.

Zwrot kosztów procesu należy się Powodowi/Pozwanej za obie instancje według norm przepisanych na podstawie art. 100 KPC przy stosunkowym ich rozdzieleniu.

Wartość przedmiotu zaskarżenia stanowi na podstawie art. 368 § 2 w zw. z art. 19 § 1 KPC kwota (…) zł, jako roszczenie główne objęte zakresem zaskarżenia.

Opłata sądowa od apelacji w wysokości (…) zł (5% od kwoty (…) zł) została uiszczona przelewem.

Tomasz Paluszek

(własnoręczny podpis)

Załączniki:

1. Odpis apelacji dla Powoda/Pozwanej.

2. Dowód uiszczenia opłaty sądowej od apelacji.

3. Pełnomocnictwo z dowodem uiszczenia opłaty skarbowej.

4. Pozostałe załączniki apelacji (np. dowód z dokumentu w postaci …).

1 Zob. post. SN z 7.11.1995 r. (I PRN 45/95, OSNP 1996, Nr 12, poz. 172) oraz post. SA w Katowicach z 23.4.1992 r. (I ACr 132/92, OSA 1993, Nr 2, poz. 15).

2 Zob. uchw. SN (7) z 31.1.2008 r. (III CZP 49/07, OSNC 2008, Nr 6, poz. 55).

3 Tak: SN w post. z 28.5.1998 r. (III CKN 409/98, Legalis).

4 Tak: SN w post. z 17.11.2005 r. (I CK 298/05, OSNC 2006, Nr 9, poz. 152).

5 Wyr. SN z 30.11.2007 r. (IV CNP 111/07, Legalis).

6 II CZP 88/13, Biul. SN 2014, Nr 5, s. 9.

7 Zob. uchw. SN (7) z 26.2.1968 r. (III PZP 44/67, OSNC 1968, Nr 8–9, poz. 130) oraz uchw. SN z 6.3.1972 r. (III CZP 27/71, OSNCP 1973, Nr 1, poz. 1).

8 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1878 ze zm.

9 III CZP 49/07, OSNC 2008, Nr 6, poz. 55.

10 III CZP 88/14, Biul. SN 2014, Nr 5, s. 9.

11 Zob. także W. Siedlecki, Glosa do orz. SN z 22.5.1980 r., II CZ 112/80, OSNC 1980, Nr 11, s. 202 i n.

12 III CZP 49/07, OSNC 2008, Nr 6, poz. 55.

13 Uchw. SN z 10.5.2007 r. (III CZP 33/07, OSNC 2008, Nr 7–8, poz. 70).

14 Uwaga przepis o charakterze materialnoprawnym.