Tytuł oryginału: The Happiness Project (revised edition)

Przekład: Małgorzata Małecka

Projekt okładki: Katarzyna Wiśniewska

Redakcja: Dorota Śrutowska

Korekta: Zofia Kozik

Redakcja techniczna: Teresa Ojdana

Copyright © 2009, 2015, 2018 by Gretchen Rubin

A hardcover edition of this book was published in 2009 by HarperCollins Publishers.

First Harper Paperbacks edition published 2011.

Copyright © for the Polish edition
by Wydawnictwo Studio EMKA
Warszawa 2020

Wszelkie prawa, włącznie z prawem do reprodukcji tekstów w całości lub w części, w jakiejkolwiek formie – zastrzeżone.

Wydawnictwo Studio EMKA
wydawnictwo@studioemka.com.pl
www.studioemka.com.pl

ISBN 978-83-66142-33-6

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

Konwersja: eLitera s.c.

.

Projekt szczęście
Lider listy bestsellerów „The New York Times”

„Gretchen dysponuje niezwykłą inteligencją i zapałem. Spędziła rok, testując w praktyce każdą teorię dotyczącą szczęścia, z jaką się zetknęła, czyniąc własne życie poligonem doświadczalnym”.

„Time”

„Zanim skończyłem czytać tę książkę, zdążyłem zamówić kilka dodatkowych egzemplarzy. Jeśli szukacie ciekawej i zabawnej lektury, koniecznie kupcie Projekt szczęście”.

„Christian Science Monitor”

„Rubin doskonale rozdziela to, co własne, i to, co jest narracją, a to sprawia, że elementy osobiste i uniwersalne są w tej książce doskonale wyważone. Od jej perypetii nie można się oderwać; a to wystarczy, aby usatysfakcjonować każdego czytelnika”.

„Publishers Weekly”

„Bogaty w informacje i dowcipnie napisany tekst książki uzupełniono refleksjami na temat szczęścia według Arystotelesa i Plutarcha, Samuela Johnsona i Martina Seligmana, Dalajlamy i Oprah Winfrey”.

„Cleveland Plain Reader”

„Rubin w mistrzowski sposób splata wzruszające i często zabawne osobiste opowieści w sprawozdanie z czynionych postępów, co składa się na przyjazną, łatwą w odbiorze i niezwykle wciągającą narrację, która sprawi, że nie tylko zapragniesz zaangażować się we własny projekt szczęście, ale i poczujesz nieodpartą potrzebę zaproszenia Rubin na kawę”.

„The San Diego Union-Tribune”

„Bez pretensjonalnych sztuczek czy filmowych chwytów [...] metody Rubin są zaraźliwe [...]. Zdobywa czytelników szczerym, bezpośrednim stylem”.

„The Miami Herald”

„Szczęście jest zaraźliwe, podobnie jak Projekt szczęście. Kiedy już przeczytasz opowieść Gretchen Rubin o roku poszukiwania zadowolenia, będziesz chciał rozpocząć własny projekt szczęście, wciągając w niego całą rodzinę i znajomych. Ta niezwykła książka sprawi, że czytając tę samą stronę, nie tylko się uśmiechniesz, ale i zastanowisz”.

Daniel H. Pink, autor Drive i Kiedy

„Pełna fascynujących faktów dotyczących naukowych podstaw szczęścia i przykładów tego, w jaki sposób poprawić swoje życie, dokonując w nim drobnych oraz poważnych zmian. Projekt szczęście uszczęśliwił mnie już dzięki samej lekturze”.

„BookPage”

„Ta książka uszczęśliwiła mnie już po przeczytaniu pierwszych pięciu stron, a im dłużej ją czytałem, tym bardziej czułem się szczęśliwy. Pełno w niej wspaniałych przemyśleń, które odmieniły każdą sferę mojego życia, od miłości po pieniądze, od pracy po zabawę, od pisania po dietetyczną colę”.

Arnold J. Jacobs, autor Roku biblijnego życia

„Projekt szczęście to cudowna książka. Gretchen Rubin pokazuje, jak można stać się szczęśliwym już od teraz, wykonując drobne kroki, które stawiać może każdy. Wśród wielu dostępnych strategii niezwykle cenna jest ta, która łączy wewnętrzne szczęście z zewnętrznym porządkiem”.

Julie Morgenstern, autorka SHED Your Stuff, Change Your Life

„Połączenie Sztuki szczęścia Dalajlamy i Jedz, módl się i kochaj Elizabeth Gilbert, wzbogacone różnorodnymi refleksjami, poczynając od psychologów, po pisarzy, poetów i filozofów. Gretchen Rubin napisała książkę, do której czytelnicy będą wracać, chcąc zrealizować własne marzenie o szczęściu”.

Sonya Lyubomirsky, autorka Wybierz szczęście

„Ciekawość to supermoc Gretchen Rubin”.

Brene Brown, autorka Z wielką odwagą

„Łączy rzetelną teorię i wnikliwe obserwacje z własnego życia”.

Charles Duhigg, autor Siły nawyku

„Jedna z najbardziej erudycyjnych autorek (i autorów) jej pokolenia”.

Susan Cain, autorka Ciszej, proszę

„Odważne i oryginalne przemyślenia”.

Adam Grant, autor Dawaj i bierz

„Znakomite, ciepłe i zabawne”.

Anne Lamott, autorka Bird by Bird oraz Operating Instructions

„Jedna z najbardziej praktycznych gawędziarek na tej planecie”.

Tom Rath, autor Strengths Finder 2.0

„Gretchen Rubin dostarcza niezbędnych narzędzi, żeby móc zrozumieć siebie i innych, a także umieć wykorzystać tę wiedzę”.

