Okładka

Strona przedtytułowa

Strona przedtytułowa

Strona przedtytułowa

Strona przedtytułowa

lato

– Przeklęta kuternoga – syczała mama przez zęby, gdy mijałem ją, wchodząc do domu.

– Przeklęta kuternoga.

Właśnie ukończyłem trzydzieści lat.

Nikomu jeszcze nie mówiłem, ale przygotowania były w toku: zacząłem przywoływać Ninię aż do płotu, przemycając jej szybko pomiędzy sztachetkami

okrągłe kamyczki i bukieciki koniczyny.

A nawet udawało mi się powiedzieć jej kilka słów, nim zjawiła się mama, żeby przegonić ją miotłą.

– A kysz, a kysz! – krzyczała.

– A kysz, a kysz! – Wybiegała za nią daleko na drogę.

Mieszkałem z rodzicami w domu parochialnym.

Mama przygotowywała zupę

mama dzieliła na pół kurę do potrawki

mama mieszała mamałygę –

pomagałem jej zawsze, nastawiając ziemniaki.

Po tym, jak zjedliśmy, wrzucała naczynia do niebieskiego szaflika i wychodziła je umyć. Szedłem za nią na podwórko i siadałem na przewróconym pieńku. Mój brat biegał wokół nas, naśladując klakson.

Tato posilał się osobno, długo, przy oknie.

Za domem było pole. Wieczorem wychodziłem tu palić. Najpierw przykładałem ręce do ust i naśladowałem sowę. Potem szedłem szybko wzdłuż płotu, za którym czekałem na nią.

Ninia zatrzymywała się i unosiła w powietrzu kij. Zwierzęta, którymi się opiekowała, natychmiast ustawiały się przed nią w małe grupki. Tak długo, jak tworzyły grupki, zjadaliśmy przyniesione przez nią kromki chleba z konfiturą.

Gdy zbliżaliśmy się do siebie, sucha ziemia pod nami chrzęściła jak mysz.

Przynosiła papierosy bez filtra wykradzione z kieszeni jej matki. Kuliliśmy się w trawie i leżeliśmy tak długie godziny. Ninia kaszlała prawie po każdym zaciągnięciu się dymem. Śliniła bardzo mocno koniec, z którego paliła.

Gdy nie kaszlała, pilnowała, aby nie wystraszyła nas znowu tamta wysoka kobieta.

Czasami dobiegał nas głos mojej matki.

Ninia natychmiast podnosiła kij i znikała wśród zwierząt.

Wracałem szybko wzdłuż płotu. Odwracałem głowę za każdym razem, gdy gwizdała krótko, aby ułożyć swoją grupkę.

Zanim wszedłem do domu, obmywałem sobie nogi w wodzie z blaszanej miednicy pod schodami. Nie pochylałem się, pocierałem tylko kilka razy stopą o stopę, pył zmywał się sam.

Wszyscy czworo spaliśmy w jednym pokoju.

Mieliśmy jeszcze jeden,

tam gdzie tłoczyły się szafy na ubrania, lodówka, etażerka z kieliszkami, których nie wolno mi było tknąć. Na jego końcu, w rogu, za zasłoną w żółte kwiaty, trzymaliśmy worki kukurydzy i słoiki.

W skrzyni pod łóżkiem były białe laski salami, ale o tym nie wolno mi było mówić nikomu.

Kiedy się ściemniało, matka przestawała szyć i rozrzucała ziarna kukurydzy przed blaszanym piecem, latem przykrytym gazetą. Podciągaliśmy nogawki piżamy, aby ich nie zabrudzić. Coraz donośniejszym głosem odmawialiśmy chórem modlitwy. Mój brat przyspieszał, z ust ciekła mu ślina. Zatykał mocno uszy dłońmi, wstawał i biegł do drzwi, a potem nagle wracał, opadając na miejsce.

