Homo Politicus Sapiens

Copyright © 2020 by Marek Migalski, Marek Kaczmarzyk
(under exclusive license to Wydawnictwo Sonia Draga)
Copyright © 2020 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Grafika na okładce: Henryk Sawka

Wykonanie okładki: Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Redakcja językowa i indeks: Wojciech Górnaś / Redaktornia.com

Korekta: Elżbieta Górnaś / Redaktornia.com, Marta Chmarzyńska

ISBN: 978-83-66512-07-8

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórców i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!
Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.
ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice
tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28
e-mail: info@soniadraga.pl
www.soniadraga.pl
www.postfactum.pl
www.facebook.com/PostFactumSoniaDraga
www.facebook.com/WydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2020

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

OD KILKUDZIESIĘCIU LAT na Zachodzie trwa rewolucja. Rewolucja w naukach biologicznych. Specjaliści z zakresu neurobiologii, kognitywistyki czy prymatologii dokonują odkryć, które w zasadniczy sposób zmieniają nasze postrzeganie ludzi oraz otaczającego nas świata – także świata społecznego. Dzięki coraz bardziej zaawansowanej technologii, jak na przykład funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI), badają pracę poszczególnych części naszego mózgu i tym sposobem docierają do mechanizmów wpływających na nasze zachowania i postawy. W powstających jak grzyby po deszczu laboratoriach i instytutach badawczych coraz precyzyjniej opisuje się człowieka, jego historię, biologię, emocje nim targające, procesy myślowe.

Polska nauka także bierze udział w tej rewolucji – część badań jest prowadzona w naszym kraju, a polscy naukowcy są albo włączani do międzynarodowych grantów, albo po prostu wyjeżdżają za granicę i tam prowadzą prace badawcze. Nieliczne są jednak w Polsce opracowania łączące neuronauki z politologią. Niniejsza książka ma na celu wypełnienie tej luki.

Obaj jesteśmy wieloletnimi pracownikami Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Jeden z nas pracuje na Wydziale Nauk Przyrodniczych, drugi na Wydziale Nauk Społecznych. Połączyła nas misja zastosowania narzędzi stworzonych przez neuronauki do badania procesów politycznych. Postanowiliśmy przybliżyć polskiemu czytelnikowi konsekwencje, jakie dla uprawiania i opisywania polityki niesie rewolucja w naukach biologicznych.

Jesteśmy przekonani, że implikacje osiągnięć nauk biologicznych są poważne i mogą znacząco zmienić zarówno samą politykę, jak i jej uprawianie oraz dyskurs na jej temat. Tego, co przyniosły w ciągu ostatnich dekad nauki biologiczne, z neurobiologią na czele, nie da się przecenić w procesie lepszego poznawania człowieka i jego społecznych zachowań – w tym także zachowań politycznych. I mowa tu nie tylko o zachowaniach wyborców, ale także o aktywności i sposobach zachowania klasy politycznej oraz mediów i innych graczy na scenie społecznej. Tym przemianom jest poświęcone niniejsze studium.

Zdajemy sobie sprawę z tego, że materia, którą się zajmujemy, nie należy do najłatwiejszych. Dlatego też staramy się pisać o tych sprawach tak prosto, jak to tylko możliwe. Tak właśnie widzimy swoją rolę – o rzeczach trudnych pisać jak najprościej. Mamy nadzieję, że mimo to w książce zachowane zostały walory dyskursu uniwersyteckiego i upraszczając pewne zagadnienia, nie uchybiliśmy jednocześnie prawdzie. Ułatwieniu w odbiorze ma także służyć minisłowniczek umieszczony na końcu – prosimy o zapoznanie się z nim na początku lektury albo o zaglądanie do niego w jej trakcie.

