Prof. zw. dr hab. Cezary Kulesza
dr Piotr Starzyński

Postępowanie karne

3. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2020

Poszczególne rozdziały opracowali:

Prof. zw. dr hab. Cezary Kulesza: I–II, V–X

Dr Piotr Starzyński: III–IV, XI–XVI

Wydawca: Aneta Flisek

© Wydawnictwo C.H.Beck 2020

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Wydawca oświadcza, że prezentowane w publikacji poglądy są wynikiem dorobku naukowego oraz przekonań etycznych Autorów.

Skład i łamanie: PanDawer
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-585-7

Wykaz skrótów

1. Akty normatywne

EKPC

Konwencja z 4.11.1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

KC

Kodeks cywilny

KK

Kodeks karny

KKS

Kodeks karny skarbowy

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.)

KPC

Kodeks postępowania cywilnego

KPK

Kodeks postępowania karnego

NielU

ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 969)

PrProk

ustawa z 28.1.2016 r. – Prawo o prokuraturze (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 740)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 52 ze zm.)

RPDU

ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 922 ze zm.)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2179 ze zm.)

SNU

ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 825 ze zm.)

ŚwKorU

ustawa z 25.6.1997 r. o świadku koronnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1197)

2. Organy i instytucje

SA |  | Sąd Apelacyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
SN(7) |  | Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów
TK |  | Trybunał Konstytucyjny

3. Publikatory i czasopisma

Biul. SN |  | Biuletyn Sądu Najwyższego
CzPKiNP |  | Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych
Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
Dz.Urz. |  | Dziennik Urzędowy
KZS |  | Krakowskie Zeszyty Sądowe
OSNKW |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa
OSA |  | Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych
OSNwSK |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych
OTK |  | Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego
OTK-A  |  | Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy, Seria A
Pal. |  | Palestra
PiP |  | Państwo i Prawo
Prok. i Pr. |  | Prokuratura i Prawo
PS |  | Przegląd Sądowy

4. Podręczniki

Artymiak, Proces I, 2007

G. Artymiak, M. Klejnowska, C.P. Kłak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, P.K. Sowiński, Proces karny. Część ogólna, red. G. Artymiak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, Warszawa 2007

Artymiak, Proces II, 2007

G. Artymiak, M. Klejnowska, C.P. Kłak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, P.K. Sowiński, Proces karny. Część szczególna, red. G. Artymiak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, Warszawa 2007

Boratyńska, Postępowanie, 2012

K.T. Boratyńska, Ł. Chojniak, W. Jasiński, Postępowanie karne, Warszawa 2012

Cieślak, Polska, 1984

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984

Cieślak, Polska, 2011

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, [w:] Dzieła wybrane, t. II, red. S. Waltoś, Kraków 2011

Cieślak, Postępowanie, 1982

M. Cieślak, Postępowanie karne. Zarys instytucji, Warszawa 1982

Daszkiewcz, t. I, Prawo, 1999

W. Daszkiewcz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t. I, Bydgoszcz 1999

Daszkiewcz, t. II, Prawo, 2001

W. Daszkiewcz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t. II, Bydgoszcz 2001

Dudka, Postępowanie, 2016

K. Dudka, H. Paluszkiewicz, Postępowanie karne, Warszawa 2016

Grajewski, Prawo, 2011

J. Grajewski, K. Papke-Olszauskak, S. Steinborn, K. Woźniewski, Prawo karne procesowe – część ogólna, red. J. Grajewski, Warszawa 2011

Grajewski, Przebieg, 2012

J. Grajewski, Przebieg procesu karnego, Warszawa 2012

Grzegorczyk, Polskie, 2011

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011

Kmiecik, Proces, 2009

R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Warszawa 2009

Kruszyński, Wykład, 2012

B. Bieńkowska, P. Kruszyński, C. Kulesza, P. Piszczek, S. Pawelec, Wykład prawa karnego procesowego, red. P. Kruszyński, Białystok 2012

Marszał, Proces, 2008

K. Marszał, S. Stachowiak, K. Sychta, J. Zagrodnik, K. Zgryzek, Proces karny. Przebieg postępowania, red. K. Marszał, Katowice 2008, 2012

Skorupka, Postępowanie, 2011

Z. Świda, J. Skorupka, R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część szczególna, red. J. Skorupka, Warszawa 2011

Skorupka, Postępowanie, 2012

Z. Świda, J. Skorupka, R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część ogólna, red. J. Skorupka, Warszawa 2012

Starzyński, Nawacki, Postępowanie, 2015

P. Starzyński, M. Nawacki, Postępowanie karne z perspektywy nauki o bezpieczeństwie, Warszawa 2015

Śliwiński, Polski, 1948

S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1948

Waltoś, Proces, 2016

S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2016

5. Komentarze

Bieńkowska, Komentarz, 2014

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw. Komentarz, red. E. Bieńkowska, L. Mazowiecka, Warszawa 2014

Gostyński, Komentarz, 2003

J. Bartoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S.M. Przyjemski, R.A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Z. Gostyński, t. 1, Warszawa 2003

Grzegorczyk, Komentarz, 2014

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 2014

Hofmański, Komentarz, 2007

P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. P. Hofmański, t. I–III, Warszawa 2007

Paprzycki, Komentarz, 2013

J. Grajewski, L.K. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. L.K. Paprzycki, t. I i II, Warszawa 2013

Sakowicz, Komentarz, 2016

K.T. Boratyńska, P. Czarnecki, A. Górski, M. Krolikowski, A. Sakowicz, M. Warchoł, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. A. Sakowicz, Warszawa 2016

Skorupka, Komentarz, 2015

Z. Brodzisz, D. Gruszecka, I. Haÿduk-Hawrylak, W. Jasiński, J. Kosonoga, B. Nita-Światłowska, K. Nowicki, Z. Pachowicz, R. Ponikowski, W. Posnow, J. Skorupka, S. Szołucha, A. Światłowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Skorupka, Warszawa 2015

Stefański, Komentarz, 2017

Kodeks postępowania karnego, t. I, Komentarz do art. 1–166, red. R. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017

Świecki, Komentarz, 2015

B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. D. Świecki, t. I i II, Warszawa 2015

Świecki, Komentarz, 2016

D. Świecki, B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz do zmian z 2016 r., red. D. Świecki, Warszawa 2016

Świecki, Komentarz, 2018

B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. D. Świecki, t. I i II, Warszawa 2018

Wróbel, Komentarz, 2015

W. Wróbel, Nowelizacja prawa karnego 2015. Komentarz, Kraków 2015

Uwaga: Literatura specjalistyczna została podana do poszczególnych rozdziałów i paragrafów.