Śledziłem go kątem oka. Jego modlitewnik obracał się ciężko w dłoniach jak kierownica traktora.

Pozostali byli w domu, chodzili wte i wewte z robotą, w cieniu. Siedziałem z kurami na podwórku, na przewróconym pieńku. Mieliśmy już kokoszkę, pisklęta liczyły zaledwie kilka tygodni, jeśli zbliżał się jastrząb, musiałem klaskać energicznie w dłonie i biegać wkoło.

Jak długi dzień cały, nikt nie przechodził drogą.

Dotarłszy do bramy, matka Ninii zatrzymała się i zaczęła do mnie mówić. Poderwałem się natychmiast i począłem krzyczeć i klaskać w dłonie, biegając tam i z powrotem po podwórku, strasząc kury. Nawet gdybym się nie bał, że zobaczy mnie matka z okna, też nie wiedziałbym, co jej odpowiedzieć.

Tamtego lata powiedziałem jej:

„Ninia, zdecydowałem się ożenić”.

W niedzielę budziłem się pierwszy i, zakładając białą koszulę oraz płócienne spodnie przyszykowane wieczór wcześniej na wieszaku w przedpokoju, spieszyłem się, by zabić w dzwon na nabożeństwo.

To był jedyny dzień, w którym paliłem na czczo.

Ninia docierała do dzwonnicy na długo przede mną. Zastawałem ją śpiącą, zwiniętą w kłębek na kamieniu przed drzwiami, w otoczeniu zwierząt.

Biegłem.

Trwało to zaledwie minutę: otwieraliśmy szeroko drzwi cerkwi, stawiając w poprzek miotłę, by nikt jeszcze nie wszedł. Zanim wróciłem, zrywałem trochę szczawiu przy przyzbie i napychałem nim żywo kieszenie. Następnie wspinałem się obok niej, po kamieniu, i szarpałem mocno zardzewiałą kłódkę dzwonnicy. Gdy już weszliśmy do środka, podawała mi zapalonego papierosa i chwytała za młoteczki do biła1. Dawałem jej znaki głową i, pociągając za szeroki skórzany pasek, kołysałem dzwonem, pykałem papierosa i uśmiechałem się. Bardzo chciała uderzać w biło, ale nie mogłem jej na to pozwolić.

Biłem w dzwon i, jeśli nie patrzyłem na nią, patrzyłem na jej zwierzęta, jak hasają po wąskiej dzwonnicy, przeskakują jedne przez drugie i suną w powietrzu przez długie sekundy, wzdłuż smug dymu i światła, przenikających z pęknięć pomiędzy deskami.

Prześlizgiwały się między nogami, tworząc drobne spienione fale nad betonową podłogą.

Gdy przestawałem, zwierzęta dygotały kilka chwil, jak zziębnięte.

Kończyliśmy palić i wychodziliśmy.

Ludzie zaczynali schodzić się do cerkwi. Musiała ruszać się szybko, by nikt nas nie zobaczył. Zamykałem kłódkę i przysiadałem chwilę na kamieniu. Lubiłem patrzeć, jak się spieszy, jak oddala się w stronę rzeki, z lewym ramieniem, raz opuszczonym bardzo nisko, to znów uniesionym na krótko, a potem znów opadającym prędko, gotowa rzucić się między stokrotki. Jej krótsza noga zdawała się wsuwać po kolano w ziemię, gdy się na niej wspierała, wykręcając ją na zewnątrz i zostawiając szerokie ślady na trawie, jakby tarzał się tam pies. Gdy szła z kimś, podskakiwała gwałtownie, a jej chustka na głowie powiewała z tyłu, odsłaniając włosy uczesane w koński ogon.