Praca została podzielona na sześć części. W rozdziale pierwszym (Emo-polityka) skupiamy się na emocjach oraz ich roli w procesach politycznych, także w procesach wyborczych. Wyjaśniamy, dlaczego jesteśmy raczej organizmami kierującymi się sferą emocji, a nie ratio, i jakie są tego skutki dla aktywności liderów politycznych oraz – co ważniejsze – wyborców.

Rozdział drugi (Grupolubność) traktuje o ludzkim zamiłowaniu do bycia częścią grupy. Przedstawiciele naszego gatunku chcą przynależeć do większych całości – lubimy to; by zyskać akceptację innych, potrafimy poświęcić wiele z własnego życia, o życiu innych nie wspominając. Ma to swoje polityczne implikacje i o nich także piszemy.

W rozdziale trzecim (My versus oni) wskazujemy na janusowe oblicze opisywanego powyżej fenomenu naszej „grupolubności” – na skłonność do dzielenia świata na „swoich” i „obcych”, „bliskich” i „dalekich”. Nasz altruizm, który czyni z nas część grupy, pozwala na kooperację, poświęcenie dla niej, sąsiaduje bowiem także z wrogością wobec tych, których zidentyfikujemy (lub ktoś zidentyfikuje za nas) jako „obcych”. To współistnienie w nas obu skłonności prowadzi nas jakże często do piekła konfliktów i wojen.

Rozdział czwarty (Infosapiens) opowiada o dystrybucji informacji i o języku jako fenomenach, które uczyniły z nas ludzi i które wyznaczają granice naszej aktywności i zdolności poznawania świata. Polityka od zawsze bazowała na języku oraz informacji, dlatego tak ważne jest to, czego dowiedzieliśmy się o nich w ciągu ostatnich lat dzięki rewolucji w naukach biologicznych.

W rozdziale piątym (Polityka empatii) poddajemy analizie bardzo sympatyczną cechę naszego (i nie tylko naszego) gatunku: empatię. Pokazujemy, skąd się u nas wzięła, jaki ma na nas wpływ i jak kształtuje życie społeczne, ze szczególnym uwzględnieniem życia politycznego.

Wreszcie w ostatnim rozdziale, szóstym (Memokracja), skupiamy się na memetyce oraz na tym, co jej odkrycia mówią nam o świecie, w którym duża część naszych aktywności odbywa się w internecie. Wyjaśniamy popularność fake newsów, postprawdy i... Donalda Trumpa.

Na koniec staramy się podsumować nasze rozważania i przedstawić pewne ogólne wnioski.

Mamy nadzieję, że lektura tego, niedługiego przecież, dziełka wyjdzie czytelnikom na zdrowie, że lepiej zrozumieją człowieka, politykę i procesy społeczne, ale także siebie samych i swoich bliskich. Książka ma charakter rozprawy naukowej, może służyć jako podręcznik akademicki, ale bardzo nam zależało, by odgrywała rolę pozycji popularnonaukowej. By swoim tytułem, treścią i formą nie odstraszała przeciętnego polskiego inteligenta. Naszą ambicją jest bowiem przyczynienie się do tego, by rewolucja biologiczna, z którą mamy do czynienia od kilkudziesięciu lat, przynosiła ludzkim społecznościom korzyści – także w poznawaniu samych siebie. To zaś oznacza, że jej rezultaty powinny być wyjaśniane przedstawicielom naszego gatunku, oczywiście tym, którzy tego chcą i którzy – by to osiągnąć – zadają sobie trud czytania książek. Oby decyzja tych spośród nich, którzy sięgnęli po nasze opracowanie, nie okazała się zła. W takiej właśnie nadziei zapraszamy do lektury.

EMO-POLITYKA

DWA SPOSOBY WIDZENIA świata – racjonalny i emocjonalny – są w tradycji europejskiej postrzegane jako oczywiste alternatywy. Na otaczającą nas rzeczywistość możemy patrzeć, szukając w niej porządku i praw, które następnie stosujemy do planowania i przewidywania przyszłych zdarzeń, albo możemy poddać się biegowi wydarzeń, niesieni na falach wzbierających w nas emocji, bezwolni i odczłowieczeni.

