Tytuł oryginału: Finding Sisu. In Search of Courage, Strength and Happiness the Finnish Way

Copyright © 2018 by Katja Pantzar

Original edition published by Hodder & Stoughton, UK, 2018

© Copyright for Polish Translation and Edition by Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Wydanie I, Kraków 2018 All rights reserved

Projekt okładki i stron tytułowych oraz rysunki
Paweł Sepielak

Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i rozpowszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy.

ISBN 978-83-233-4520-6

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków

tel. 12-663-23-80, tel./fax 12-663-23-83

Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98

tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl

Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325

Spis treści

Wstęp 9

1 Moje nowe nordyckie życie: pełne zanurzenie się w orzeźwiającym nowym stylu życia 17

2 W poszukiwaniu sisu: kształtowanie mentalności 37

3 Terapia zimną wodą: czy morsowanie może złagodzić objawy depresji, stresu i zmęczenia? 51

4 Duch sauny: pot to zdrowie 69

5 Przyrodoterapia: dobroczynne skutki spacerowania po lesie 81

6 Skandynawska dieta: prosty i praktyczny sposób na dobre zdrowie i utratę wagi 97

7 Zdrowy początek: rozwijanie sisu od wczesnego dzieciństwa 113

8 Rowerem po szczęście (i zdrowie) 131

9 Ruch jako lekarstwo (i przy okazji gimnastyka) 149

10 Nordycki minimalizm: prostszy i bardziej zrównoważony styl życia 169

Podsumowanie: odnaleźć sisu 185

Zakończenie 189

Dodatki 193

Podziękowania 197

Bibliografia 201

Dla Felixa

Wstęp

Z nocnego nieba spadają duże, puszyste, białe płatki śniegu, kiedy w ciemny listopadowy wieczór trzej młodzi mężczyźni w szlafrokach frotté biegną ulicą Helsinek. Rześkie, ciche powietrze wypełnia się ich gromkim śmiechem i skrzypieniem śniegu pod obutymi w kapcie stopami.

Dla okolicznych mieszkańców taki widok nie jest niczym niezwykłym. Jednak na osobie, która jak ja pojawiła się tam stosunkowo niedawno, ta scena robi duże wrażenie, zwłaszcza oglądana na tle miejskiego pejzażu stolicy.

Mężczyźni mijają pędem eleganckie, stuletnie kamienice i kierują się ku wodzie. Na małej wyspie, odległej zaledwie o rzut kamieniem od centrum Helsinek, pałacu prezydenckiego i rzędów ekskluzywnych butików przy Esplanadi, ci trzej młodzieńcy ścigają się do pobliskiego pomostu, z którego zejdą do wody.

Mieszkając tu, na dalekiej północy, słyszałam o morsowaniu, czyli krótkich kąpielach w lodowato zimnej wodzie, ponoć przynoszących korzyści zdrowotne, od wzmocnienia odporności począwszy, na zmniejszeniu zmęczenia i stresu skończywszy.

Jakkolwiek myśl, że można dobrowolnie wskoczyć do Bałtyku, brzmi szaleńczo, w tamtym właśnie momencie postanawiam, że muszę przynajmniej raz tego spróbować – ci młodzi mężczyźni emanują radosną energią i siłą, którą najpewniej wyzwala ich hobby.

Ku mojemu wielkiemu zaskoczeniu, zimowe kąpiele, kiedy kilka lat później w końcu ich spróbuję, zmienią moje życie. Z czasem morsowanie, naturalne remedium na ataki depresji, na którą cierpię od dzieciństwa, wraz z innymi elementami nordyckiego stylu życia, pomoże mi odnaleźć sisu, jedyną w swoim rodzaju fińską wytrzymałość i wytrwałość w obliczu przeciwieństw losu. Ta szczególna odwaga uzbroi mnie w narzędzia pozwalające poprawić swój dobrostan i stworzyć taki styl życia, który wreszcie umożliwi mi po raz pierwszy przejąć nad nim kontrolę.