Shawn Achor, autor The Happiness Advantage

„Praktyczne, osadzone w codzienności wskazówki, które pomogą ci odnieść sukces”.

Dan Heath, autor Made to Stick

RODZICOM

Jak mówi hiszpańskie przysłowie: „Ten, kto pragnie przywieźć bogactwa Indii, musi nosić bogactwa Indii w sobie”.

James Boswell,
Żywot doktora Samuela Johnsona

Nie ma obowiązku, który byłby tak lekceważony jak obowiązek bycia szczęśliwym.

Robert Louis Stevenson

DO CZYTELNIKA

Projekt szczęście jest sposobem na zmianę w twoim życiu. Etap pierwszy to przygotowanie, w trakcie którego określasz, co przynosi ci radość i satysfakcję, co cię pociąga, ale też co napełnia cię poczuciem winy, złością, co cię nudzi i powoduje wyrzuty sumienia. W trakcie drugiego etapu podejmujesz postanowienia, określając konkretne działania, które uczynią cię szczęśliwszym. Potem następuje niezwykle ciekawy trzeci etap: dotrzymywanie postanowień.

Ta książka to historia mojego projektu szczęście – opowieść o tym, czego próbowałam i czego się nauczyłam. Wprawdzie twój projekt będzie inny, ale jestem niemal pewna, że odniesiesz dzięki niemu korzyści. Chcąc pomóc ci w zastanawianiu się nad własnym projektem, regularnie wspominam o różnych pomysłach na swoim blogu, a w publikowanym co tydzień podcaście, Happier with Gretchen Rubin, opowiadam o szczęściu i nie tylko.

Mam jednak nadzieję, że najważniejszą inspiracją dla twojego projektu okaże się ta książka. Owszem, ponieważ to opowieść o moim projekcie szczęście, skupia się na mojej sytuacji, wartościach oraz zainteresowaniach. Możesz się zastanawiać, dlaczego masz sobie zawracać głowę taką lekturą, skoro każdy projekt szczęście będzie wyjątkowy.

Jednak zgłębiając temat szczęścia, zauważyłam pewną zaskakującą prawidłowość: więcej dowiaduję się, czytając o subiektywnych przeżyciach danej osoby, niż z tekstów opisujących powszechne reguły czy opartych na najnowszych badaniach. Większą wartość mają dla mnie opowieści konkretnych osób o tym, co sprawdziło się w ich przypadku, nawet gdy nie ma między nami żadnych podobieństw, niż jakiekolwiek teorie. Na przykład nigdy bym nie przypuszczała, że moimi przewodnikami okażą się bystry leksykograf z zespołem Tourette’a, dwudziestokilkuletnia święta gruźliczka, rosyjski powieściopisarz-hipokryta oraz jeden z twórców amerykańskiej konstytucji.

Mam nadzieję, że relacja dotycząca mojego projektu szczęście zachęci cię do zaangażowania się w twój własny projekt. Niezależnie od tego, kiedy lub gdzie czytasz te słowa, znajdujesz się we właściwym miejscu, by zacząć.

POCZĄTEK

Zawsze miałam gdzieś z tyłu głowy przekonanie, że pokonam własne ograniczenia.

Pewnego dnia przestanę bawić się włosami, ciągle nosić sportowe buty i codziennie jeść to samo. Będę pamiętać o urodzinach przyjaciół, nauczę się obsługi Photoshopa, nie pozwolę, aby moja córka oglądała telewizję podczas śniadania. Będę czytać Szekspira. Będę się częściej śmiać i dobrze bawić, stanę się bardziej uprzejma, zacznę systematyczniej bywać w muzeach, pokonam strach przed prowadzeniem samochodu.

Pewnego zwykłego, kwietniowego poranka nagle zdałam sobie sprawę, że grozi mi ryzyko zmarnowania życia. Spoglądając przez zachlapaną deszczem szybę miejskiego autobusu, zrozumiałam, że uciekają mi lata. „Czego tak naprawdę chcę od życia? – rozmyślałam. – Chcę być szczęśliwa”. Nigdy jednak nie zastanawiałam się, co sprawia, że jestem szczęśliwa, ani w jaki sposób mogę stać się szczęśliwsza.

Miałam wiele powodów do szczęścia. Mój mąż, Jamie, miłość mojego życia, był wysoki, śniady i przystojny, mieliśmy dwie wspaniałe córeczki: siedmioletnią Elizę i roczną Eleanor. Po zrezygnowaniu z kariery prawniczej zajmowałam się pisaniem i mieszkałam w swoim ukochanym mieście, Nowym Jorku. Utrzymywałam bliskie relacje z rodzicami, siostrą i teściami, miałam przyjaciół, byłam zdrowa, nie musiałam farbować włosów. Jednak zbyt często docinałam mężowi albo facetowi od kablówki. Nawet najmniejsze niepowodzenie zawodowe wprawiało mnie w przygnębienie. Straciłam kontakt z dawnymi znajomymi, łatwo wpadałam w złość, ogarniała mnie melancholia, poczucie zagrożenia, apatia oraz bezpodstawne poczucie winy.