6. Inne skróty

art. |  | artykuł
in. |  | inny (-a, -e)
nast. |  | następna (-e, -y)
poz. |  | pozycja
pyt. |  | pytanie
sprost. |  | sprostowanie
t. |  | tom
tekst jedn. |  | tekst jednolity
w zw. |  | w związku
w. |  | wiek
zd. |  | zdanie (-a)
ze zm. |  | ze zmianami
zob. |  | zobacz

Wykaz literatury

1. Podręczniki

G. Artymiak, M. Klejnowska, C.P. Kłak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, P.K. Sowiński, Proces karny. Część ogólna, red. G. Artymiak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, Warszawa 2007

G. Artymiak, M. Klejnowska, C.P. Kłak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, P.K. Sowiński, Proces karny. Część szczególna, red. G. Artymiak, M. Rogalski, Z. Sobolewski, Warszawa 2007

B. Bieńkowska, P. Kruszyński, C. Kulesza, P. Piszczek, S. Pawelec, Wykład prawa karnego procesowego, red. P. Kruszyński, Białystok 2012

K.T. Boratyńska, Ł. Chojniak, W. Jasiński, Postępowanie karne, Warszawa 2012

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, [w:] Dzieła wybrane, red. S. Waltoś, t. II, Kraków 2011

M. Cieślak, Postępowanie karne. Zarys instytucji, Warszawa 1982

W. Daszkiewcz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t. I, Bydgoszcz 2000

W. Daszkiewcz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t. II, Bydgoszcz 2001

K. Dudka, H. Paluszkiewicz, Postępowanie karne, Warszawa 2016

T. Gardocka, Postępowanie karne. Podręcznik akademicki, Warszawa 2005

J. Grajewski, K. Papke-Olszauskak, S. Steinborn, K. Woźniewski, Prawo karne procesowe – część ogólna, red. J. Grajewski, Warszawa 2011

J. Grajewski, Przebieg procesu karnego, Warszawa 2012

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011

R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Warszawa 2009

K. Marszał, S. Stachowiak, K. Sychta, J. Zagrodnik, K. Zgryzek, Proces karny. Przebieg postępowania, red. K. Marszał, Katowice 2008, 2012

P. Starzyński, M. Nawacki, Postępowanie karne z perspektywy nauki o bezpieczeństwie, Warszawa 2015

S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1948

Z. Świda, J. Skorupka, R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część ogólna, red. J. Skorupka, Warszawa 2012

Z. Świda, J. Skorupka, R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część szczególna, red. J. Skorupka, Warszawa 2011

S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2016

2. Komentarze

B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. D. Świecki, t. I i II, Warszawa 2018

K.T. Boratyńska, P. Czarnecki, A. Górski, M. Królikowski, A. Sakowicz, M. Warchoł, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. A. Sakowicz, Warszawa 2016

J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S.M. Przyjemski, R.A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. Z. Gostyński, t. I, Warszawa 2003

Z. Brodzisz, D. Gruszecka, I. Haÿduk-Hawrylak, W. Jasiński, J. Kosonoga, B. Nita-Światłowska, K. Nowicki, Z. Pachowicz, R. Ponikowski, W. Posnow, J. Skorupka, S. Szołucha, A. Światłowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. J. Skorupka, Warszawa 2015

K. Dudka, M. Janicz, C. Kulesza, J. Matras, H. Paluszkiewicz, B. Skowron, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. K. Dudka, Warszawa 2018

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw. Komentarz, red. E. Bieńkowska, L. Mazowiecka, Warszawa 2014

J. Grajewski, L.K. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. L.K. Paprzycki, t. I i II, Warszawa 2013

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Warszawa 2014

P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. P. Hofmański, t. I–III, Warszawa 2007

G. Jaworski, A. Sołtysińska, Postępowanie w sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych. Komentarz, Warszawa 2010

Kodeks postępowania karnego, t. I, Komentarz do art. 1–166, red. R. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017

P. Kruszyński, M. Błoński, M. Zbrojewska, Dowody i postępowanie dowodowe w procesie karnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem, red. P. Kruszyński, Warszawa 2018

D. Świecki, B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz do zmian z 2016 r., red. D. Świecki, Warszawa 2016

Uczestnicy postępowania karnego w świetle nowelizacji procedury karnej po 1.7.2015 r. Komentarz praktyczny, red. P. Czarnecki, M. Czerwińska, Warszawa 2015

W. Wróbel, Nowelizacja prawa karnego 2015. Komentarz, Kraków 2015

Przedmowa

Zamierzeniem autorów było stworzenie takiego podręcznika o postępowaniu karnym, który przedstawiał będzie polską procedurę karną przede wszystkim z perspektywy aktualnego stanu prawnego, a ten, jak wiadomo, w ostatnim czasie zmienia się nie tylko dynamicznie, ale również w sposób trudny do przewidzenia. Dążenie do uniwersalnego ujęcia postępowania karnego, a zatem takiego jego zaprezentowania, które zachowa w znacznej części swą aktualność, stanowiło jedno z podstawowych założeń autorów. Z tego względu w podręczniku ujęto nie tylko poglądy krajowej doktryny i judykatury, ale również punkt widzenia prezentowany przez przedstawicieli zagranicznej literatury przedmiotu. Uwzględniając konieczność obcowania studentów z prawem w działaniu, zdobywania umiejętności interpretowania zarówno języka prawnego, jak i prawniczego, autorzy szeroko cytują nie tylko sentencje orzeczeń sądów, ale również ich pisemne motywy. I choć adresatami podręcznika są przede wszystkim studenci zarówno kierunków: prawo, administracja, kryminologia, jak również szeroko pojętego kierunku bezpieczeństwo, to w istotny sposób wpłynęło na kształt opracowania także doświadczenie zawodowe autorów. Autorzy jako praktycy – adwokaci – podjęli próbę połączenia swoich dotychczasowych dokonań naukowych z potrzebą ukazania praktycznych aspektów procedowania w przedmiocie odpowiedzialności karnej.

