Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2014
Grupa Wydawnicza PWN
ul. Gottlieba Daimlera 2
02-460 Warszawa
www.dwpwn.pl

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Redaktor prowadzący: Marcin Kicki

Tłumaczenie: Maurycy Merunowicz/Translation Street (wstęp, rozdz. 1–2),
Ewelina Twardoch/Translation Street (rozdz. 3–7)

Redakcja: Maria Białek

Korekta: Katarzyna Juszyńska, Malwina Łozińska

Projekt okładki: Michał Pawłowski/Kreska i Kropka

Zdjęcia na okładce: flickr/Thelonious Gonzo, flickr/Carsten Schertzer, Stock.xchng/krayker, Stock.xchng/schaufi

Przygotowanie publikacji elektronicznej: Ewa Modlińska

Tytuł oryginału: Wer hat Angst vorm Bösen Mann? Warum uns Täter faszinieren?

Copyright © by 2013 Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek bei Hamburg

ISBN 978-83-7705-533-5 (ePub)

ISBN 978-83-7705-561-8 (Mobi)

Prezentowane przypadki pacjentów zostały tak zmienione, by uniemożliwić identyfikację opisanych osób.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

SPIS TREŚCI

- WSTĘP

- 1. SYMPATYCZNE OBLICZE SZATANA

- 2. NIEWOLNICY SEKSUALNI

- 3. FAŁSZYWI PROROCY

- 4. DUSZA TERRORYSTY

- 5. APOKALIPTYCZNI NARCYZI

- 6. WIELKODUSZNI POMOCNICY

- 7. PSEUDOLOGIA PHANTASTICA

- PRZYPISY

- PODZIĘKOWANIA

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Lindzie, Leonowi, Juriemu i Gabi

WSTĘP

Marietta przyniosła Gotfrydowi ciasto, wełniane skarpetki, płytę kompaktową od przyjaciół i książkę o głodówkach leczniczych. Gotfryd uśmiecha się do niej czule. Rozmawiają godzinę. A dokładniej: Marietta wysłuchuje narzekań Gotfryda na jego pożałowania godny los. Potem uzgadniają termin następnego spotkania: dopiero za miesiąc, bo Gotfryd siedzi w więzieniu.

Marietta nie boi się Gotfryda, mimo że jakiś czas temu zamordował kobietę, z którą spotykał się przez kilka tygodni. Renata była o dziesięć lat starsza od niego. Dzisiaj Gotfryd nie potrafi wyjaśnić, co go tak rozwścieczyło, że – jak stwierdził lekarz sądowy – zadał jej czternaście ciosów nożem. Już wcześniej przebywał w więzieniu za gwałt i uszkodzenie ciała. Ale Marietta jest przekonana, że to się już więcej nie zdarzy, ponieważ ona będzie dla niego oparciem. Ludzie przecież mogą się zmieniać.

Jak to możliwe, że człowiek z gruntu zły i godny pogardy jest tak głęboko kochany?

Nierzadko ludzie o skłonnościach przestępczych, samolubni oraz brutalni zwodzą i wykorzystują osoby dobroduszne, fascynują. Dlatego katechetka wstawia się za wielokrotnym mordercą kobiet w celi śmierci, wierząc w jego niewinność. Dlatego żona nie potrafi odejść od męża, mimo że ten stale ją zdradza, nie pracuje, przegrywa pieniądze na utrzymanie i regularnie ją bije. Dlatego naród wybiera na kolejne kadencje polityka wygłaszającego porywające przemówienia na temat wartości chrześcijańskich, uczciwości i pracowitości oraz pomstującego na upadek obyczajów, a zarazem współpracującego z mafią, wąchającego kokainę, uchylającego się od płacenia podatków czy oszukującego żonę. Dlatego seryjny uwodziciel usidla zamożne kobiety w średnim wieku i ogałaca ich konta bankowe, a guru, który wygłasza kazania o wstrzemięźliwości, ascezie, wierności, pokoju i szacunku, bezkarnie sypia ze swoimi młodymi zwolenniczkami, jeździ luksusowymi limuzynami finansowanymi z datków członków sekty, delektuje się francuskim koniakiem, gra w blackjacka oraz opłaca bojówki mające zapobiegać opuszczeniu go przez „odszczepieńców”.