Patrząc przez zamgloną szybę, dostrzegłam dwie postacie przechodzące przez ulicę – kobietę mniej więcej w moim wieku, która próbowała jednocześnie utrzymać parasol, patrzeć na ekran telefonu komórkowego i popychać spacerówkę z dzieckiem w żółtym sztormiaku. Sytuacja wydała mi się znajoma: to ja, pomyślałam, właśnie tak wyglądam. Mam spacerówkę, telefon, budzik, mieszkanie, sąsiedztwo. Jadę teraz tym samym autobusem, który zwykle wozi mnie przez Central Park i z powrotem. To moje życie – ale nigdy się nad nim nie zastanawiałam. Nie miałam depresji ani nie przechodziłam kryzysu wieku średniego, ale dopadła mnie dolegliwość związana z półmetkiem życia – powracające poczucie niezadowolenia i niemal niedowierzania. „Czy to naprawdę ja?”, zastanawiałam się, podnosząc poranną gazetę z progu mieszkania lub siadając, by przeczytać pocztę elektroniczną. „Czy to naprawdę ja?”. Razem ze znajomymi żartowaliśmy z uczucia, jakie budził w nas „piękny dom”, kiedy to – niczym w piosence Davida Byrne’a Once in a Lifetime[1] – ogarniała nas wątpliwość, czy przypadkiem „Ten piękny dom nie jest mój”.

„Czy to już naprawdę wszystko?”, zastanawiałam się, by odpowiedzieć samej sobie: „Tak, to już wszystko”.

Czasem jednak byłam niezadowolona, czegoś mi brakowało, chociaż nigdy nie zapominałam, ile mam szczęścia. Kiedy budziłam się w środku nocy, a przytrafiało mi się to dość często, chodziłam po pokojach, by spojrzeć na śpiącego męża zaplątanego w kołdrę i córki w otoczeniu pluszaków. Byli bezpieczni. Miałam wszystko, czego tylko mogłam pragnąć – a jednak nie doceniałam tego. Uwikłana w błahe skargi i przelotne kryzysy, zmęczona zmaganiami z własną naturą, często zapominałam, jak wspaniałe jest to, co posiadam. Nie chciałam dłużej traktować mojego życia jako czegoś oczywistego. Przypominały mi się słowa pisarki Colette: „Miałam takie cudowne życie! Gdybym tylko wcześniej zdała sobie z tego sprawę”. Nie chciałam pod koniec życia, lub po jakiejś wielkiej katastrofie, spojrzeć wstecz z myślą: „Jaka byłam wtedy szczęśliwa, gdybym tylko zdawała sobie z tego sprawę”.

Musiałam się nad tym zastanowić. Jak się zdyscyplinować, by być wdzięczną za zwykły dzień? Jak wyznaczać sobie wyższe standardy jako żona, matka, pisarka i przyjaciółka? Jak zdystansować się od tego, co irytuje mnie na co dzień, by widzieć wszystko w szerszej perspektywie, wykraczającej poza powszednie życie? Z ledwością zapamiętywałam, że mam kupić pastę do zębów. Czy będę umiała zmieścić w codzienności tak górnolotne cele?

Autobus strasznie się wlókł, a ja ledwo nadążałam za własnymi myślami. „Muszę się tym zająć”, postanowiłam. „Kiedy tylko znajdę chwilę wolnego, rozpocznę projekt szczęście”. Ale przecież ja nie miewałam wolnego. Gdy życie płynęło zwykłym rytmem, trudno było pamiętać o tym, co naprawdę ważne. Jeśli jednak zależało mi na projekcie szczęście, musiałam wygospodarować czas. Przez chwilę wyobraziłam sobie, że przez miesiąc mieszkam na malowniczej, smaganej wiatrami wyspie, codziennie zbieram muszelki, czytam Arystotelesa i zapisuję pergaminowe kartki eleganckiego pamiętnika. Przyznałam jednak sama przed sobą, że nie ma na to szans. Musiałam znaleźć sposób, aby zrealizować swój plan teraz i tutaj. Musiałam zmienić sposób postrzegania tego, co znajome.

Wszystkie te myśli przemykały mi przez głowę. Siedząc w zatłoczonym autobusie, zrozumiałam dwie rzeczy: nie byłam tak szczęśliwa, jak mogłabym być, a moje życie nie zmieni się, jeśli sama tego nie zrobię. Kiedy zdałam sobie z tego sprawę, postanowiłam, że poświęcę rok, aby spróbować stać się bardziej szczęśliwą.

Decyzję podjęłam we wtorek rano, a już w środę po południu na brzegu mojego biurka chwiała się sterta książek z biblioteki. Ledwo je tam zmieściłam; mój malutki gabinet, przycupnięty na strychu budynku, w którym mieszkaliśmy, ginął pod stertą materiałów potrzebnych do biografii Kennedy’ego, nad którą pracowałam, wymieszanych z powiadomieniami od wychowawczyni mojej córki Elizy dotyczącymi wycieczek, chorób zakaźnych i zbiórki żywności.

Nie mogłam po prostu zacząć projektu szczęście. Musiałam wiele się nauczyć, nim będę gotowa, aby rozpocząć rok, jaki zamierzałam mu poświęcić. Po kilku tygodniach intensywnej lektury, kiedy rozważałam różne pomysły na rozpoczęcie eksperymentu, zadzwoniłam do mojej młodszej siostry, Elizabeth. Po dwudziestu minutach, w trakcie których omawiałam swoje wstępne przemyślenia na temat szczęścia, Elizabeth stwierdziła:

– Nie zdajesz sobie chyba sprawy, jaka jesteś dziwna, ale – dodała szybko – w taki dobry sposób.

– Każdy jest dziwny. To dlatego każdy projekt szczęście będzie inny. Wszyscy jesteśmy specyficzni.

– Być może, ale chyba nie masz świadomości, jakie to zabawne słuchać, gdy o tym opowiadasz.

– Co jest zabawne?

– Po prostu podchodzisz do kwestii szczęścia w taki pokręcony, metodyczny sposób.