Zgłębiając ideę sisu, nauczyłam się wielu nowych rzeczy w życiu osobistym i zawodowym. Jako pisarka i dziennikarka jestem żywo zainteresowana tym, co powoduje ludźmi, i ciekawa, jak dbają o swoje zdrowie i dobrostan. Dlaczego niektórzy ludzie sprawiają wrażenie zadowolonych z życia, bez względu na to, co ono im podsuwa, podczas gdy inni często są przez nie pokrzywdzeni? Mam wrażenie, że ta jedyna w swoim rodzaju kultura wytrzymałości pomogła mi ze słabej, biernej osoby, która boi się próbować nowych rzeczy, przeistoczyć się w kogoś, kto czuje się silniejszy zarówno fizycznie, jak i psychicznie.

PRZESKAKUJEMY DO ROKU 2017: stoję na drewnianym pomoście wychodzącym w Morze Bałtyckie, tym samym, do którego tak wiele ciemnych nocy temu kierowali się tamci młodzi mężczyźni.

Chociaż słupek rtęci zatrzymał się około minus dziesięciu stopni Celsjusza, jestem ubrana tylko w kostium kąpielowy, wełnianą czapkę oraz skarpety i rękawiczki z neoprenu (rodzaj syntetycznej gumy).

Gdy schodzę po metalowej drabince prowadzącej do wyciętego w grubym lodzie otworu, mierzącego mniej więcej trzy metry na trzy, w oddali widzę światła miasta otaczające atramentową ciemność. Kiedy zanurzam się w wodzie – która ma około jednego stopnia Celsjusza – czuję szok termiczny. Płynąc żabką, przez chwilę mam wrażenie, że setki igieł i szpilek kłują moje ciało.

Te ukłucia wkrótce zastąpi fala euforii: „Czuję, że żyję!”. Po trzydziestosekundowej orzeźwiającej kąpieli, zatrzymuję się na moment na dole drabiny, zanurzona w lodowatej wodzie po szyję, zanim wejdę z powrotem na pomost.

Obecnie morsuję regularnie. Często wskakuję na chwilę do wody w drodze do pracy lub kiedy z niej wracam. Niektórzy mogliby powiedzieć, że się uzależniłam. Ale jestem przekonana, że nawet jeżeli jest to uzależnienie, to zdrowe. Według ekspertów zimne kąpiele trwające od trzydziestu sekund do minuty są równie korzystne dla zdrowia co chodzenie po schodach w górę i w dół przez piętnaście do dwudziestu minut. Zimna woda – moje lekarstwo – pobudza również hormony odpowiadające za dobre samopoczucie, takie jak endorfiny, serotonina, dopamina i oksytocyna. Wiadomo też, że praktyka ta wzmacnia układ odpornościowy, poprawia krążenie, spala kalorie i zmniejsza stres.

Gdy idę w kierunku stojącego na nabrzeżu budynku, w którym mieszczą się osobne dla mężczyzn i kobiet sauny, prysznice oraz przebieralnie, czuję przypływ endorfin i już nie jest mi zimno. Moje lęki, stres, zmęczenie i dolegliwości zostały w morzu. W ich miejsce pojawia się naturalna euforia, gdy w całym ciele czuję przyjemne mrowienie, po którym przychodzi fala ciepła i ogarnia mnie taka energia, że czuję się niemal niezwyciężona.

Zimowe kąpiele pomogły mi wykorzystać głębokie pokłady siły i wytrzymałości, o których istnieniu nie miałam pojęcia. Zniknęła ta niepewna siebie, zmęczona wersja mnie, która najchętniej nie wychodziłaby z domu. Tam, gdzie kiedyś królowała słabość, odkryłam sisu, psychologiczną siłę, która pozwala mi się pozbierać, nawet kiedy czuję się psychicznie i fizycznie wyczerpana.