Przekazywany Czytelnikowi zaktualizowany podręcznik prezentuje stan prawny na dzień 4.12.2019 r., albowiem uwzględnia on ostatnią nowelizację Kodeksu postępowania karnego dokonaną ustawą z 19.7.2019 r., która zasadniczo wchodzi w życie właśnie w tej dacie1. Autorzy podjęli trud opracowania podręcznika po radykalnych zmianach, jakich w polskiej procedurze karnej dokonał ustawodawca na przestrzeni ostatnich 4 lat. Szczególnego podkreślenia wymaga dwukrotne przemodelowanie w okresie zaledwie 9 miesięcy (lipiec 2015–kwiecień 2016 r.) jurysdykcyjnego postępowania karnego. Novum w porównaniu z pierwotną wersją KPK z 1997 r. stanowił model fazy sądowej procedury karnej wprowadzony 1.7.2015 r. ustawą z 27.9.2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw. Podkreślić jednak należy, że jakościowe zmiany nastąpiły również na mocy ustawy z 20.2.2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, a zatem ustawy do przywołanej wcześniej wielkiej noweli Kodeksu postępowania karnego. Jednak 15.4.2016 r., a zatem z dniem wejścia w życie ustawy z 11.3.2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, doszło niejako do odwrócenia tych zmian, przynajmniej w odniesieniu do postępowania przed sądem pierwszej instancji. Ustawodawca po tak krótkim czasie obowiązywania nowelizacji z lipca 2015 r. zrezygnował z dopiero co wprowadzonego nowego, bardziej kontradyktoryjnego modelu postępowania przed sądem a quo, pozostawiając jednak w znacznej mierze regulacje traktujące o postępowaniu odwoławczym z instytucjami prawnymi charakterystycznymi dla modelu z przewagą cech kontradyktoryjnych nad inkwizycyjnymi.

Ostatnia nowelizacja KPK dokonana ustawą z 17.9.2019 r. miała na celu przyspieszenie i usprawnienie procesu karnego, a przede wszystkim stworzenie warunków do szybszego załatwiania spraw w postępowaniu sądowym. Jak zastrzegali jednak Twórcy nowelizacji: „Jest przy tym oczywiste, że tendencja do zdynamizowania rozpoznawania spraw przed sądami nie może się odbywać kosztem gwarancji procesowych stron, w szczególności oskarżonego, oraz zasady rzetelnego procesu”2. Jednak dalsze uwagi niniejszego podręcznika odnoszące się do takich zmian jak wprowadzenie generalnej prekluzji dowodowej w całym postępowaniu karnym (art. 170 § 1 pkt 6 i § 1a KPK) czy możliwości prowadzenia przewodu sądowego na rozprawie głównej pod usprawiedliwioną nieobecność oskarżonego i jego obrońcy (art. 378a KPK) uzasadniają tezę, że ustawodawca usprawniając postępowanie karne naruszył konstytucyjne i konwencyjne standardy rzetelnego procesu.

W tym aspekcie podręcznik zmierza także do uporządkowania treści normatywnych wynikających z tak diametralnych zmian, będących dziełem ustawodawcy, w tym przez zaprezentowanie ratio legis.

Szeroki krąg adresatów podręcznika, do którego zalicza się nie tylko studentów przywołanych nauk, ale również pracowników naukowo-dydaktycznych oraz praktyków, w tym sędziów, prokuratorów, adwokatów i policjantów, legł u podstaw nie tylko opatrzenia całego podręcznika wykazem literatury podstawowej, która została pogrupowana na podręczniki i komentarze, ale także poprzedzeniem każdego rozdziału wykazem literatury uzupełniającej, co pozwala Czytelnikowi na pogłębienie swej wiedzy przy pomocy tej literatury. Autorzy chcieliby w tym miejscu podziękować za pomoc w zgromadzeniu i selekcji tej literatury Pani Adriannie Niegierewicz, doktorantce w Katedrze Postępowania Karnego Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku.

Dbałość o czytelność podręcznika sprawiła, że treść podręcznika prawie w całości odpowiada systematyce Kodeksu postępowania karnego.

Oddając w ręce Czytelników podręcznik, autorzy liczą, że dokonana przez nich ocena potwierdzi osiągnięcie celów przed nim stawianych.

wrzesień 2019 r.