Nie rozumiałam, co ma na myśli.

– Chodzi ci o to, w jaki sposób traktuję takie cele jak „rozważanie o śmierci” czy „akceptacja teraźniejszości”? Jako zadania do wykonania?

– Właśnie – odparła. – Nawet nie wiem, skąd wzięłaś takie określenie.

– To żargon biznesowy.

– nieważne. Chodzi mi o to, że ten projekt szczęście zdradza o tobie więcej, niż zdajesz sobie sprawę.

Oczywiście miała rację. Mówi się, że ludzie uczą tego, czego sami potrzebują się nauczyć. Przyjmując rolę nauczyciela szczęścia, nawet tylko dla siebie, próbowałam znaleźć sposób na pokonanie konkretnych wad i ograniczeń.

Nadszedł czas, by zrobić coś więcej. Jednak kiedy rozmyślałam o szczęściu, nieustannie trafiałam na sprzeczności. Chciałam się zmienić, ale jednocześnie zaakceptować. Chciałam traktować siebie nieco mniej poważnie – a jednocześnie poważniej. Chciałam dobrze wykorzystywać czas, ale też włóczyć się, bawić i czytać, kiedy będę miała ochotę. Chciałam pomyśleć o sobie, abym mogła o sobie zapomnieć. Zawsze buzowały we mnie emocje, chciałam pozbyć się zazdrości i niepokoju o przyszłość, zachowując energię i ambicję. Uwagi Elizabeth kazały mi się zastanowić nad moją motywacją. Czy poszukiwałam rozwoju duchowego i nadrzędnych reguł, którymi będę kierować się w życiu? A może projekt był jedynie próbą przeniesienia moich ambitnych, perfekcjonistycznych zapędów na każdą sferę życia? Obie motywacje były po części prawdziwe. Chciałam doskonalić swój charakter, ale – biorąc pod uwagę moją naturę – wiedziałam, że będzie się to prawdopodobnie wiązało z wykorzystaniem wykresów, planów, list zadań, nowego słownictwa oraz kompulsywnym notowaniem.

Wielu najwybitniejszych myślicieli mierzyło się z zagadnieniem szczęścia, dlatego – na początku moich dociekań – wczytywałam się w dzieła Platona, Boecjusza, Montaigne’a, Russella, Thoreau i Schopenhauera. Wielkie religie świata również objaśniają naturę szczęścia, zgłębiałam zatem wiele tradycji, od znajomych po osobliwe. Zainteresowanie naukowców psychologią pozytywną nasiliło się w ostatnich kilku dekadach. Czytałam Martina Seligmana, Daniela Kahnemana, Daniela Gilberta, Barry’ego Schwartza, Eda Dienera, Mihálya Csíkszentmihályego i Sonję Lyubomirsky. W kulturze popularnej aż roi się od ekspertów w dziedzinie szczęścia, dlatego skonsultowałam się z każdym, od Oprah przez Julie Morgenstern po Davida Allena. Niektóre z najbardziej interesujących przemyśleń dotyczących szczęścia pochodziły od moich ulubionych pisarzy, takich jak Lew Tołstoj, Virginia Woolf i Marilynne Robinson – co więcej, niektóre powieści, na przykład A Landing on the Sun Michaela Frayna, Belcanto Ann Patchett czy Sobota Iana McEwana, wydawały się gotowymi teoriami szczęścia.

W jednej chwili czytałam rozprawy filozoficzne i biografie, w kolejnej czasopismo „Psychology Today”. Wśród sterty książek leżących przy moim łóżku znaleźć można było Błysk! Potęgę przeczucia Malcolma Gladwella, Teorię uczuć moralnych Adama Smitha, Elizabeth i jej ogród Elizabeth von Arnim, Sztukę szczęścia Dalajlamy oraz Sink Reflections Marli Cilley. Podczas kolacji ze znajomymi natrafiłam na mądrą myśl w ciasteczku z wróżbą: „Poszukaj szczęścia pod własnym dachem”.

Przeczytane lektury uświadomiły mi, że – zanim do czegokolwiek się zabiorę – muszę odpowiedzieć na dwa niezwykle istotne pytania. Po pierwsze, czy wierzę w to, że mogę być szczęśliwsza? W końcu, zgodnie z teorią zwaną set-point, zasadniczy poziom szczęścia danej osoby jest niemal niezmienny.

Odpowiedź: tak, to możliwe.

Według najnowszych badań dotyczących poziomu szczęścia uwarunkowania genetyczne odpowiadają za niego w pięćdziesięciu procentach, okoliczności życiowe – czyli wiek, płeć, narodowość, stan cywilny, dochód, stan zdrowia, zawód i wyznanie – odpowiadają za dziesięć do dwudziestu procent. Pozostała część jest pochodną tego, jak dana osoba się zachowuje i myśli. Innymi słowy, ludzie posiadają wrodzoną dyspozycję do szczęścia, mieszczącą się w pewnym zakresie, jednak poprzez swoje postępowanie mogą wznieść się na wyżyny własnego zakresu szczęśliwości lub też znaleźć się na jego dnie. Odkrycie to potwierdziło moje własne obserwacje. Wydaje się oczywiste, że niektórzy są z natury nastawieni bardziej entuzjastycznie czy melancholijnie niż inni, a jednocześnie ich decyzje dotyczące sposobu życia mają wpływ na ich szczęście.

Drugie pytanie brzmiało: Czym jest szczęście?