Towarzyszący mi tego dnia wielbiciele zimnych kąpieli również mają ten fantastyczny przypływ endorfin oraz owo triumfalne uczucie, które pojawia się po morsowaniu: otaczają mnie tryskający entuzjazmem, uśmiechnięci ludzie, którzy – wbrew stereotypowi ponurych Finów – nie ukrywają dobrego samopoczucia.

W ten konkretny czwartkowy wieczór mam też czas, żeby zrobić sobie po kąpieli przyjemność – ogrzać się w typowo fińskiej łaźni, czyli saunie.

Zdejmuję kostium kąpielowy, czapkę, rękawiczki i skarpety, spłukując się pod prysznicem, po czym wchodzę do sauny dla kobiet, gdzie zaczerpniętą z wiaderka wodą polewam rozgrzane kamienie. Przez chwilę spokojnie wygrzewam się w cieple gorącej pary, zanim włączę się do rozmowy kobiet zajmujących drewniane ławeczki sauny.

GDYBY DZIESIĘĆ CZY NAWET pięć lat temu ktoś powiedział mi, że mój plan na idealny wieczór będzie obejmował między innymi skok do lodowatego morza, to roześmiałabym się w głos.

Moje dawne życie w Toronto było dalekie od żywiołów przyrody i mało o siebie dbałam. To, co na ogół robiłam w czwartkowe wieczory, raczej nie przyczyniało się do utrzymania psychicznego i fizycznego dobrostanu. Rytm typowego, napędzanego drinkami wieczoru na mieście z kolegami i koleżankami z mediów wyznaczały kolejne przystanki w ekskluzywnych barach i klubach. Wcześniej na ogół wypatrywaliśmy celebrytów podczas jakiejś premiery czy konferencji prasowej – któregoś razu jechałam nawet windą z Chrisem Nothem, aktorem najbardziej znanym jako Mr Big z ogromnie popularnego Seksu w wielkim mieście; innego wieczoru siedziałam obok Davida Schwimmera (Ross w przebojowym sitcomie Przyjaciele) i jednocześnie nie mogłam się nadziwić, jak drobniutka jest w rzeczywistości aktorka Minnie Driver, która była obecna na tym samym przyjęciu.

Chociaż jestem fanką zarówno Seksu… jak i Przyjaciół, nie rozumiem, jak mogłam kiedyś mierzyć udany wieczór liczbą wypitych drinków i dostrzeżonych VIP-ów.

A jednak obsesja na punkcie kultury celebrytów przepełniała niemal wszystkie aspekty ówczesnego życia. Dorastałam w Ameryce Północnej i wydawało mi się całkowicie normalne – obowiązujące wręcz – że większość znanych mi osób nieustannie goni za tym jedynym magicznym sposobem na nowe lepsze ja – zazwyczaj w postaci kosztownej i skomplikowanej diety lub reżimu ćwiczeń, dzięki którym schudną, osiągną formę, będą piękniej wyglądać i zdrowiej się czuć oraz wydajniej pracować. Jeżeli ten nowy reżim lansował jakiś celebryta, to tym lepiej, bo mieliśmy szansę wyglądać tak samo jak gwiazdy.

Wówczas podzielałam lęk egzystencjalny wielu moich północnoamerykańskich znajomych – czułam, że nie jestem dość chuda, dość piękna czy dość bogata. Wydawało mi się, że większość moich problemów rozwiąże się, jeżeli tylko w jakiś cudowny sposób zdołam osiągnąć te wszystkie trzy cele.

Towarzyszył mi również inny rodzaj niepokoju, który ogromnie mnie krępował. Błędnie bowiem uważałam go za oznakę słabości, o czym przekonałam się, gdy jako dwudziestoparolatka po raz pierwszy usłyszałam diagnozę: depresja.