Słyszy się także o przypadkach nakłaniania innych przez ludzi niebezpiecznych i nikczemnych do podziwiania ich, otaczania czcią, służenia im i robienia rzeczy, których robić nie chcą. Często reagujemy zaskoczeniem, dowiadując się, że ktoś z nieprzymuszonej woli godzi się spełniać zachcianki niegodziwców. Co sprawia, że niektórzy są podatni na zakusy niebezpiecznych uwodzicieli – naiwność, brak silnej woli, niestabilność psychiczna? Jak to się dzieje, że dają się omotać ludzie inteligentni, doświadczeni życiowo i zrównoważeni – czy to kwestia manipulacji, hipnozy, a może „prania mózgu”? I jak wyjaśnić to, że całe narody pozwalają sobą rządzić pozbawionym sumienia dyktatorom? Nieraz zdarza się przecież, że na piedestał wynoszeni są przywódcy polityczni i religijni, którym wcale nie chodzi o dobro „owieczek”.

Cechą wspólną wszystkich diabolicznych, odrażających i nikczemnych uwodzicieli jest zdolność zjednywania sobie ludzi, wykorzystywania ich i nakłaniania do robienia różnych rzeczy wbrew woli. Łatwowiernie dajemy się nabierać na te sztuczki, czcimy ich z oddaniem, miłością, zachwytem, ekstazą i płomienną sympatią. Jesteśmy posłusznymi ofiarami manipulacji. Właśnie tego dotyczy niniejsza książka: fascynacji złem, niewolniczej uległości.

Dlaczego niektórzy znajdują przyjemność w uprowadzaniu i torturowaniu innych albo przetrzymywaniu dzieci w piwnicy w celu ich wykorzystywania seksualnego i męczenia? Jak to możliwe, że między ofiarą a oprawcą – brutalnym gwałcicielem, seryjnym mordercą albo manipulatorem aferzystą – rodzi się budzące zgrozę przymierze? Może tę zagadkę będziemy mogli rozwiązać za pomocą badań mózgu, ponieważ niezrozumiałe ludzkie zachowania wiążą się z pierwotnymi obszarami tego narządu.

W celu dogłębnego zbadania tej tajemnicy dokonałem analizy relacji pokrzywdzonych w aspekcie jawnych i ukrytych wskazówek, rozmawiałem z ludźmi z całego świata: ofiarami uprowadzeń i innych przestępstw, mordercami i oszustami, ze świadkami wydarzeń. Zgłębiając fenomen niewolniczej uległości, poznałem osoby, które wywarły na mnie wielkie wrażenie.

Szukając źródła osobliwej więzi, jaka powstaje między porywaczami a zakładnikami, miałem okazję usłyszeć niewiarygodne historie i zanurzyć się w mrocznych otchłaniach ludzkiej psyche. Wywiady prowadziłem nie w roli lekarza psychiatry – miałbym obowiązek zachowania tajemnicy – niemniej dysponowałem zapleczem merytorycznym. Praca nie była łatwa. Wiele ofiar znanych spraw kryminalnych po przykrych doświadczeniach z natrętnymi dziennikarzami unika rozmów na te tematy i stara się chronić swoją prywatność. Niektórzy poszkodowani po prostu pragną zapomnieć o bolesnych przeżyciach.

Moja wędrówka po katakumbach ludzkiej duszy nie zawsze doprowadzała do celu: pytania pozostawały bez odpowiedzi, zagadki bez rozwiązania. Wydaje mi się, że mimo to zbliżyłem się nieco do sekretu krętych pasm nerwowych mózgu człowieka. Choć jesteśmy jeszcze dalecy od zrozumienia zła, które może w nas tkwić, ta książka stanowi przyczynek do odkrycia rąbka tajemnicy, dlaczego pozwalamy się uwodzić sympatycznemu obliczu szatana.

1. SYMPATYCZNE OBLICZE SZATANA

Please allow me to introduce myself

I’m a man of wealth and taste

I’ve been around for a long, long year

Stole many a man’s soul and faith[I]

The Rolling Stones, Sympathy for the Devil

OD MORDERCY PO GOŚCIA PROGRAMÓW TALK-SHOW

Przygotowałem nowe opakowanie żyletek.

Także długi, mocny skórzany sznur.

Zatroszczyłem się o moment

ostatniej decyzji.