Wyjmowałem miotłę spomiędzy drzwi cerkwi i czmychałem do domu. Spotykałem ludzi, którzy schodzili ze wzgórz w poszukiwaniu pracy. Nie oczekiwałem, że usłyszę od nich „dzień dobry”. Wychodziłem im naprzeciw i, gdy byłem metr przed nimi, mówiłem głośno i wyraźnie: „Chrystus zmartwychwstał!”. – Zaprawdę zmartwychwstał – odpowiadał któryś zaskoczony. A potem natychmiast: – Rany boskie, tfu, oby cię Bóg za to pokarał! Ja zaś puszczałem się biegiem między nimi, śmiejąc się, słysząc, jak spluwają przez lewe ramię. Bawiło mnie, gdy widziałem, jak boją się takich słów w środku lata i jak zatrzymują się, robiąc kilka razy znak krzyża, podczas gdy ja, chichocząc, biegłem dalej. Zanim zdołałem dotrzeć do bramy, natykałem się na ojca, odzianego w jego czarną i długą do ziemi sutannę. „Matka się obudziła?”. Nigdy nie odpowiadał. Nie oczekiwałem nawet odpowiedzi, przecinałem drogę obok niego i zatrzymywałem się dopiero na ganku.

Nim matka skończyła się ubierać, wychodziłem z bratem na podwórko. Brałem sznurek i przywiązywałem go mocno do płotu, a potem oplatałem nim dwa razy jego kostkę, robiąc węzeł rybacki. Sznurek był wystarczająco długi, by mógł biegać swobodnie po całym podwórku, dopóki nie wrócimy. Poza tym, zostawiałem też na zewnątrz kury; mój brat przez wiele godzin parkował hałaśliwie swoje ciało, przemieszczając się tylko do tyłu, jastrząb na pewno by się nie zbliżył. Wlewałem kotu mleka do miski, rzucałem garść ziaren kurom, myłem ręce w miednicy pod schodami. Gdybym zmoczył sobie wodą włosy, by je ułożyć, kazaliby mi siedzieć w domu, żebym się nie przeziębił, nawet w środku lata.

Matka pojawiała się na schodach ubrana zwykle w jasnofioletową garsonkę, w czarnym kapeluszu naciągniętym niemal na oczy, wydmuchując mocno nos w dużą batystową chusteczkę, tak by starczyło na cały ranek i by mogła siedzieć spokojnie podczas nabożeństwa. Sprawdzałem jeszcze raz węzeł na nodze brata, a potem wychodziłem.

Przechodziliśmy przez drogę i mijaliśmy dzwonnicę, przeciskając się pomiędzy grobami w kierunku cerkwi. Cmentarz był z tyłu, na zboczu, spoczywali tu tylko byli proboszczowie cerkwi i ich żony. Kiedy matka nie zwracała uwagi, spluwałem bezgłośnie na jakiś kopczyk.

Tuż przy przyzbie cerkwi był grób moich rodziców. Krzyż przywieziono z daleka, czarny marmur z wyrzeźbionymi białymi kwiatami. Pozostało jedynie wyryć obok imion daty śmierci, gdy przyjdzie pora. Ich zdjęcie w okrągłej ramce było jedyną kolorową fotografią na całym cmentarzu. Pomalowałem wraz z ojcem płot niebieską farbą, a potem, ulegając naciskom matki, pociągnąłem go dwa razy na biało. Ktoś stale wyłamywał furtkę.

Zanim weszliśmy do cerkwi, matka pochylała się i wyrywała rosnące tam, wśród kwiatów, chwasty. Usypała ziemię w taki sposób, że miejsce wyglądało teraz jak dwuwarstwowy ogród. Przecierała fotografię z kurzu, otrzepywała dłonie, i robiła zamaszyste znaki krzyża przed wejściem.

Musiałem się pochylać, stara drewniana cerkiew była bardzo niska, dopiero pośród mężczyzn mogłem się wyprostować.

Zaraz przy wejściu stały kobiety.

Nad kobietami było poddasze.

Na poddaszu był chór.