Na studiach prawniczych cały semestr poświęciliśmy omawianiu definicji umowy. Kiedy wczytywałam się w badania dotyczące szczęścia, włączyły się we mnie uczelniane przyzwyczajenia. W nauce ceni się dokładną terminologię, a w jednym z badań z zakresu psychologii pozytywnej przedstawiono piętnaście różnych naukowych definicji szczęścia. Jednak w przypadku mojego projektu poświęcanie energii na zgłębianie różnicy pomiędzy „afektem pozytywnym”, „subiektywnym dobrostanem” a „tonem hedonicznym”, czy mnóstwem innych określeń, nie wydawało się konieczne. Nie chciałam utknąć na pytaniu, które nawet szczególnie mnie nie interesowało.

Zamiast tego zdecydowałam się postąpić zgodnie z uświęconą tradycją ustanowioną przez sędziego Sądu najwyższego USA, Pottera Stewarta, który zdefiniował pornografię, mówiąc: „Rozpoznaję ją, gdy ją widzę”, przez Louisa Armstronga, który powiedział: „Jeżeli pytasz, czym jest jazz, to znaczy, że nigdy się tego nie dowiesz”, oraz przez Alfreda Edwarda Housmana, który napisał: „nie potrafię zdefiniować poezji, tak samo jak terier nie potrafiłby zdefiniować szczura [...ale] rozpoznaję przedmiot dzięki objawom, jakie we mnie wywołuje”.

Arystoteles uznawał szczęście za summum bonum, najwyższe dobro. Ludzie pragną władzy, bogactwa, chcą zrzucić pięć kilo, ale ich prawdziwym celem jest szczęście, które mogą w ten sposób osiągnąć. Jak przekonywał Blaise Pascal: „Wszyscy ludzie pragną być szczęśliwi. Nie ma wyjątków. Niezależnie od środków, wszyscy dążą do tego celu”. W jednym z badań ankietowani z całego świata, zapytani, czego najbardziej pragną od życia – i czego najmocniej życzą sobie dla swoich dzieci – odpowiadali, że szczęścia. Nawet ci, którzy nie potrafią powiedzieć, co oznacza być szczęśliwym, przyznają, że większość ludzi może stać się szczęśliwsza, postępując zgodnie z własną definicją szczęścia. Wiem, kiedy czuję się szczęśliwa. I to wystarczy.

Zdefiniowawszy szczęście, doszłam do jeszcze jednego ważnego wniosku: przeciwieństwem szczęścia jest nieszczęście, a nie depresja. Depresja to poważny stan, który wymaga pilnej uwagi i nie ma związku ze szczęściem lub nieszczęściem. Zajmowanie się jej przyczynami czy sposobami leczenia znajdowało się poza obszarem mojego projektu. Jednak, choć nie miałam depresji i nie planowałam się nią zajmować, zakres moich działań pozostawał dość szeroki. Nie miałam depresji, ale mogłam odnieść wiele korzyści, pracując nad własnym szczęściem.

Skoro wiedziałam już, że mogę podnieść swój poziom szczęścia, i znałam definicję szczęścia, musiałam dojść do tego, w jaki sposób sprawić, abym była szczęśliwsza.

Czy mogłam dokonać zaskakującego odkrycia dotyczącego szczęścia? Pewnie nie. Ludzie rozmyślają o szczęściu od tysięcy lat i wielkie prawdy na jego temat zostały już dawno sformułowane przez najtęższe umysły. Wszystko, co ważne, zostało powiedziane. (nawet te słowa. To Alfred north Whitehead stwierdził: „Wszystko, co ważne, zostało już powiedziane”). Prawa dotyczące szczęścia są tak samo niezmienne jak te obowiązujące w dziedzinie chemii.

Jednak chociaż nie byłam autorką tych praw, musiałam się z nimi zmierzyć. To jak przechodzenie na dietę. Wszyscy wiemy, na czym polega – jedz lepiej, jedz mniej, więcej ćwicz – ale cała trudność tkwi w tym, by stosować te zalecenia. Musiałam stworzyć projekt wdrożenia w życie pomysłów dotyczących szczęścia.

Jednym z patronów samorealizacji jest współtwórca amerykańskiej konstytucji, Benjamin Franklin. W Autobiografii opisuje tabelę cnót, którą zaprojektował w celu realizacji „zuchwałego i trudnego zamiaru osiągnięcia doskonałości moralnej”. Tworząc ją, określił trzynaście cnót, które chciał doskonalić – umiar, milczenie, ład, skromność, oszczędność, pracowitość, uczciwość, sprawiedliwość, powściągliwość, czystość, spokój, surowość cielesna i pokora – a następnie narysował tabelę, w której cnoty te podzielił między dni tygodnia. Każdego dnia Franklin oceniał, czy praktykował wymienione trzynaście przymiotów.

Współczesne badania dowodzą, jak mądre było zastosowanie tabeli. Istnieje większe prawdopodobieństwo, że osiągniemy zakładane cele, jeśli podzielimy je na konkretne, mierzalne działania, za które będziemy czuli się odpowiedzialni i do których będziemy zmotywowani. Jednocześnie, według współczesnej teorii dotyczącej mózgu, to podświadomość w znaczącym stopniu odpowiada za nasze opinie, motywy czy uczucia, z czego nie zdajemy sobie sprawy i czego nie kontrolujemy, a jednym z czynników wpływających na działanie naszej podświadomości jest dostępność informacji lub łatwość, z jaką możemy ją pozyskać. Informacja niedawno zdobyta lub często wykorzystywana w przeszłości jest łatwiejsza do wyszukania. Pojęcie „dostępności” uświadomiło mi, że będzie mi łatwiej dążyć do pewnych celów czy koncepcji, gdy nieustannie będę je sobie przypominać.