Jack Unterweger,
Fegefeuer oder die Reise ins Zuchthaus

Gdy w 1991 roku w kinach wyświetlano Milczenie owiec, w Lasku Wiedeńskim grasował morderca prostytutek. Johann „Jack” Unterweger, niewysoki, ale przystojny reporter austriackiego radia ORF, pytał kobiety oddające się swojej profesji na ulicach Wiednia, co odczuwają na wieść, że zamordowano kolejną z ich koleżanek. A one chętnie zwierzały mu się ze swoich obaw – w końcu rozumiał je, bo jego ciotka była ulicznicą zamordowaną przez klienta. Unterweger przeprowadził także wywiad dotyczący aktualnego stanu zabezpieczania śladów z szefem komendy głównej policji, który nadzorował śledztwo w sprawie morderstw prostytutek.

Unterweger wiedział, o czym mówi: rok wcześniej został zwolniony z więzienia, w którym odsiadywał wyrok za morderstwo.

W 1974 roku w Hesji w zachodnich Niemczech znaleziono martwą osiemnastoletnią prostytutkę Margaret Schäfer. Unterweger zwabił dziewczynę w mroźną zimową noc do lasu i zmusił do rozebrania się do naga, mimo śniegu i lodowatego zimna. Następnie w ciągu kilku godzin uderzył ją czterdzieści razy stalową teleskopową pałką i na koniec udusił ją jej własnym stanikiem. Motyw? Ofiara przypominała mu matkę. Biegli psychiatrzy uznali Unterwegera za przestępcę nałogowego, skłonnego do silnych wybuchów agresji oraz perwersji seksualnych połączonych z sadyzmem, u którego trzeba się liczyć z recydywą[1]. Skazany na dożywotni pobyt w więzieniu, rozpoczął odsiadkę w 1976 roku. Należy dodać, że rok przed zabójstwem Niemki Unterweger był podejrzany o zamordowanie mieszkanki Salzburga. Ze względu na ów wyrok zawieszono jednak dochodzenie w tej sprawie i nigdy nie udowodniono mu tego czynu.

W więzieniu Unterweger zaczął pisać. Jego autobiografia Fegefeuer oder die Reise ins Zuchthaus (Czyściec, czyli podróż do ciężkiego więzienia)[2] stała się bestsellerem. Nie można jej odmówić pewnych walorów literackich. Z pewnością porusza czytelnika, chociaż trudno mu odczuwać do autora sympatię.

Unterweger opowiada w niej o swoim smutnym dzieciństwie. Ojciec był amerykańskim żołnierzem, którego Jack nigdy nie poznał. Matka – kryminalistka i prostytutka – szybko oddała niechciane dziecko pod opiekę dziadkowi, zapitemu, ordynarnemu, opętanemu seksem byłemu skazańcowi. Po raz pierwszy i ostatni Jack widział ją w wieku dziesięciu lat. Potem tułał się po ludziach i zakładach poprawczych. Dokonywał kradzieży samochodów i włamań, uzależnił się od amfetaminy i zmuszał przyjaciółkę do nierządu. Już w młodości odczuwał silny popęd seksualny. W wieku szesnastu lat po raz pierwszy został aresztowany za napad na prostytutkę. Kulminację jego poczynań stanowiło morderstwo Margaret Schäfer.

Autobiografia, która została sfilmowana, oraz pisane w więzieniu opowiadania, sztuki i wiersze zrobiły furorę w świecie literackim i w kręgach wiedeńskich elit. Unterweger został też autorem kilku scenariuszy do serialu kryminalnego Tatort (Miejsce zbrodni) i stu pięćdziesięciu radiowych dobranocek Das Traummännlein kommt (Nadchodzi ludzik ze snów). Zaczął być nazywany Knastpoet – poetą z mamra – i występować jako gość wieczorków literackich i programów talk-show. Sprawiał wrażenie kogoś nadzwyczajnego, wykształconego, interesującego i wesołego, umiał się odpowiednio wyrażać i znakomicie wyglądał. Jego IQ wynosiło sto dwadzieścia cztery[3]. Za dramat Endstation Zuchthaus (Stacja końcowa Ciężkie Więzienie) otrzymał nagrodę literacką imienia Ingeborg Drewitz dla więźniów. To wzorcowy przykład tego, jak działalność artystyczna może zmienić skazańca na lepsze. Czarowi Unterwegera uległy zakonnica i żona polityka. Petycja podpisana przez wielu znanych intelektualistów, w tym Ernsta Jandla, Elfriede Jelinek i Erikę Pluhar, doprowadziła w 1990 roku do ułaskawienia mordercy przez austriackiego prezydenta i zwolnienia z więzienia na okres próby. Poproszona o opinię psycholog po godzinnej rozmowie z więźniem przedstawiła korzystną prognozę dotyczącą warunkowego zwolnienia, ukazując brutalne dzieciństwo Unterwegera, popełnione przez niego czyny karalne oraz odzyskanie równowagi duchowej przez dającą spełnienie działalność autorską. Specjalistka z trzymiesięcznym doświadczeniem w sądownictwie podpierała się kilkoma dosłownymi cytatami z autobiografii osadzonego.

