Tytuł oryginału: Birds and their Feathers by Britta Teckentrup

Redakcja: Karolina Oponowicz

Korekta: Marta Śliwińska

Skład: Elżbieta Wastkowska

Redaktor prowadząca: Magdalena Kosińska

© copyright by Agora SA, 2020

copyright © 2018 by Barbara K. Lipska and Elaine McArdle

© copyright for Polish translation by Jolanta Kozak

© copyright by Agora SA 2019

© 2018 by Prestel Verlag, München – London – New York a division of Verlagsgruppe Random House GmbH, München, Germany.

© copyright for Polish translation by Hanna Bartoszewicz 2020

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2020

ISBN: 978-83-268-3339-7 (epub), 978-83-268-3340-3 (mobi)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Spis treści

Pióro: Cud natury

Piórologia: Nauka o ptasich piórach

Rozwój pióra: Keratyna, czyli substancja rogowa

Budowa pióra: Pióra ogona i skrzydeł

Rodzaje piór: Pióra puchowe i półpuchowe

Rodzaje piór: Pióra konturowe, nitkowate i szczeciniaste

Barwy piór: Barwy pigmentowe

Barwy piór: Barwy strukturalne

Pióra różowe: Flaming

Najdłuższe i najkrótsze pióro

Ile piór?

Ewolucja pióra

Latanie

Rodzaje skrzydeł: Szybki zryw i skrzydło owalne

Rodzaje skrzydeł: Szybowanie i dwa typy skrzydeł

Rodzaje skrzydeł: Skrzydło do dużych prędkości

Rodzaje skrzydeł: Skrzydło do lotów długich i powolnych

Furkotanie

Szybowanie

Bicie skrzydłami

Ciche pióra: Bezszelestny lot sowy

Pióra ptaków wodnych

Pióra na pokaz

Ochrona przed zimnem, gorącem i promieniami słonecznymi

Pióra rakiety śnieżne

Pióra podpórki

Pióra śpiewające

Pióra wspomagacze słuchu

Zapylanie

Pióra do pielęgnacji

Trawienie i budowanie gniazda

Transport wody: Specjalne pióra pustynnika

Umykanie drapieżcom

Pióra w barwach ochronnych

Pielęgnacja i wymiana piór

Pióra w kulturze i mitologii

Indianie

Praktyczne korzyści z piór

Dudka

Marzenie o lataniu: Dedal i Ikar

Marzenie o lataniu: Maszyny latające

Pióro na Księżycu

Pióro

Cud natury

Pióra to jedne z najbardziej niezwykłych tworów natury. Są zarazem mocne i delikatne, a przy tym misternie zbudowane i piękne. Wszystkie ptaki mają pióra, co wyróżnia je spośród innych zwierząt.

Dzięki piórom ptak może fruwać wysoko po niebie. Człowiek zawsze marzył, by latać jak ptaki, a pióra fascynowały go od zarania dziejów.

Piórologia

Nauka o ptasich piórach

Pióra zdumiewają różnorodnością barw i kształtów. Piórologia, dział ornitologii, czyli nauki o ptakach, zajmuje się właśnie upierzeniem – bada i opisuje warstwy piór, które porastają ciało ptaka, ich układ, wzory i kolory.

Jest wiele rodzajów piór. Głowę, szyję i tułów ptaka okrywają tak zwane pióra konturowe. Pozostałe to pióra skrzydeł i ogona, a także puch ukryty pod piórami konturowymi.

Całkowite upierzenie ptaka może ważyć nawet trzy razy więcej niż jego szkielet!

Rozwój pióra

Keratyna, czyli substancja rogowa

Pióro, podobnie jak nasze włosy i paznokcie, zbudowane jest z substancji rogowej. To rodzaj białka, budulec mocny, a przy tym lekki. Najlepszy z możliwych, bo ptak, aby mógł latać, nie może być ciężki. Dziób i pazury ptaka także są rogowe, a kości − przeważnie w środku puste. Pióra, tak jak włosy, wyrastają z brodawek skórnych. Ale na tym podobieństwo się kończy, bo ich budowa jest znacznie bardziej skomplikowana. W dodatku dzięki drobnym mięśniom u nasady piór ptak potrafi nimi ruszać: obracać w kółko, unosić i opuszczać, ustawiać skośnie bądź układać ciasno przy sobie.

Do nowo wyrastającego pióra dochodzi krew, ale do w pełni wykształconego już nie. Toteż w razie uszkodzenia pióro nie może się samo naprawić (na jego miejsce musi wyrosnąć nowe). To dlatego ptaki tyle czasu poświęcają pielęgnacji upierzenia.

Budowa pióra

Pióra ogona i skrzydeł

Pióro nieco przypomina drzewo. Jego główne części to oś i chorągiewki. Pusta wewnątrz oś biegnie przez całą długość pióra. Jej dłuższa część górna, czyli stosina, stanowi rusztowanie dla chorągiewek, dolna to tak zwana dudka. Chorągiewki wyrastają po obu stronach stosiny i to one decydują o charakterystycznym kształcie pióra.

Chorągiewka zbudowana jest z delikatnych promieni. W piórach skrzydeł i ogona promienie dzielą się na promyki, może ich być nawet kilkaset na każdym promieniu. Większość promyków ma maleńkie haczyki, którymi łączą się z sąsiadami; zazębiają się z sobą tak ściśle, że tworzą gładką, w miarę sztywną i zwartą powierzchnię. Dzięki temu pióro jest mocne, odporne na wiatr i zachowuje linię opływową.

Służące do lotu pióra skrzydeł (lotki) i ogona (sterówki) są bardzo wytrzymałe, bo ptak musi nimi z całych sił odpychać powietrze, żeby oderwać się od ziemi. Lotki mają budowę asymetryczną – jedna chorągiewka jest wyraźnie węższa od drugiej. Ułatwia to przepływ powietrza ponad skrzydłami i wyniesienie ptaka w górę.

Sterówki mają na ogół taką samą zwartą strukturę jak lotki. Ułożone wachlarzowato pełnią funkcję steru – ułatwiają utrzymanie kierunku i równowagi w locie, a także wytracanie prędkości. U większości ptaków jest ich 12, przy czym te, które leżą dalej od środka, są bardziej asymetryczne. Tylko dwie środkowe sterówki mają połączenie z kością. U niektórych gatunków pióra ogonowe są tak okazałe i fantazyjne, że stały się zupełnie nieprzydatne do latania.

[...]