Od małego marzyłem, aby móc siedzieć w niedzielę na chórze. Szczególnie zachwycały mnie pieśni eucharystyczne śpiewane tam, na górze, gdzie matka nigdy nie pozwalała mi chodzić: „To nie jest miejsce dla syna popa. Zasługujesz na lepsze. Nie rób nam wstydu, toż nie jesteśmy we wsi byle kim”.

Deszcz ustał. Matka otworzyła okno, by trochę przewietrzyć. Tata włączył radio. Wyszedłem na podwórko z kromką czarnego chleba. Usiadłem na mokrym pieńku, rzucając okruchy kurom. Gdy któraś podeszła za blisko, dostawała zdrowego kopniaka między pióra. Z ganku dobiegał odgłos silnika mojego brata. W radiu zaczął się mecz, minuta po minucie. Gdy skończyłem jeść, wstałem i rozejrzałem się za piłką. Zrobił się z niej flak. Kiedy w nią uderzałem, stopa wchodziła do połowy. Interwencja w meczu między mistrzem a ostatnią drużyną w tabeli. Karny. Położyłem piłkę na wzniesieniu ziemi, cofnąłem się kilka kroków i kopnąłem. Numer pięć nie wykorzystał okazji. Padłem na kolana i złapałem się za głowę. – Wstawaj natychmiast, nie widzisz, co robisz ze swoimi spodniami? Niech cię diabeł nie kusi, by je pobrudzić, bo już ja ci pokażę – krzyczała matka. Natychmiast po niej głos w radiu podał minutę i wynik przed połączeniem się ze studiem. Podwinąłem spodnie do kolan i zacząłem biegać pomiędzy kałużami, prowadząc piłkę w stronę bramki, odzyskując ją przed strzałem, wracając z nią do ściany domu, tracąc sam na sam z pustą ścianą, pochylając się i opierając ręce na kolanach, aby nabrać tchu, doskakując nagle i przejmując tak po prostu piłkę spomiędzy nóg przeciwnika, dryblując aż do bramkarza i zdobywając spektakularną bramkę. Podskoczyłem z radości, podbiegłem szczęśliwy do rogu boiska, chwyciłem kurę za skrzydła, przycisnąłem mocno, całując jej wiśniowy grzebień, a potem puściłem ją wolno i wróciłem na swoje miejsce na własnym polu.

Kiedy deszcz zaczął ponownie padać, mama zamknęła okno w pokoju. Już nie było słychać silnika mojego brata. Jakaś staruszka przystanęła przy bramie, pytając, czy ksiądz jest w domu. – W domu, w domu – odpowiedziałem, kopiąc mocno w jej stronę, a piłka przeleciała nad płotem tuż przy głowie kobiety, która uchyliła się na bok.

– Przeklęta kuternoga – nie milkła mama tego lata.

– Przeklęta kuternoga.

Wracałem z pola, bojąc się, że czuć ode mnie papierosami. Tego by jeszcze brakowało, żeby wiedziała, że palę.

– Żebym cię więcej z nią nie przyłapała.

Mówiła, że cuchnę.

– Śmierdzisz jak stajnia jej zwierząt, wynieś stąd te ubrania – krzyczała.

– Wstyd nam przynosisz, nie jesteśmy we wsi byle kim.

Chociaż ty, skoro twój brat.

Nawet ganku przy domu nie ma. Słyszysz, kaleka.

Pomyśl o swoim ojcu, o tych zwierzętach, przecież nie jesteśmy byle kim.

Nawet mleka nie dają, domu nie pilnują, ich mięso nie nadaje się do pieczenia. Zgnijemy w więzieniu, jeśli ktoś zobaczy nas z nimi w pobliżu.

Żebym cię więcej z nią nie przyłapała.

1 Biło – drewniana deseczka, używana jako instrument w kościele prawosławnym, w którą uderza się rytmicznie młoteczkami, aby wezwać wiernych na modlitwę.