Tymczasem Unterweger zwiódł wszystkich. Historia o trudnej młodości to czysta fikcja. Dziadek nie był lubieżnym starcem. Ciotka nie trudniła się nierządem. Matka była wprawdzie oszustką i nie stroniła od mężczyzn, ale nie uprawiała prostytucji. Jednak opowieści Jacka były chętnie wysłuchiwane przez ludzi, pragnących widzieć w nim wzór zresocjalizowanego skazańca i ofiarę strasznego dzieciństwa.

Na wolności czterdziestoletni wówczas Unterweger dalej pisał. Zaczął też pracować jako dziennikarz. Jego znakami rozpoznawczymi były biały garnitur z lat siedemdziesiątych i jedwabna koszula, krótka skórzana kamizelka, czerwony kwiatek w butonierce, złoty łańcuszek, zegarek marki Cartier, wilczur i krążownik szos o numerze rejestracyjnym JACK I. Otrzymywał w przeliczeniu około trzydziestu tysięcy euro z funduszu subwencyjnego ministerstwa edukacji.

Tymczasem w Grazu i Bregencji znaleziono zwłoki prostytutek Brunhilde Massener i Heidemarie Hammerer – uduszonych ich własną bielizną. Wkrótce potem zginęła prostytutka z Grazu Elfriede Schrempf; jej szkielet odnaleziono wiele miesięcy później. Następnie znikły trzy kolejne kobiety z ulic Wiednia. W Pradze zanotowano podobny przypadek morderstwa: znaleziono nagą okazjonalną prostytutkę Blankę Bockovą, uduszoną za pomocą pary szarych nylonowych pończoch. Mąż trudniącej się nierządem Reginy Prem otrzymał makabryczny anonimowy telefon. Rozmówca dokładnie wiedział, co kobieta miała na sobie w noc morderstwa, i stwierdził – co zostało nagrane na taśmę – że był katem Reginy i że łącznie wymierzył karę jedenastu kobietom, które na nią zasłużyły.

W końcu podejrzenie padło na Unterwegera. Ku swemu rozczarowaniu śledzący go funkcjonariusze stwierdzili, że nie robi on nic więcej oprócz typowego uwodzenia kobiet w modnych knajpkach, klubach nocnych i barach szampańskich. „Na jego widok dziewczyny gubią majtki” – komentuje pewien zazdrosny reporter. Analiza wyciągów z karty kredytowej wykazała jednak, że Unterweger zawsze przebywał w pobliżu miejsc zbrodni – dziwnym trafem za każdym razem w okolicy organizowano spotkanie autorskie. W jego dziennikach nie ma wpisów dotyczących dni, w których popełniano morderstwa.

Ale dość przypadków – detektywi wyciągnęli wnioski i skupili się na Unterwegerze. Podczas badania siedzeń bmw znaleziono włos ze śladami DNA Blanki Bockovej. To był drobny, lecz decydujący trop. W trakcie przeszukania mieszkania odkryto zdjęcie, na którym Jack pozuje z policjantkami z Los Angeles. Śledczy Ernst Geiger zasięgnął informacji w kalifornijskiej metropolii. Latem 1991 roku Unterweger poleciał do Los Angeles, realizując materiał dla jednej z austriackich gazet. W tym czasie doszło tam do trzech morderstw – prostytutki Shanon Exley, Irene Rodriguez i Peggy Booth zostały uduszone za pomocą swoich staników. W większości morderstw popełnionych w Europie w celu uduszenia ofiar zastosowano taki sam charakterystyczny węzeł.

Tymczasem okazało się, że włókna ze znalezionego w mieszkaniu Unterwegera czerwonego szalika odpowiadają włóknom wykrytym na zwłokach Heidemarie Hammerer. Pętla na szyi Unterwegera zaczęła się zaciskać.