Prof. zw. dr hab. Cezary Kulesza

Dr Piotr Starzyński

1 Ustawa z 19.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1694).

2 Uzasadnienie projektu ustawy z 19.7.2019 r., Druk sejmowy Nr 3251, Warszawa 21.2.2019 r., s. 1.

Rozdział I. Zagadnienia ogólne

Literatura: M. Cieślak, O pojęciu przedmiotu procesu karnego i w sprawie tzw. „podstawy procesu”, PiP 1959, z. 8–9; P. Czarnecki, A. Matukin, Intertemporalne aspekty obowiązywania ustawy karnej procesowej – zarys problematyki, CzPKiNP 2010, Nr 1; P. Czarnecki, A. Matukin, Terytorialny zakres obowiązywania ustawy karnej procesowej, CzPKiNP 2009, Nr 1; W. Jankowski, Zasada domniemania niewinności – dlaczego praktyka tak różni się od teorii cz. 1, Pal. 2013, Nr 11–12; P. Kardas, Domniemanie konstytucyjności a kompetencje sądów, Pal. 2016, Nr 5; C. Kulesza, Mediacja jako program sprawiedliwości naprawczej w Polsce (wagi na tle Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012, [w:] Unijne standardy programów sprawiedliwości naprawczej, red. nauk. L. Mazowiecka, Warszawa 2015; M.J. Lubelski, Nierozłączność naczelnych zasad prawa karnego materialnego i procesowego (jednolitość prawa karnego), [w:] Współzależność prawa karnego materialnego i procesowego w świetle kodyfikacji karnych z 1997 r. i propozycji ich zmian, red. Z. Ćwiąkalski, G. Artymiak, Warszawa 2009; J. Shapland, Restorative Justice and Criminal Justic. Just Responses to Crime?, [w:] Restorative Justice and Criminal Justice. Competing or Reconcilable Paradigms?, red. A. von Hirsch, J.V. Roberts, A. Bottoms, K. Roach, M. Schiff, Oxford–Portland 2003; J. Skorupka, Funkcja gwarancyjna przepisów prawa karnego procesowego, [w:] Wokół gwarancji współczesnego procesu karnego. Księga jubileuszowa Profesora Piotra Kruszyńskiego, red. M. Rogacka-Rzewnicka, H. Grajewska-Kraczkowska, B.T. Bieńkowska, Warszawa 2015; J. Skorupka, O sprawiedliwości procesu karnego, Warszawa 2013, s. 279–318; tenże, Sprawiedliwość proceduralna jako cel procesu karnego, [w:] Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, red. J. Skorupka, Warszawa 2009; System Prawa Karnego Procesowego, t. I, cz. 1, Zagadnienia ogólne, red. P. Hofmański, Warszawa 2013; System Prawa Karnego Procesowego, t. I, cz. 2, Zagadnienia ogólne, red. P. Hofmański, Warszawa 2013; I. Urbaniak-Mastalerz, Współczesny paradygmat wykładni prawa karnego, MoP 2015, Nr 24; S. Waltoś, Krótko o genezie Kodeksu postępowania karnego z 1997 roku, [w:] Polski proces karny i materialne prawo karne w świetle nowelizacji z 2013 roku. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Tylmanowi z okazji Jego 90. urodzin, red. T. Grzegorczyk, Warszawa 2014; S. Waltoś, J. Czapska, O polskim populizmie penalnym, w związku z książką J. Pratta Penal Populizm, [w:] Nauki prawne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga ofiarowana Prof. A. Gaberle, Warszawa 2007; P. Wiliński, Zasada konsensualizmu w polskim procesie karnym, [w:] Fiat iustitia pereat mundus. Księga jubileuszowa poświęcona Sędziemu Sądu Najwyższego Stanisławowi Zabłockiemu z okazji 40-lecia pracy zawodowej, red. P. Hofmański, Warszawa 2014; W. Zalewski, Sprawiedliwość naprawcza. Początek ewolucji polskiego prawa karnego?, Gdańsk 2006.

§ 1. Pojęcia podstawowe

I. Prawo karne w szerokim znaczeniu

1

Prawo karne w szerokim znaczeniu obejmuje prawo karne materialne, prawo karne procesowe oraz prawo karne wykonawcze1.

Zgodnie z definicją M. Cieślaka prawo karne materialne w znaczeniu ogólnym to „przepisy prawne regulujące stosowanie środków przymusowej reakcji państwowej sankcji na antyspołeczne zachowania, zabronione przez prawo pod groźbą tych środków”2.

Definicja ta, sformułowana jeszcze w XX w., jest aktualna także obecnie, mimo zmian w charakterze sankcji karnych, jakie mogą być nałożone na sprawcę przestępstwa i poszerzenie ich katalogu3. Jednak zastosowanie przewidzianych przez prawo karne materialne sankcji karnych, a więc kar, środków karnych i innych konsekwencji prawnych, nie jest możliwe bez wyjaśnienia okoliczności sprawy na tyle, aby można było ustalić rzeczywisty przebieg zdarzenia4, czy popełniony został czyn zabroniony, czy stanowi on przestępstwo i kto je popełnił. Zadania takie są wykonywane przez organy państwowe (przy udziale stron i innych uczestników postępowania) w trakcie uregulowanej przez przepisy prawa karnego procesowego działalności nazywanej procesem karnym bądź postępowaniem karnym5.

Tak więc prawo karne procesowe to ogół norm regulujących postępowanie karne.

W literaturze proces karny jako przedmiot unormowania prawa karnego procesowego jest tradycyjnie definiowany w sposób syntetyczny jako działalność sądu (bądź szerzej organów procesowych) i innych uczestników postępowania, zmierzająca do realizacji norm prawa karnego materialnego6.

Wydaje się jednak, że dla potrzeb niniejszego opracowania bardziej użyteczne będzie sformułowanie definicji opisowej, uwzględniającej wszystkie cele współczesnego procesu karnego, a następnie analiza elementów tej definicji.

Proces karny jest to działalność organów procesowych, stron i innych uczestników postępowania karnego, prowadzona w oparciu o przepisy prawa i orzecznictwo sądowe, mająca na celu wykrycie prawdy materialnej i realizację postulatów sprawiedliwości materialnej i proceduralnej.

II. Organy procesowe

2

Organy procesowe można zdefiniować syntetycznie jako organy państwa występujące w postępowaniu karnym. Nie rozwijając tego zagadnienia opisanego w rozdziale IV podręcznika, należy zauważyć, że w zależności od etapu postępowania karnego występują w nim różne organy procesowe.

Na etapie postępowania przygotowawczego występuje prokuratura, reprezentowana przez poszczególnych prokuratorów, jako organ prowadzący bądź nadzorujący to postępowanie. Jednakże rzeczywisty ciężar prowadzenia postępowania spoczywa na Policji i innych nieprokuratorskich organach ścigania. Zgodnie z art. 312 KPK uprawnienia Policji przysługują także organom Straży Granicznej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Krajowej Administracji Skarbowej oraz Centralnego Biura Antykorupcyjnego, w zakresie ich właściwości, określonej przez ustawy określające ich ustrój. Ponadto uprawnienia Policji przysługują innym organom przewidzianych w przepisach szczególnych (a więc innych niż KPK), np. Straży Leśnej7 i Straży Łowieckiej8.