Początkowo umówiłam się na wizytę u lekarza przekonana, że mam poważną, zagrażającą życiu chorobę lub może jakieś schorzenie autoimmunologiczne. Objawy ciągnęły się całymi tygodniami – nie miałam apetytu, byłam zobojętniała. Choć cały czas czułam się wyczerpana, nie mogłam spać i wszystko to, co wcześniej wywoływało u mnie radość, zdawało się bez znaczenia.

W czasie wizyty u lekarki, która – przeprowadziwszy całe mnóstwo badań – ze współczuciem w głosie spytała, czy coś jeszcze dzieje się w moim życiu, rozpłakałam się. Szlochając, opowiedziałam jej o tym, że zakończył się poważny związek, że bardzo mnie to przybiło i wywołało poczucie porażki. Owo poczucie głębokiego rozczarowania samą sobą sprawiło, że zaczęłam zsuwać się po równi pochyłej i patrzyłam na inne aspekty swojego życia przez pryzmat własnej nieudolności. Mniej więcej w tym samym czasie bliski przyjaciel rodziny odszedł po długiej walce z nowotworem – jego śmierć mocno wytrąciła mnie z równowagi w sposób, którego nie potrafiłam wtedy w pełni wytłumaczyć.

Dopiero później dowiedziałam się, że traumatyczne lub stresujące wydarzenie, takie jak zakończenie związku, utrata pracy czy śmierć bliskiej osoby, może przyśpieszyć wystąpienie epizodu depresyjnego. Jeżeli w krótkim czasie pojawi się kilka takich czynników wyzwalających, ryzyko wzrasta. Może to spotkać każdego.

Wówczas tego nie rozumiałam, ale już wiem, że depresja jest niezwykle powszechna – Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że cierpi na nią trzysta milionów ludzi na całym świecie. W końcu potrafiłam nazwać te fale beznadziei, które mnie paraliżowały i sprawiały, że czułam się tak okropnie źle, jakbym została odłączona od świata i jakby bolała mnie każda komórka ciała. Jednak zamiast ulgi odczuwałam wielki wstyd. Chociaż od dzieciństwa cierpiałam na ponure okresy, żaden nie był tak obezwładniający jak ten potworny epizod.

Tylko jakie ja miałam powody do smutku? W czasie, gdy zdiagnozowano u mnie depresję, mieszkałam w Vancouver, powszechnie chwalonym mieście na kanadyjskim Zachodnim Wybrzeżu, gdzie dorastałam w rodzinie z klasy średniej. Żyłam w swoim pierwszym wynajętym mieszkaniu, spłaciłam pożyczkę studencką, pracowałam jako redaktorka i miałam bogate życie towarzyskie.

Właściwie niczego mi nie brakowało. A jednak często czułam w sobie ogromną pustkę. Dorastając w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, w kulturze wygody i konsumpcjonizmu, szukałam spełnienia nie tam gdzie trzeba. Często jego wyznacznikiem były dla mnie czynniki zewnętrzne, takie jak ładny wygląd i dobra materialne, typu kosztowne ubrania czy akcesoria lub luksusowe domy.

Moje lęki częściowo napędzał również kiepski styl życia – nie zawsze regularnie jadłam, ćwiczyłam, przestrzegałam zbilansowanej diety (lody na obiad!) czy dostatecznie dużo odpoczywałam.

Lekarze, których odwiedziłam w Vancouver, a potem w Toronto, przepisywali mi leki przeciwdepresyjne, przeciwlękowe oraz psychoterapię. Wszystko to pomogło mi wyjść z bardzo złego stanu, za co do dziś jestem wdzięczna, lecz wtedy nie rozumiałam, jak ważne są aktywność na świeżym powietrzu, ćwiczenia fizyczne i zwracanie uwagi na to, co jem.

Życie w Kanadzie otwierało przede mną wiele możliwości. Po skończeniu studiów w Londynie przez kilka lat pracowałam jako dziennikarka i redaktorka w Vancouver, po czym przeprowadziłam się do Toronto, gdzie pracowałam w branży wydawniczej.