Zaniepokojony Unterweger uciekł na Florydę z osiemnastoletnią Biancą Mrak, którą poznał w jednej z wiedeńskich winiarni. W celu pozyskiwania pieniędzy zamierzał wysłać dziewczynę na ulicę. Nie zdążył – oboje zostali aresztowani w Miami w 1992 roku. Podobno z notatek Unterwegera jasno wynikało, że śmierć Bianki była już tylko kwestią czasu.

Na rozprawy, które odbywały się w Grazu, Unterweger stawiał się elegancko ubrany. Był święcie przekonany, że jego urok i aparycja odwrócą uwagę od faktów. W wywiadach zapowiadał, że nigdy więcej nie spędzi w więzieniu ani jednego dnia. Prosił sąd, aby go nie osądzał za jego wcześniejsze czyny. „Dawniej – twierdził – byłem szczurem, prymitywnym kryminalistą, który chrząkał, zamiast mówić, kłamcą na wskroś”. Teraz, jak utrzymywał, został oczyszczony. „Mimo że nigdy nie studiował, był zdolnym psychologiem, znakomitym obserwatorem i co najmniej niezłym aktorem” – wyraził opinię biegły psychiatra Reinhard Haller[4].

Adwokaci Unterwegera argumentowali, że ich klient nie miał najmniejszego powodu, by popełnić zarzucane mu czyny. Cieszył się powodzeniem u kobiet – po co miałby korzystać z usług prostytutek? Biegły psychiatra wyjaśnił, że temu mordercy nie chodziło wcale o seks, zabijanie stanowiło dla niego po prostu atrakcję. W 1994 roku Unterweger został uznany za winnego popełnienia dziewięciu z jedenastu przypisywanych mu morderstw (w dwóch przypadkach zabójstwa nie można było mu udowodnić) i skazany na dożywocie.

Unterweger spełnił swoje przyrzeczenie, że nigdy więcej nie spędzi w więzieniu ani jednego dnia. Wykorzystał nieuwagę strażników i popełnił samobójstwo przez powieszenie. Haller przypuszcza, że działanie miało mieć cel demonstracyjny – takie „odwoławcze” próby samobójcze Unterweger inscenizował już kilkakrotnie[5]. Nawiasem mówiąc, węzeł na sznurku ściągającym spodnie dresowe, na którym się powiesił, był taki sam jak u ofiar.

***

Jak człowiek przepełniony nienawiścią do ludzi może sprawiać wrażenie tak szarmanckiego, wrażliwego i pociągającego? Kluczem jest osobowość antyspołeczna (dyssocjalna). Z jednej strony stanowi ona tło odrażających czynów, a z drugiej wyjaśnia niewiarygodną zdolność fascynowania otoczenia – zjednywania sobie jednej grupy i zrażania drugiej – skłócania ich, aby czerpać z tego korzyści.

Dlaczego siedmiuset intelektualistów podpisuje się pod petycją na rzecz zwolnienia z więzienia mordercy, któremu udowodniono winę? Dlaczego osiemnastoletnia uczennica udaje się na Florydę z mężczyzną podejrzanym o dokonanie serii zabójstw i zgadza się pracować jako striptizerka, by finansować jego ucieczkę? Dlaczego społeczeństwo współczuje monstrum, które z perspektywy ofiar i ich najbliższych raczej zasłużyło na ognie piekielne niż względy okazywane gościom talk-show, rozpierającym się w obitych skórą fotelach? Mało kto potrafi tak zafascynować i omamić opinię publiczną, jak zrobił to Unterweger, gwiazda wśród psychopatów. Jego książki nie miałyby żadnej szansy, gdyby nie było w nich pierwiastka zła, który najwyraźniej na wielu rzucił czar.

***

Żeby lepiej zrozumieć tło tego zjawiska, rozmawiałem w Wiedniu ze świadkiem tych wydarzeń, Astrid Wagner, właścicielką kancelarii specjalizującej się w sprawach karnych. Jako prawnik odwiedziła Unterwegera w 1992 roku w więzieniu w Grazu i napisała książkę Mörder Dichter Frauenheld. Der Fall Jack Unterweger (Morderca, poeta, uwodziciel. Przypadek Jacka Unterwegera), w której podaje w wątpliwość to, czy był on prawdziwym seryjnym mordercą[6]. Jej zdaniem wymiar sprawiedliwości postanowił obciążyć sprawcę, któremu udowodniono winę, za wiele nierozwiązanych przypadków, a prasa skazała go na wyrost, chcąc zarobić na atrakcyjnej historii z gatunku sex and crime.