Ponadto pewnych czynności procesowych dokonuje w postępowaniu przygotowawczym sąd (właściwy do rozpoznania sprawy, chyba że ustawa stanowi inaczej) – art. 329 KPK. Podstawowe uprawnienia sądu na tym etapie postępowania sprowadzają się do:

1) podejmowania najważniejszych decyzji ograniczających prawa obywatela (np. stosowanie aresztu tymczasowego);

2) rozpoznawanie zażaleń na niektóre decyzje prokuratora bądź organów ścigania (np. decyzje prokuratora w przedmiocie środka zapobiegawczego – art. 252 KPK);

3) przeprowadzanie określonych dowodów, mianowicie przesłuchiwanie nieletnich pokrzywdzonych i świadków w sprawach określonych w art. 185a i 185b KPK oraz dorosłych ofiar przestępstw o charakterze seksualnym (art. 185c KPK), a także przesłuchiwanie świadków, jeśli zachodzi obawa, że nie stawią się na rozprawę (art. 316 § 3 KPK).

W postępowaniu sądowym podstawowym organem procesowym jest sąd i oskarżyciel publiczny, którym co do zasady jest prokurator (art. 45 KPK).

III. Strony i inni uczestnicy postępowania

3

Oprócz organów procesowych w postępowaniu karnym występują strony i inni uczestnicy postępowania. Stroną procesową nazywamy uczestnika procesu – posiadającego interes prawny w korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu o przedmiocie procesu i wyposażonego w prawa procesowe służące jego realizacji9. Pojęcie uczestnika procesu jest szersze niż pojęcie strony, gdyż jest to każdy podmiot występujący w postępowaniu karnym w roli przewidzianej przez prawo karne procesowe, a więc oprócz stron procesowych np. świadek, biegły, specjalista czy tłumacz.

IV. Źródła prawa

4

Jak wskazano wcześniej, postępowanie karne jako działalność organów procesowych, stron i innych uczestników nie może być dowolna, gdyż jest prowadzona na podstawie przepisów prawa. Podstawowym aktem prawnym regulującym proces karny jest Kodeks postępowania karnego i wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze. Wypada jednak podkreślić, że takie zasady karnoprocesowe jak zasada prawa do obrony i zasada domniemania niewinności są zawarte w Konstytucji RP i w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Są one określone odpowiednio: zasada domniemania niewinności w art. 42 ust. 3 Konstytucji RP i art. 6 ust. 2 EKPC, a zasada prawa do obrony w art. 42 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 ust. 3 EKPC. Szczegółowo źródła prawa zostały wymienione w § 2 niniejszego rozdziału.

V. Orzecznictwo

5

Być może kontrowersyjna jest teza, że na polski proces karny jako przykład procesu kontynentalnego (civil law) przeciwstawnego systemowi prawa zwyczajowego (common law) wpływa także orzecznictwo sądowe. Zgodzić się należy z poglądem występującym w literaturze przedmiotu, że w polskim systemie prawnym orzeczenia sądów nie mogą być źródłem prawa10. Jednak można tu mówić o wpływie orzecznictwa sądowego na konkretne procesy, który może być sformalizowany (przewidziany wprost przez ustawę) i realny (faktyczny), wynikającym z praktyki funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

Przykładem pierwszego jest instytucja pytań prawnych określona w art. 441 KPK. Zgodnie z § 1 tej regulacji, jeżeli przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoni się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, sąd odwoławczy może odroczyć rozpoznanie sprawy i przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Uchwała SN jest w danej sprawie wiążąca (art. 442 § 3 KPK). Ponadto zgodnie z art. 442 § 2 KPK zapatrywania prawne i wskazania sądu odwoławczego co do dalszego postępowania są wiążące dla sądu, któremu sprawę przekazano do ponownego rozpoznania.

Jeśli chodzi o faktyczny wpływ orzecznictwa sądowego na postępowania karne, to wprawdzie orzeczenia SN czy sądów apelacyjnych wydane w określonych sprawach nie są wiążące w innych, jednakże naruszenie wypracowanej przez te sądy linii orzeczniczej z reguły powoduje negatywne skutki procesowe zarówno wobec sądów niższych instancji (w zakresie trafności i stabilności orzeczenia), jak i stron postępowania (w zakresie szans w postępowaniu odwoławczym czy kasacyjnym).

Ponadto w literaturze przedmiotu zasadnie podnosi się, że wprawdzie również opinie prawników zarówno w systemach tradycji common law, jak i civil law nigdy nie mają waloru normy prawnej, niemniej im większy autorytet danego uczonego i siła jego koncepcji oraz argumentacji, tym większy wpływ może on wywierać na procesy tworzenia i stosowania prawa. Wpływ taki może być jednostkowy i ogólny11. W pierwszym przypadku konkretna zmiana prawa lub orzecznictwa następuje wskutek zindywidualizowanej wypowiedzi przedstawiciela doktryny procesu karnego. Z wpływem ogólnym mamy do czynienia w sytuacji stopniowego przekształcenia świadomości prawnej społeczeństwa, czego ostatecznym wynikiem są zmiany ustawodawstwa.

Na przeciwnym biegunie należy umiejscowić sytuacje, gdzie do zmian szeroko rozumianego ustawodawstwa karnego dochodzi wskutek arbitralnych, uzasadnianych często populistyczną motywacją, decyzji politycznych12.

VI. Cele procesu karnego

6

Wśród celów procesu karnego można wyróżnić cel pośredni, jakim jest wykrycie prawdy materialnej, oraz cele finalne, tj. realizację postulatów sprawiedliwości materialnej i sprawiedliwości proceduralnej13.

Dążenie do wykrycia prawdy materialnej znajduje swój wyraz w art. 2 § 2 KPK, który nakazuje, aby podstawę wszelkich rozstrzygnięć stanowiły prawdziwe ustalenia faktyczne.

Tradycyjnie za przedmiot procesu uważa się kwestię odpowiedzialności karnej (a niekiedy cywilnej) oskarżonego14. Natomiast realizacja postulatów sprawiedliwości materialnej jako cel procesu przewidziany jest w art. 2 § 1 KPK, który przewiduje, że przepisy kodeksu mają na celu takie ukształtowanie postępowania karnego, aby:

1) sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba niewinna nie poniosła tej odpowiedzialności;

2) przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego.