Zainspirowana współczesną nauką oraz metodą Benjamina Franklina, zaprojektowałam własną wersję tabeli – rodzaj kalendarza, w którym mogłabym zapisywać wszystkie postanowienia i przyznawać sobie codziennie ✓ (dobrze) lub ✕ (źle) za każde z nich.

Jednak kiedy już stworzyłam tabelę, dużo czasu zajęło mi zadecydowanie, co powinno znaleźć się w jej kolumnach. Trzynaście cnót Franklina nie miało wiele wspólnego z tym, nad czym chciałam pracować. Nie za bardzo przejmowałam się „czystością” (chociaż, jeśli się dłużej zastanowić, mogłam się nieco bardziej przyłożyć do nitkowania zębów). Co powinnam zrobić, aby stać się bardziej szczęśliwą?

Po pierwsze, musiałam określić, nad którymi obszarami chcę popracować, a potem znaleźć konkretne rozwiązania mające pozytywny wpływ na szczęście. Na przykład niemal każdy, od Seneki po Martina Seligmana, uważał, że przyjaźń stanowi klucz do szczęścia, dlatego ja również chciałam wzmacniać moje przyjaźnie. Cała trudność polegała na odkryciu, w jaki sposób będę mogła wprowadzić zmiany, na których mi zależało. Chciałam operować konkretami, aby dokładnie wiedzieć, czego od siebie oczekuję.

Kiedy zastanawiałam się nad możliwymi rozwiązaniami, znów uświadomiłam sobie, że mój projekt szczęście będzie bardzo różnił się od projektów innych osób. Priorytetami Franklina były między innymi „umiar” („Jeść tyle, aby nie poczuć się ociężałym. Pić tyle, aby nie poczuć uniesienia”) oraz „milczenie” („Mniej paplaniny, gier słownych i żartów”). Inni mogą postanowić, że zaczną chodzić na siłownię, rzucą palenie, popracują nad swoim życiem erotycznym, nauczą się pływać albo zaangażują w wolontariat – ja jednak nie musiałam podejmować tych konkretnych postanowień. Miałam własne priorytety. Na mojej liście znajdowały się punkty, które inni pewnie by pominęli, a i ja darowałam sobie wiele pozycji, które inni uznaliby za ważne.

Znajoma była ciekawa, czy wybieram się na terapię.

– Nie – odpowiedziałam zaskoczona. – A czemu pytasz? Uważasz, że powinnam?

– Oczywiście. To niezbędne. Musisz pójść na terapię, żeby poznać źródła swoich zachowań – odparła. – Nie chciałabyś się dowiedzieć, dlaczego jesteś taka, a nie inna, i dlaczego chcesz zmieniać własne życie?

Przez dłuższy czas zastanawiałam się nad tymi pytaniami, a potem stwierdziłam, że w gruncie rzeczy nie chcę. Czy to oznaczało, że jestem powierzchowna? Znam wiele osób, dla których terapia okazała się nieoceniona, jednak kwestie, z którymi zamierzałam się zmierzyć na tym etapie, były dla mnie oczywiste i zależało mi na samodzielnym zaplanowaniu procesu zmiany. W każdym miesiącu chciałam się skupić na innym zagadnieniu, a dwanaście miesięcy składających się na rok pozwalało mi zaplanować dwanaście tematów. Wcześniejsza lektura nauczyła mnie, że największy wpływ na szczęście mają więzi społeczne, dlatego postanowiłam zająć się „małżeństwem”, „rodzicielstwem” i „przyjaźnią”. Dowiedziałam się również, że szczęście w znacznym stopniu zależy od przyjętej perspektywy, dlatego dodałam do listy „wieczność” oraz „nastawienie”. Praca była kluczowa dla szczęścia, podobnie jak odpoczynek, dlatego dodałam również „pracę”, „zabawę” oraz „pasję”. Czym jeszcze chciałam się zająć? „Witalność” wydawała się jednym z podstawowych składników sukcesu całego przedsięwzięcia. Wiedziałam, że na pewno zajmę się „pieniędzmi”. Chcąc przeanalizować niektóre z twierdzeń, na jakie natknęłam się w trakcie lektur, dodałam jeszcze „uważność”. Grudzień miał być miesiącem, w którym postaram się doskonale realizować wszystkie postanowienia – w ten sposób otrzymałam dwanaście kategorii.

Jednak które zagadnienie powinno być pierwsze? Co było najważniejszym elementem szczęścia? Jeszcze tego nie wiedziałam, ale postanowiłam, że na początek zajmę się „energią”. Jej wysoki poziom powinien sprawić, że kolejne postanowienia staną się łatwiejsze.

Kiedy zbliżał się pierwszy stycznia, dzień, od którego zamierzałam rozpocząć realizowanie projektu, udało mi się wreszcie zapełnić tabelę dziesiątkami postanowień, które planowałam wypróbować w przyszłym roku. Przez pierwszy miesiąc miałam zamiar zająć się jedynie styczniowymi postanowieniami, w lutym do styczniowych postanowień miał dojść kolejny zestaw. W grudniu będę mogła ocenić, jak udało mi się uporać z postanowieniami z całego roku.

Wybierając postanowienia, określiłam, choć kosztowało mnie to wiele wysiłku, pewne nadrzędne reguły, którymi miałam się kierować. Nazwałam je listą moich dwunastu przykazań.

DWANAŚCIE PRZYKAZAŃ

1. Bądź Gretchen.

2. Wyluzuj.

3. Zachowuj się tak, jak chcesz się czuć.

4. Zrób to teraz.

5. Bądź uprzejma i sprawiedliwa.

6. Ciesz się procesem.

7. Nie oszczędzaj.

8. Określ problem.

9. Rozchmurz się.

10. Rób to, co należy.

11. Nie kalkuluj.

12. Istnieje tylko miłość.

Przypuszczałam, że przykazania okażą się pomocne w razie trudności z dotrzymaniem postanowień.