– Tak – przyznaje Wagner – fascynował mnie. Byłam młodą prawniczką, a on uosabiał stereotyp ofiary, pechowca, o którego trzeba się zatroszczyć. Praca kryminalistyczna pozostawiała wiele do życzenia i w dochodzeniu były pewne nieścisłości, co tylko utwierdziło mnie w roli mścicielki. Miałam dwadzieścia osiem lat, właśnie skończyłam studia i wiele słyszałam o Unterwegerze. Był znaną postacią za sprawą artykułów w prasie i nakręconego o nim filmu. Po ujęciu w USA trafił do więzienia oddalonego od mojego mieszkania o przecznicę. A ponieważ jeden z moich profesorów zajmował się przypadkiem Unterwegera, wydało mi się to niemal omenem. Media uznały go już za winnego, a on w areszcie próbował popełnić samobójstwo. Skłoniło mnie to do wysłania do niego listu, napisałam coś w rodzaju: „Proszę się nie poddawać, nie wszyscy Pana skazali”.

– A potem odwiedzała go pani dość często? – Moje pytanie było raczej stwierdzeniem.

– Tak, zgadza się – odpowiada. – Jako adwokat wiem, że osoba przebywająca w więzieniu jest zupełnie bezradna i potrzebuje wsparcia. Teraz widzę, że Unterweger mnie zinstrumentalizował i zmonopolizował: „Prawda, że przyjdziesz znowu i przyniesiesz mi to, zadzwonisz do tego, zrobisz to, zrobisz tamto…?”, i tak dalej.

– I flirtował z panią, można tak powiedzieć?

– Tak, bardzo delikatnie. Były pewne subtelne uwagi, dyskretne aluzje. Podobało mi się to. Przy czym Unterweger nie robił na mnie większego wrażenia. W mediach wydawał się swobodniejszy. Mężczyzna, którego odwiedzałam w areszcie śledczym, był szary, blady taką bladością więzienną, zaniedbany, nosił podartą koszulkę.

– Może w ten właśnie sposób wzbudził pani współczucie?

– Tak, oczywiście – odpowiada Wagner. – Zresztą o Unterwegera troszczyła się cała grupa kobiet. Była na przykład aktorka, wspaniała osoba, która widziała w nim subtelność i postrzegała go jako niewinną ofiarę. Oczywiście, niektórych fascynowało to, że zamordował prostytutki. Ale moim zdaniem należeli do mniejszości. Większość, wraz ze mną, realizowała swój syndrom pomocnika; wtedy człowiek czuje się ważny. Wiele kobiet otacza opieką tego typu przestępców. Jestem przekonana, że nawet Josef Fritzl, „potwór z Amstetten”, który przez dwadzieścia cztery lata przetrzymywał w piwnicy córkę i spłodził z nią siedmioro dzieci, ma dużą grupę fanów. Kobiety często szukają mężczyzn żonatych albo niedostępnych, typu duchowny czy osadzony. Ktoś taki nie ucieknie. Można do niego pisać listy, obdarzać go uczuciami. Do grona osób troszczących się o Unterwegera należała też dziewczyna z bardzo zamożnej rodziny, o guście, jeśli chodzi o mężczyzn, podobnym do mojego. Z nią było jeszcze gorzej: interesowali ją tylko przestępcy o trudnym dzieciństwie, także sutenerzy. Żona pewnego przedsiębiorcy pomagała Unterwegerowi finansowo, w tym płaciła za niego czynsz w wysokości czternastu tysięcy szylingów miesięcznie. Pisały do niego również zakonnica i gospodyni domowa, która mu się zwierzyła, że mąż ją bije. Autorkami wielu listów były czternastolatka z Tyrolu i siedemnastolatka z Vorarlbergu. Pisał nawet mężczyzna, norweski pastor. Była jeszcze artystka z Linzu, która już wcześniej go poznała i jako osoba dość naiwna uważała, że gdyby się z nią związał, wszystko potoczyłoby się inaczej. Pewnego razu zorganizowano dla niego minutę ciszy, podczas której wszystkie te wielbicielki z różnych miast jednocześnie o nim myślały… To było miłe. W końcu, kiedy po raz kolejny zachwycałyśmy się Jackiem, pewien mężczyzna usiłował sprowadzić nas na ziemię, mówiąc: „Dajcie spokój, przecież on nie jest Bogiem”. Wielu mężczyzn powtarzało wtedy z rozgoryczeniem: „On jest mordercą, siedzi w więzieniu, a ja, porządny obywatel, nie znam nikogo, komu bym się podobał”. Zostałam posądzona o romans z Jackiem i sędzią jednocześnie. Uznano, że sędzia jest stronniczy. Byłam tym oburzona.