U podstaw takiego myślenia leży kartezjański dualizm, przekonanie, że to, czym jesteśmy, dzieli się na ciało i niezależnego ducha, samodzielny ośrodek naszej aktywności psychicznej, swoistego świadomego operatora organicznej maszynerii naszych ciał. Według dualistycznej koncepcji to właśnie duch jest prawdziwym człowiekiem. Zajmuje swoje miejsce w mózgu i dzięki zmysłom obserwuje świat na skomplikowanym, wielozmysłowym „ekranie”. Na podstawie danych pochodzących z tej projekcji podejmuje decyzje i wydaje komendy. Sam w sobie duch jest wolny od ograniczeń naszej biologii. To bardzo wygodny model. Niezależny obserwator i jego logiczne wybory są optymalne i tylko od warunków, w jakich pracuje cała reszta, zależy, w jakim stopniu lęki, podniecenie seksualne, preferencje kulinarne i cała reszta „bioszumu” pozwolą mu na zarządzanie we właściwy dla niego racjonalny sposób.

Nasz operator jest właścicielem biologicznego pojazdu, który powstał specjalnie dla niego zgodnie z precyzyjnym planem zawartym w DNA. On sam jednak nie jest integralną częścią tego programu. Pozostaje użytkownikiem spersonalizowanej biologicznej maszyny.

Jest on także właścicielem zdolności językowych. To operator włada słowami i ich logicznym układem niosącym właściwe zbiory znaczeń. W taki właśnie sposób opisuje świat sobie i innym, zamkniętym w podobnych wehikułach operatorom. Mówi im na przykład: widzę świat dzięki moim oczom, posiadam też nogi, serce, wątrobę i oczywiście mam mózg.

Nauki biologiczne zaprzeczyły takiemu obrazowi. Dowiodły, że my, ludzie, nie mamy mózgów, my jesteśmy mózgami. Pozornie niewielka różnica w obu sformułowaniach tak naprawdę zmienia wszystko. Dzięki temu znika pozorny dualizm i chociaż niekoniecznie znika „duch w maszynie”, to jednak staje się on jedną z jej funkcji[1].

W takich warunkach nasze pytanie: „Rozum czy emocje?” staje się pytaniem niewłaściwie zadanym, a dla racjonalnego i emocjonalnego podłoża naszych działań musimy szukać nowego uzasadnienia.

Sytuacja ta nieco przypomina pytanie od wieków nurtujące rodziców, wychowawców i pedagogów. Przyjęta przez nich rola polegająca na kształtowaniu kompetencji młodych ludzi w nieunikniony sposób prowadzi do dylematu: geny czy wychowanie? Co jest dominującym zbiorem czynników wpływających na ostateczne możliwości człowieka? Czy te czynniki tkwią w genotypie, czy w środowisku? Badania wskazują jednoznacznie, że nie sposób określić granic znaczenia obu grup czynników. Od samego początku istnienia organizmu informacja zawarta w jego genach jest realizowana w określonych warunkach środowiska zewnętrznego (i dzięki nim), a one wpływają z kolei na sposób ekspresji genów. Można jedynie stawiać pytanie, w jakim stopniu, w danym przypadku i w określonym czasie znaczenie mają oba rodzaje czynników.

Wszystko wskazuje na to, że nauki biologiczne, w tym przede wszystkim te z zakresu neuronauk, proponują obecnie podobną odpowiedź na pytanie o granice racjonalnego postrzegania świata. Nasze wybory, sądy o świecie, przekonania i gusty, a także wynikające z nich zachowania, mają u podstaw bardzo złożone, wielowymiarowe aktywności ośrodkowego układu nerwowego.