Tak więc oba wymienione wyżej cele można określić zbiorczym terminem „zasada trafnej represji”. Już w 1949 r. w swojej rozprawie doktorskiej (opublikowanej zaś w 2011 r.)15 poświęconej karze Profesor Marian Cieślak odniósł się do zgodności kary z postulatami sprawiedliwości: „Powiem zatem: pierwszym i najogólniejszym celem kary jest realizacja idei sprawiedliwości. O to chodzi w pierwszym rzędzie, w każdym wypadku, gdziekolwiek mamy do czynienia ze zjawiskiem kary. Wszelkie ewentualnie wysuwane względy utylitarne ustępują w gruncie rzeczy na plan dalszy przed tym pierwszym zasadniczym. Niezależnie od tego, jakie dalsze cele stawia się karze, głównym motywem wszelkiego aktu karania jest, aby sprawiedliwości stało się zadość”16.

Stawiając sprawiedliwość na czele hierarchii celów kary, M. Cieślak wskazał, że jedną z podstawowych cech sprawiedliwości jest równość: „Poza tym można podać pewną formalną cechę, która, jak mi się wydaje, towarzyszy stale sprawiedliwości. Cechą tą jest równość. Poczucie sprawiedliwości wymaga, aby wszystkich traktować równo i proporcjonalnie do zasług i zawinienia (Arystotelesowska sprawiedliwość rozdzielcza i wyrównawcza), nie podaje natomiast materialnej treści tego, czym mamy płacić i w jakim nasileniu. To wszystko zależy już od poglądów danego czasu i środowiska”17.

Na tle powyższych uwag można zauważyć (bądź wywnioskować) podstawowe cechy wymierzania kary w procesie karnym:

1) powinna to być kara proporcjonalna do stopnia zawinienia sprawcy i uwzględniająca postulat równego traktowania sprawców przestępstw charakteryzujących się podobnymi cechami;

2) zasada sprawiedliwości karania powinna mieć prymat nad innymi, pragmatycznymi celami kary;

3) z uwagi na względy prewencji generalnej rozprawa główna powinna się odbywać publicznie, podobnie powinien zapadać wieńczący ją wyrok. Można tu zacytować znany angielski aforyzm: Not only must Justice be done; it must also be seen to be done (R. v. Sussex Justices, Ex parte McCarthy [1924] 1 KB 256, [1923] All ER 233);

4) do tych wniosków należy dodać oczywistą konkluzję, że sprawiedliwa kara powinna być wymierzana jedynie osobom rzeczywiście winnym popełnienia zarzucanych im przestępstw, co wynika z jednolitości prawa karnego18.

Również w orzecznictwie sądowym wskazuje się, że jednym z celów postępowania karnego, określonym w art. 2 § 1 pkt 2 KPK, jest trafna reakcja na popełnienie przestępstwa, uwzględniająca cele kary w stosunku do sprawcy. Reakcja ta musi realizować także funkcję ogólną umacniania poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego i mieć na względzie także interes osób pokrzywdzonych przestępstwem19. Na znaczenie wychowawczego oddziaływania kary wskazał także SA w Gdańsku, który w wyroku z 22.8.2012  r.20, podkreślił, że: „Istota prewencyjnego oddziaływania kary polega na wpływaniu – także poprzez jej surowość – na kształtowanie postaw moralnych organizujących społeczeństwo, wiarę w nie i ufność w celowość przestrzegania norm systemy te tworzących. Orzeczona kara winna zatem mieć także wpływ na każdego, kto w jakikolwiek sposób dowiedział się o przestępstwie i zapadłym orzeczeniu. Kara jest również jednym z ważnych środków zwalczania przestępczości, tak w sensie funkcji odstraszającej, jak i w zakresie kształtowania społecznie pożądanych postaw, aby nawet osoby skazane wdrażać do poszanowania zasad współżycia społecznego oraz do przestrzegania porządku prawnego i tym samym przeciwdziałać powrotowi do przestępstwa”.

Tradycyjnemu celowi procesu karnego osiągnięcia sprawiedliwości materialnej towarzyszy także konieczność realizacji postulatów sprawiedliwości proceduralnej, mającej swoje korzenie modelu rzetelnego procesu karnego. Jak podkreśla się w literaturze, warunkiem osiągnięcia celu procesu w postaci sprawiedliwości proceduralnej jest rzetelne prowadzenie postępowania karnego21.

Wydaje się, że można zaliczyć do nich pozostałe cele, określone w art. 2 § 1 KPK:

1) uwzględniania prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego przy jednoczesnym poszanowaniu jego godności oraz

2) aby rozstrzygnięcia sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie.

Uwzględnianie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego interesów ofiary przestępstwa w procesie karnym i poza nim jest przejawem szeroko rozumianej sprawiedliwości naprawczej. Jak wskazywano już przed laty w literaturze kryminologicznej, włączenie sprawiedliwości naprawczej do głównego nurtu wymiaru sprawiedliwości wymaga dostosowania się do zasad uczciwego procesu oraz standardów praw człowieka. Tylko takie ukształtowanie relacji jest w stanie nadać sprawiedliwości naprawczej, w tym mediacji między ofiarą a sprawcą, większe znaczenie i zapewnić jej właściwy rozwój22.

Jak wskazuje się w orzecznictwie ETPC: „Gwarancja «rozsądnego terminu» z art. 6 ust. 1 Konwencji służy zapewnieniu publicznego zaufania w sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Innym celem tej gwarancji jest ochrona wszystkich stron postępowania sądowego przed nadmiernymi opóźnieniami proceduralnymi. Zwłaszcza w sprawach karnych jej celem jest to, by osoba oskarżona o popełnienie przestępstwa nie pozostawała nazbyt długo w niepewności co do swego losu. Podkreśla ona znaczenie bezzwłocznego wymierzenia sprawiedliwości, jako że zwłoka może zniweczyć skuteczność i wiarygodność [wymiaru sprawiedliwości]”23.  Również w orzecznictwie SN zwraca się uwagę, że do podstawowych warunków optymalnego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości zalicza się również realizowanie celu postępowania karnego, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 2 § 1 pkt 4 KPK24.