Stworzyłam również nieco zabawniejszą listę: moje tajemnice dorosłości. Były to niekiedy trudne lekcje, które odebrałam, dorastając. Nie wiem, dlaczego wiele lat zajęło mi przyjęcie do wiadomości, że tabletki przeciwbólowe bez recepty naprawdę pomagają na ból głowy, ale tak było.

TAJEMNICE DOROSŁOŚCI

Ludzie nie zwracają uwagi na twoje błędy tak bardzo, jak ci się wydaje.

Nie ma nic złego w proszeniu o pomoc. Większość decyzji nie wymaga dogłębnych analiz. Postępuj dobrze i czuj się dobrze.

Ważne, aby być miłym dla każdego. Zabierz sweter.

Wykonując każdego dnia drobną czynność, możesz naprawdę wiele osiągnąć.

Woda i mydło usuwają większość plam.

Kilkukrotne włączenie i wyłączenie komputera pomaga w przypadku większości awarii.

Jeśli nie możesz czegoś znaleźć, zacznij sprzątać.

Możesz wybrać to, co robisz, ale nie możesz wybrać tego, co lubisz robić.

Szczęście nie zawsze czyni cię szczęśliwą.

To, co robisz codziennie, ma większe znaczenie niż to, co robisz raz na jakiś czas.

Nie musisz być we wszystkim dobra.

Jeśli nie przydarzają ci się porażki, to znaczy, że za słabo się starasz.

Lekarstwa bez recepty są bardzo skuteczne. Nie pozwól, aby lepsze było wrogiem dobrego.

Niekoniecznie musi ci się podobać to, co inni uznają za dobrą zabawę, i vice versa.

Ludzie wolą, żebyś w prezencie ślubnym kupiła im coś spoza ich listy.

Nie wpłyniesz na charakter własnych dzieci, upominając je lub zapisując na dodatkowe zajęcia.

Bez zaliczek, bez zwrotów.

Nigdy nie zaczynaj zdania słowami „Bez obrazy”.

Dobrze się bawiłam, wymyślając dwanaście przykazań i tajemnice dorosłości, ale sercem mojego projektu szczęście była lista postanowień wyrażających zmiany, jakie chciałam zaprowadzić w swoim życiu. Patrząc na nie z dystansu, stwierdziłam, że dotyczą dość drobnych spraw. Weźmy styczeń. „Kładź się wcześniej spać” i „Zajmij się odkładaną sprawą” nie przedstawiały się ani zbyt dramatycznie, ani barwnie, ani też szczególnie ambitnie. Projekty dotyczące szczęścia autorstwa innych osób, takie jak przeprowadzka Henry’ego Davida Thoreau nad jezioro Walden, czy kilkumiesięczna podróż Elizabeth Gilbert do Włoch, Indii oraz Indonezji, budziły mój zachwyt. Nowy początek, całkowite zaangażowanie, zanurzenie się w tym, co nieznane – ich poszukiwania były dla mnie źródłem natchnienia, a porzucenie codziennych zmartwień wydawało się niezwykle ekscytujące. Jednak mój projekt nie należał do tej kategorii. Nie byłam żądna przygód i nie pragnęłam dramatycznych zmian. I całe szczęście, ponieważ nie byłabym w stanie tego zrobić, nawet gdybym chciała. Miałam rodzinę oraz zobowiązania, które niemalże uniemożliwiały mi weekendowy wypad, a co dopiero roczną nieobecność.

Co ważniejsze, nie chciałam odrzucać mojego życia. Chciałam je wzbogacić bez zmieniania go, chciałam mieć więcej szczęścia we własnej kuchni. Wiedziałam, że nie znajdę szczęścia w jakimś odległym zakątku lub niezwykłych okolicznościach. Mogłam je osiągnąć tutaj i teraz – zupełnie jak w sztuce Niebieski ptak, w której dwójka dzieci poświęca rok na szukanie błękitnego ptaka szczęścia, aby po powrocie do domu odkryć, że on na nich tam czeka.

Wiele osób miało problem z moim projektem, poczynając od mojego męża.

– Nie rozumiem – stwierdził Jamie, wykonując codzienne ćwiczenia na kręgosłup i kolana. – Jesteś chyba dosyć szczęśliwa, prawda? Gdybyś była naprawdę nieszczęśliwa, to wszystko miałoby więcej sensu, ale przecież nie jesteś. – Przerwał. – Nie jesteś nieszczęśliwa, prawda?

– Jestem szczęśliwa – zapewniłam go. – Tak właściwie – dodałam, ciesząc się, że mam okazję, aby wykorzystać świeżo zdobytą fachową wiedzę – większość ludzi jest dość szczęśliwych. Badanie przeprowadzone w 2006 roku wykazało, że osiemdziesiąt cztery procent Amerykanów ocenia siebie jako „bardzo szczęśliwych” albo „dość szczęśliwych”, a w ankiecie przeprowadzonej w czterdziestu pięciu krajach badani przyznawali sobie przeciętnie siedem punktów w dziesięciopunktowej skali i siedemdziesiąt pięć punktów w skali od jednego do stu. Sama również odpowiedziałam na pytania Authentic Happiness Inventory Questionnaire i, w skali od jednego do pięciu, uzyskałam trzy i dziewięćdziesiąt dwie setne punktu.

– Jeżeli jesteś szczęśliwa, dlaczego zabrałaś się do tego projektu?