Świadome ja nie jest izolowanym bytem, powstaje jako efekt skomplikowanej aktywności mózgu, a ten z kolei jest maszynerią przystosowaną do prawidłowych, adekwatnych reakcji na problemy otoczenia.

Nie wiemy dokładnie, w jaki sposób nasz mózg tworzy umysł, ale neuronauki zbliżają się stopniowo do wyjaśnienia tego fenomenu. Nasze wrażenie niezależności jest tak silne, że prowadzi w stronę jeszcze jednego nieporozumienia, które staje się podstawą marzeń o całkowicie racjonalnym obrazie świata. Najwyraźniej widać je, kiedy staramy się postawić granice pomiędzy tym, co obiektywnie istniejące w fizycznej przestrzeni, a tym, co mentalne. Obserwacja, pomiar, procedury badawcze wydają się gwarancją jednoznacznego, a więc i racjonalnego opisu rzeczywistości. Rzecz w tym, że – jak pisze Chris Frith, jeden z pionierów zastosowań technik obrazowania mózgu w badaniach aktywności umysłowej:

[...] związek naszego mózgu z fizycznym światem przedmiotów nie jest bardziej bezpośredni niż jego związek z umysłowym światem pojęć i idei. Ukrywając przed samym sobą wszystkie nieświadome operacje, mózg tworzy iluzję, że mamy bezpośredni kontakt z przedmiotami w fizycznym świecie. Jednocześnie tworzy kolejne złudzenie, że nasz świat umysłowy jest czymś odrębnym i prywatnym. Za sprawą tych dwóch złudzeń doświadczamy samych siebie jako niezależnych sprawców działających w świecie[2].

Poszczególne cechy świata zewnętrznego mają swoje reprezentacje w mózgu, to fakt. Oznacza to, że obserwując na przykład przedmioty w kolorze zielonym, nasze mózgi uaktywniają określone zespoły neuronów. Ich aktywność jest reprezentacją zieleni. Będzie ona w określony sposób wpływać na aktualny stan naszego mózgu i ten właśnie stan będzie naszym prywatnym, świadomym spostrzeżeniem zieleni. Stan taki nie zachodzi w mózgu jako izolowany proces, mają na niego wpływ setki innych procesów zachodzących na różnych piętrach tej bardzo złożonej struktury. Suma reprezentacji osadzona w aktualnym stanie samego narządu będzie dla człowieka świadomym modelem obserwowanej zieleni – zielenią w umyśle.

Nie istnieje zbiór izolowanych aktów, spośród których niezależny obserwator może wybierać. Aktualny stan świadomości jest funkcją systemu złożonego z takich właśnie aktów.

Przeważająca część procesów zachodzących w mózgach zwierząt (a więc i ludzi oczywiście) ma swoje źródło nie w informacji docierającej do nas z zewnątrz, tylko w wewnętrznej aktywności poszczególnych struktur. Już na podstawie porównania dwóch grup systemów – tych umożliwiających odbiór informacji z naszych zmysłów i tych, które zapewniają komunikację wewnętrzną – widać druzgocącą przewagę tych drugich. Na jedno włókno nerwowe biegnące z receptorów do ośrodkowego układu nerwowego przypada dziesięć milionów włókien łączących poszczególne obszary wewnątrz mózgu. Może to znaczyć, że wytwarzana przez mózg pozornie niezależna i obiektywna wizja zewnętrznego świata jest modelem, zbiorem lokalnych zależności pomiędzy neuronalnymi reprezentacjami określonych cech środowiska, poddanych interpretacji przez system, którego bieżący stan wewnętrzny decyduje o jakości tego modelu[3].