§ 2. Źródła prawa

7

Źródła prawa karnego procesowego można podzielić na:

1) Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r.25;

2) ratyfikowane umowy międzynarodowe, które na mocy art. 87 Konstytucji RP są źródłami prawa powszechnie obowiązującego w Polsce. Można tu wymienić:

– Konwencję praw człowieka i podstawowych wolności sporządzoną w Rzymie 4.11.1950 r., ratyfikowaną  przez Polskę 2.10.1992 r. i 19.1.1993 r.26 wraz z protokołami dodatkowymi Nr 1, 2, 4, 7, 9, 11, 14;

– Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 19.12.1966 r., ratyfikowany przez Polskę w 1997 r.27;

3) ustawy bezpośrednio regulujące postępowanie karne:

– ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego28,

– ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny29,

– ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy30,

– ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy31, 

– ustawa z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich32,

– ustawa z 25.6.1997 r. o świadku koronnym33;

4) ustawy regulujące ustrój i zasady działania organów procesowych i innych uczestników postępowania:

– ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych34,

– ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym35,

– ustawa z 30.11.2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym36,

– ustawa z 26.3.1982 r. o Trybunale Stanu37,

– ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych38,

– ustawa z 28.1.2016 r. – Prawo o prokuraturze39,

– ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze40,

– ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych41,

– ustawa z 6.4.1990 r. o Policji42,

– ustawa z 9.6.2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym43,

– ustawa z 24.5.2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu44,

– ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe45, 

– ustawa z 28.11.2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka46,

– ustawa z 15.12.2000 r. o Inspekcji Handlowej47,

– ustawa z 14.3.1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej48,

– ustawa z 12.10.1990 r. o Straży Granicznej49,

– ustawa z 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej50,

– ustawa z 28.9.1991 r. o lasach51,

– ustawa z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne52.

§ 3. Funkcje norm procedury karnej

8

Funkcje norm procedury karnej, rozumianych jako całokształt norm prawa karnego procesowego, to cele, jakie mają one osiągnąć wobec stron procesowych, pozostałych uczestników postępowania karnego, samego systemu wymiaru sprawiedliwości i społeczeństwa. Funkcje te, podobnie jak zasady procesowe, pozostają we wzajemnych współzależnościach (a nawet, tak jak zasady procesowe, w wzajemnej opozycji). Podstawowe z nich wynikają z ustawowej deklaracji celów postępowania karnego określonych w art. 2 KPK, ale można je także wyinterpretować z innych norm ustawy karnoprocesowej.

Tak więc do podstawowych funkcji norm polskiej procedury karnej można zaliczyć:

1) funkcję gwarancyjną polegającą na tym, że nie tylko prawo karne materialne hołduje maksymie nullum crimen, nullum poeana sine lege penali anteriori, ale również że obywatel powinien być bezpieczny przed wszelkimi potencjalnymi naruszeniami jego praw obywatelskich gwarantowanymi chociażby przez Konstytucję RP z 1997 r. Dobitny przejaw tej funkcji dał S. Śliwiński, określając ją jako: „Zabezpieczenie obywatela przed samowolą organów wymiaru sprawiedliwości i umożliwienia mu spokojnego życia w społeczeństwie drogą należytej ochrony jego praw przed niesłusznym ich pogwałceniem”53. Tę funkcję tradycyjnie odnoszono przede wszystkim do praw oskarżonego, a obecnie także pokrzywdzonego, czemu wyraz daje powołany wcześniej art. 2 § 1 pkt 3 KPK;

2) funkcję ideologiczną wyrażaną przede wszystkim przez wartości reprezentowane przez opisane dalej zasady procesowe stanowiące, z jednej strony, tamę przed nadmierną ingerencją organów państwa w sferę wolności obywateli bądź deprecjonowaniem ich praw, z drugiej strony, mające na celu proklamowanie takich wartości jak transparentność wymiaru sprawiedliwości ucieleśniana przede wszystkim przez zasadę jawności rozprawy;

3) funkcję prakseologiczną polegającą na postulacie, aby proces karny był prowadzony bez zbędnej zwłoki i był zakończony w rozsądnym czasie (art. 6 ust. 6 EKPC, art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 2 § 1 pkt 4 KPK). Przejawem tej funkcji jest w polskim procesie przede wszystkim szerokie rozprzestrzenienie się porozumień karnoprocesowych, które to zjawisko skłoniło niektórych przedstawicieli doktryny, do uznania konsensualizmu procesowego za zasadę procesową54;

4) w ścisłym związku z funkcją prakseologiczną pozostaje funkcja regulacyjna, polegająca na tym, że normy karnoprocesowe wyznaczają porządek i sekwencję czynności procesowych, regulują prawa i obowiązki uczestników procesu oraz nadają im określone formy55;

5) funkcję materialnoprawną polegającą na tym, że normy karnoprocesowe warunkują realne możliwości realizację norm prawa karnego materialnego56. Jak wskazano wcześniej, bez wykrycia w procesie karnym prawdy materialnej niemożliwa jest realizacja trafnej represji;

6) funkcję ochronną uczestników postępowania. W odróżnieniu od funkcji gwarancyjnej, którą można odnieść do stron procesowych, a przede wszystkim oskarżonego, znaczenie tej funkcji we współczesnej polskiej procedurze karnej, mimo niewymienienia jej w celach procesu karnego określonych w art. 2 KPK (z wyjątkiem praw pokrzywdzonego – art. 2 § 1 pkt 3 KPK), dotyczy ona innych uczestników procesu. Za wyodrębnieniem tej funkcji przemawiają normy prawne rozsiane w różnych częściach KPK, a dotyczące ochrony przede wszystkim świadka (a więc także pokrzywdzonego) przed niebezpieczeństwami związanymi z ich udziałem w procesie karnym. Tytułem przykładu można tu wymienić przepisy dotyczące anonimizacji w protokołach przesłuchań danych adresowych świadków (art. 148a, 156a KPK), instytucję świadka incognito (art. 184 KPK), procedury przesłuchiwania przez sąd pokrzywdzonych i świadków określonych rodzajów przestępstw (art. 185a–185d KPK), czy też przepisy o stosowaniu środków przymusu (w tym środków zapobiegawczych) wobec oskarżonego (art. 244 § 1a i 1b, art. 250 § 2b, art. 258 § 3, art. 275 § 2 i 3, art. 275a KPK);