Chociaż pozornie miałam wszystko, co mogło mi zapewnić poczucie stabilności – dach nad głową, stałą pracę, chłopaka z niezłym samochodem (i małym samolotem!) oraz przyjaciół – w środku często czułam głęboki lęk. Kilka lat po zdiagnozowaniu depresji na jakiś czas przestałam brać leki przeciwdepresyjne, ale zawsze miałam przy sobie receptę na środki przeciwlękowe na wypadek powracającego napięcia nerwowego. Nie potrafiłam znaleźć poczucia spokoju ani celu. Często czułam, że zmuszam się do robienia rzeczy – ubieram się, idę do pracy, chodzę na imprezy, uśmiecham się i zachowuję, jakby wszystko było w porządku – lecz w środku byłam kłębkiem nerwów, zamartwiałam się o wszystko, od relacji z ludźmi, finansów i pracy po sens życia.

Jako dość młoda kobieta przed trzydziestką i tuż po niej czułam się sfrustrowana przez dyskryminację ze względu na płeć, jakiej doświadczyłam w branży wydawniczej i medialnej. W jednej z prac miałam kilka bulwersujących zdarzeń, które wcale nie należą do rzadkości. Oprócz tego, że oceniano mnie na podstawie wyglądu, pewnego razu jeden z dyrektorów płci męskiej zapytał mnie, jak daleko się posunę, żeby zdobyć tytuł jednego z popularniejszych autorów. Było to powiedziane ze śmiechem, jednak zabrzmiało sprośnie i po prostu nie na miejscu.

Jako jedyne dziecko fińsko-kanadyjskich imigrantów dbałam o swoje korzenie, odwiedzając przez te wszystkie lata Finlandię. Gdy zastanawiałam się nad dalszą karierą, dotarło do mnie, że przecież panuje tam równouprawnienie – wówczas rządziła pierwsza kobieta prezydent. Dysponowałam paszportem Unii Europejskiej. A może spędziłabym rok, pracując w Finlandii?

Przeszukując internet, natknęłam się na stanowisko w Helsinkach, które wydawało się stworzone dla mnie: redaktor anglojęzycznego czasopisma – pełen entuzjazmu, z dobrym piórem i gotowością do podróży.

Sposobność pomieszkania w Europie ogromnie do mnie przemawiała. Mogłabym zdobyć nowe umiejętności i poznać świat.

Kiedy zaproponowano mi pracę na czas określony, skwapliwie skorzystałam z tej okazji. Wówczas sądziłam, że zostanę w Finlandii przez rok lub dwa, podszlifuję język (moja rodzina wyemigrowała do Kanady z Finlandii poprzez Nową Zelandię w latach siedemdziesiątych XX wieku) i nieco lepiej poznam swoje korzenie.

Z pewnością nigdy nie sądziłam, że zakocham się w praktycznym nordyckim stylu życia, zbuduję pozycję zawodową i ułożę sobie życie, wezmę ślub i urodzę dziecko.

Wówczas jeszcze nie znałam tajemnicy fińskiej wytrzymałości i tego, co dzięki niej później odkryłam.

Bez względu na to, gdzie żyjemy i co robimy, wszyscy na co dzień zmagamy się z jakimiś wyzwaniami i wszystkim nam przyda się nieco więcej odwagi oraz hartu ducha. W tej książce podzielę się z wami tym, czego się nauczyłam – zarówno prostymi i praktycznymi metodami, które pozwoliły mi odkryć swoje sisu, jak i sposobami na wprowadzenie tych metod w życie, żebyście również mogli odnaleźć swoje sisu.

Bowiem to dzięki tej idei odkryłam wiele elementów ascetycznego nordyckiego stylu życia, które znacznie pomogły mi poprawić mój ogólny dobrostan.

Table of Contents

Dedykacja

Wstęp