Racjonalne postrzeganie rzeczywistości jest w zasadzie jedną z wielu możliwości interpretacyjnych, jedną z wielu odpowiedzi naszych mózgów na problemy stawiane przez środowisko. Nigdy nie jest jednak całkowicie niezależne od pozostałych rozwiązań równoległych. Reakcje racjonalne i emocjonalne (w tym decyzje podejmowane przez ludzi) są zależnymi od siebie, biegnącymi równolegle stanami tej samej struktury. O rozdzieleniu ich po prostu nie może być mowy. Próby dokonania tego można porównać do prób oddzielenia pomarańczy i jej zapachu i potraktowania tego drugiego jako nadrzędnej jakości branej pod uwagę w czasie spożywania owocowego deseru. Podobnie jak samochód w kolorze czerwonym nie może być postrzegany jedynie jako czerwień samochodu, tak racjonalny umysł nie istnieje bez emocjonalnej reszty. Uśmiechy niezależne od kotów są możliwe jedynie w Krainie Czarów i w świecie fizyki kwantowej oczywiście.

Jedną z najbardziej podstawowych potrzeb człowieka (i innych zwierząt) jest poczucie bezpieczeństwa. Jego brak wywołuje niepokój i wiele reakcji, których uogólniony efekt można określić mianem stresu. Brak poczucia bezpieczeństwa jest więc stresorem. Najwyższy poziom w hierarchii stanów, do jakich zdolne są nasze mózgi, zajmuje świadomość. To dosyć świeże osiągnięcie procesu ewolucji, które pozwala na znaczne rozszerzenie zdolności przystosowawczych naszego gatunku (i w ograniczonym stopniu zapewne także innych zwierząt). Sam fenomen świadomości wciąż wymyka się jednoznacznemu opisowi i choć napisano na jej temat wiele książek, jednoznaczna definicja jest poza naszym zasięgiem[4]. Bez wątpienia świadomość zapewnia nam możliwość reagowania na duże zbiory bodźców, które dodatkowo możemy kumulować, przetwarzać i reagować na ich sumy ze znacznym nawet odroczeniem. Możemy wspominać, planować i dostrzegać regularności. To właśnie ta ostatnia umiejętność naszych mózgów nieźle nadaje się do zapewniania poczucia bezpieczeństwa.

Racjonalne postrzeganie świata odwołuje się do kompetencji związanych z rozpoznawaniem związków przyczynowo-skutkowych, regularnych wzorców, powtarzających się zdarzeń. Analiza zbioru danych przetwarzanych w danej chwili przez nasze mózgi pozwala ustalić regularności, które następnie służą do określania cech modelu zewnętrznego świata i przewidywania zachodzących w nim zmian. Dzięki temu możemy planować reakcje na przyszłe zmiany w środowisku. To z kolei zapewnia poczucie bezpieczeństwa. Racjonalizm to wiara w poprawność rozpoznanych reguł.

Warto jednak podkreślić, że sam proces ustalania reguł nie jest niezależny od innych stanów systemu, w którym zachodzi. Jest też oczywiście podporządkowany wcześniejszym doświadczeniom, a biorąc pod uwagę przewagę aktywności wewnętrznej mózgu nad zewnętrznymi źródłami informacji, można założyć, że te wcześniejsze stany będą miały decydujące znaczenie. Poza tym poczucie bezpieczeństwa i przyjemność, które czerpiemy z ustalania reguł, wraz z motywacją i poczuciem sprawstwa, to emocje, a ich wpływ na sposób poszukiwania reguł będzie zapewne wysoki.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPIS

EMO-POLITYKA

[1] Koch F., Neurobiologia na tropie świadomości. tłum. Grzegorz Hess, Warszawa 2008, s. 24.

[2] Frith C., Od mózgu do umysłu. Jak powstaje nasz wewnętrzny świat, tłum. Anna i Marek Binderowie, Warszawa 2011, s. 28.

[3] Ramachandran V.S., Neuronauka o podstawach człowieczeństwa, tłum. Anna i Marek Binderowie i Elżbieta Józefowicz, Warszawa 2012, s. 78.

[4] Dennett D.C., Świadomość, tłum. Ewa Stokłosa, Kraków 2018.