7) funkcję legitymizacyjną, którajest powiązana z funkcją ideologiczną procedury karnej i pochodną wskazanych wyżej jej funkcji. Można ją sprowadzić do konstatacji, że wypełnienie postulatów rzetelnego procesu zarówno przez ustawodawcę, jak i organy procesowe wobec stron procesowych i innych uczestników procesu ma uzasadnić w oczach społeczeństwa zasadność istnienia i celowość wspierania systemu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.

1 T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011, s. 55.

2 M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1994, s. 13.

3 Przykładowo: kary dodatkowe zostały zastąpione przez środki karne oraz wprowadzono do Kodeksu karnego środki o charakterze kompensacyjnym.

4 W literaturze przedmiotu twierdzi się, że powinno to być wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy (T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, s. 47–48). Jednak wobec szerokiego rozprzestrzenienia się we współczesnym polskim systemie wymiaru sprawiedliwości tzw. porozumień karnoprocesowych, które w sytuacji zgody oskarżonego na skazanie (a szczególnie, jeśli towarzyszy mu przyznanie się do winy – art. 335 § 1 KPK), pozwalają na ograniczenie postępowania dowodowego można mówić o pewnej deprecjacji „wszechstronności” postępowania dowodowego jako elementu postępowania karnego.

5 W niniejszym podręczniku pojęcia „postępowanie karne” i „proces karny” jako synonimiczne będą stosowane zamiennie.

6 Zob. R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Kraków 2006, s. 19–21; T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, s. 49–50.

7 Ustawa z 28.9.1991 r. o lasach (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2129 ze zm.).

8 Ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2033 ze zm.).

9 Szerzej na temat pojęcia strony i rodzajów stron procesowych zob. § 17 podręcznika.

10 Waltoś, Proces, 2016, s. 140–141.

11 Tamże, s. 142–144 i podane tam przykłady.

12 S. Waltoś, J. Czapska, O polskim populizmie penalnym, w związku z książką J. Pratta Penal Populizm, [w:] Nauki prawne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga ofiarowana Prof. A. Gaberle, Warszawa 2007, s. 397–412.

13 Na temat sprawiedliwości materialnej i proceduralnej jako celów procesu karnego zob. J. Skorupka, O sprawiedliwości procesu karnego, Warszawa 2013, s. 279–318.

14 Zob. np. B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, 2012, s. 25–31 i podana tam literatura.

15 M. Cieślak, Kara. Istota – cel – uzasadnienie, Gdańsk 2011.

16 Tamże, s. 86.

17 Tamże.

18 Zob. np. M.J. Lubelski, Nierozłączność naczelnych zasad prawa karnego materialnego i procesowego (jednolitość prawa karnego), [w:] Współzależność prawa karnego materialnego i procesowego w świetle kodyfikacji karnych z 1997 r. i propozycji ich zmian, red. Z. Ćwiąkalski, G. Artymiak, Warszawa 2009, s. 101–107.

19 Wyr. SA w Łodzi z 21.3.2013 r., II AKa 31/13, Legalis.

20 II AKa 246/12, Legalis.

21 J. Skorupka, O sprawiedliwości procesu karnego, s. 300–318.

22 Zob. J. Shapland, Restorative Justice and Criminal Justice. Just Responses to Crime?, [w:] Restorative Justice and Criminal Justice. Competing or Reconcilable Paradigms?, eds. A. von Hirsch, J.V. Roberts, A. Bottoms, K. Roach, M. Schiff, Oxford–Portland 2003, s. 213. W literaturze polskiej zob. W. Zalewski, Sprawiedliwość naprawcza. Początek ewolucji polskiego prawa karnego?, Gdańsk 2006 oraz C. Kulesza, Mediacja jako program sprawiedliwości naprawczej w Polsce (uwagi na tle Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012), [w:] Unijne standardy programów sprawiedliwości naprawczej red. L. Mazowiecka, Warszawa 2015, s. 35–56 i podana tam literatura.

23 Wyr. ETPC z 7.7.2015 r. w sprawie Rutkowski i inni v. Polska, skarga Nr 72287, www.echr.coe.int.

24 Post. SN z 6.10.2006 r., II KO 49/06, OSNwSK 2006, Nr 1, poz. 1884.

25 Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.

26 Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.

27 Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167.

28 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1987 ze zm.

29 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1600 ze zm.

30 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 676 ze zm.

31 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1958 ze zm.

32 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 969.

33 Tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1197.

34 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 52 ze zm.

35 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 825.

36 Dz.U. z 2016 r. poz. 2072 ze zm.

37 Tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2050 ze zm.

38 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1921 ze zm.

39 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 740

40 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1513 ze zm.

41 Tekst jedn.Dz.U. z 2018 r. poz. 2115 ze zm.

42 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 161 ze zm.

43 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2104 ze zm.

44 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2387 ze zm.

45 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1914.

46 Dz.U. z 2015 r. poz. 21.

47 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1668.

48 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 59.

49 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 147 ze zm.

50 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 768 ze zm.

51 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2129 ze zm.

52 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1954 ze zm.

53 S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1947, s. 11.

54 P. Wiliński, Zasada konsensualizmu w polskim procesie karnym, [w:] Fiat iustitia pereat mundus. Księga jubileuszowa poświęcona Sędziemu Sądu Najwyższego Stanisławowi Zabłockiemu z okazji 40-lecia pracy zawodowej, red. P. Hofmański, Warszawa 2014, s. 605–619.

55 Waltoś, Proces, 2016, s. 22.

56 Tamże.