– Jestem szczęśliwa, ale nie tak szczęśliwa, jak powinnam być. Wiodę wspaniałe życie i chcę je bardziej doceniać i lepiej z niego korzystać. – Trudno mi było to wyjaśnić. – Za dużo narzekam, zbyt łatwo się denerwuję. Powinnam odczuwać większą wdzięczność. Wydaje mi się, że gdybym czuła się bardziej szczęśliwa, lepiej bym się zachowywała.

– Czy sądzisz, że to cokolwiek zmieni? – spytał, wskazując na wydruki mojej pierwszej tabeli postanowień.

– To się okaże.

– Pewnie tak – stwierdził z przekąsem.

Niedługo potem, na przyjęciu, przyszło mi się zmierzyć z jeszcze bardziej sceptycznym nastawieniem. Towarzyska pogawędka zamieniła się w starcie przypominające obronę pracy doktorskiej, gdy dobry znajomy otwarcie skrytykował koncepcję projektu szczęście.

– Chcesz się przekonać, czy możesz stać się szczęśliwsza? I nawet nie masz depresji? – dopytywał się.

– Dokładnie – odparłam, starając się wyglądać na tyle inteligentnie, na ile to było możliwe przy jednoczesnym staraniu, by nie upuścić kieliszka wina, serwetki ani wykwintnej wersji pasztecika.

– Bez obrazy, ale jaki w tym sens? Nie rozumiem, dlaczego analiza sposobu, w jaki zwykła osoba mogłaby stać się szczęśliwsza, miałaby być ciekawa.

Nie umiałam mu odpowiedzieć. Czy mogłam mu zdradzić, że jedna z tajemnic dorosłości brzmiała: „nigdy nie zaczynaj zdania słowami «Bez obrazy»”?

– A poza tym – upierał się – nie jesteś zwykłą osobą. Jesteś doskonale wykształcona, pracujesz na pełny etat jako pisarka, mieszkasz na Upper East Side, twój mąż ma dobrą pracę. Co możesz powiedzieć komuś ze Środkowego Zachodu?

– Sama stamtąd pochodzę – wtrąciłam niemrawo. Machnął tylko ręką.

– Po prostu nie uważam, że twoje przemyślenia okażą się przydatne dla innych.

– Cóż – odparłam – jestem przekonana, że ludzie mogą się dużo nauczyć od siebie nawzajem.

– Moim zdaniem odkryjesz, że twoje doświadczenia nie są zbyt uniwersalne.

– Zrobię, co w mojej mocy – odcięłam się. A potem wstałam, żeby znaleźć innego rozmówcę.

Chociaż ten człowiek bardzo próbował mnie zniechęcić, nie udało mu się wpaść na trop mojego prawdziwego zmartwienia dotyczącego projektu: czy poświęcanie takiego wysiłku własnemu szczęściu nie jest dowodem na skrajny egocentryzm.

Dużo nad tym myślałam. Wreszcie przyznałam rację starożytnym filozofom i współczesnym naukowcom, którzy twierdzą, że praca nad własnym szczęściem to godny cel. Według Arystotelesa szczęście nadaje znaczenie i sens życiu, jest jego celem i spełnieniem ludzkiego istnienia. Według Epikura musimy ćwiczyć się w rzeczach, które przynoszą szczęście, ponieważ jeśli je osiągniemy, będziemy mieli wszystko, jeżeli natomiast nam go zabraknie, stanie się ono jedynym celem naszych działań. Współczesne badania wskazują, że osoby szczęśliwe są nastawione bardziej altruistycznie, cechuje je większa wydajność, są bardziej pomocne, sympatyczne, twórcze, wytrzymałe, bardziej zainteresowane innymi, bardziej przyjazne i zdrowsze. Szczęśliwi ludzie lepiej nadają się na przyjaciół, kolegów czy obywateli. Chciałam zostać jedną z takich osób.

Zdawałam sobie sprawę, że łatwiej mi być dobrą, kiedy czuję się szczęśliwa. Byłam wtedy bardziej cierpliwa, skłonna do przebaczania, hojna, miałam w sobie więcej energii i beztroski. Praca nad własnym szczęściem nie tylko uczyni mnie szczęśliwszą, ale także będzie miała pozytywny wpływ na osoby z mojego otoczenia.

W dodatku – chociaż nie od razu to sobie uświadomiłam – zaangażowałam się w projekt szczęście, ponieważ chciałam być gotowa. Czułam się niezwykle obdarowana przez los, jednak to mogło się zmienić. Pewnej nocy może zadzwonić telefon i już przeczuwałam, jaką wiadomość wtedy usłyszę. Chciałam przygotować się na przeciwności losu – wykształcić sobie samodyscyplinę i nawyki myślowe, które pozwolą mi zmierzyć się z nieszczęściem, jakie może mnie spotkać. Dopóki wszystko układało się pomyślnie, miałam czas, aby zająć się swoją aktywnością fizyczną, skończyć z narzekaniem i uporządkować naszą kolekcję cyfrowych zdjęć. Nie chciałam czekać, aby to kryzys zmienił moje życie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Słowa piosenki Once in a Lifetime bywają interpretowane jako wyraz egzystencjalnego kryzysu wieku średniego, który każe się zastanawiać nad życiem zgodnie z oczekiwaniami społecznymi, związanymi przede wszystkim z posiadaniem pewnych dóbr, takich jak duży samochód, piękny dom, udane małżeństwo. Autor posiada je wszystkie, a jednocześnie kwestionuje sposób, w jaki do nich doszedł, a nawet to, czy są prawdziwe (przyp. tłum.).