– Unterweger wybierał bardzo atrakcyjne kobiety… – wtrącam.

– Nie był zbyt wybredny – prostuje Wagner. – Nazwałabym go raczej smakoszem kobiet. Ale ja zawsze myślałam, że i tak nie jestem w jego typie, bo jestem szczupła i wiotka. On wolał kobiety pulchne o dużym biuście.

– A co z Biancą Mrak, która z nim była w Miami?

– Ona potrzebowała go „namacalnie”. Nie była kimś, z kim się wymienia romantyczne listy, potrzebowała konkretu. Nagle została gwiazdą telewizji, to ją fascynowało. Delektowała się tym.

– Czy Bianca często go odwiedzała w areszcie śledczym?

– Tak, równolegle ze mną – mówi Wagner. – Sędzia śledczy to wykorzystał. Mógł kontrolować pocztę i włożył list Unterwegera do mnie do koperty dla Bianki i odwrotnie. Do Bianki Jack napisał piękny list miłosny, który ja przeczytałam, a Bianca otrzymała list do mnie, w którym nazwał ją głupią krową. W areszcie Jack stał się dla niej nagle starszym panem, miał przecież dwa razy więcej lat od niej. Na początku Jack nie myślał, że coś nas łączy. To był zwykły flirt. Dopiero później zaczął opowiadać, że jestem kobietą jego życia, że chce mnie poślubić i mieć ze mną dwoje dzieci. Jego ostatni list zachowałam. Bardzo mną wstrząsnął, ponieważ Jack zapowiadał w nim samobójstwo.

– Czy mogłaby pani powiedzieć, że go kochała? – dociekam.

– Tak, byłam nim zafascynowana – przyznaje Wagner. – Chodziło o to, co nieznane… Pochodziłam z rodziny mieszczańskiej osiadłej na prowincji, a on przeżył już wszystko, wszędzie bywał, był nawet stręczycielem w Hamburgu i tak dalej. Oczywiście słyszałam w głowie także głos ostrzegawczy, że nie mogę z nim mieć długofalowych kontaktów, ponieważ go nie wypuszczą. Ale on emanował optymizmem i mówił: „Jakoś sobie poradzimy”.

– Czy wydawał się pani seksualnie atrakcyjny? – zgłębiam ten fenomen.

– Trudno powiedzieć – odpowiada Wagner. – Ale coś jest na rzeczy. Nie był to seks sensu stricto. Mówimy tu o seksie w bardzo wysublimowanej postaci, niczym spojrzenie przez oczka siatki. Styczność była właściwie niemożliwa. Poza tym wolę mężczyzn nieco lepiej zbudowanych. Jednak nie mogę powiedzieć, że Unterweger był dla mnie seksualnie nieatrakcyjny, byłoby to nieprawdą. To tak jak z tą piękną zimną morderczynią, którą wielu uważa za niewinną…

– Amandą Knox?[II] – dopytuję.

– Tak. Gdyby Amanda była odpychającą, szpetną starą czarownicą, nie znalazłby się nikt, kto byłby gotów dla niej coś zrobić. Gdyby Unterweger był odrażającym brzydalem, na pewno bym się za nim nie wstawiła. Ale akurat mój związek się rozpadł…

– Ach – wtrącam. – Była pani w tym czasie w stałym związku?

– Tak, ale nie układało się nam. Często się kłóciliśmy. Jacka wykorzystałam jako pretekst, żeby się po raz kolejny nie pogodzić.

– Jak pani odebrała skazanie Jacka? Nie był to szok?

– Przeżyłam koszmar, chociaż się tego spodziewałam. To był okropny dzień, panowała straszna duchota. Ogłaszanie wyroku ciągnęło się w nieskończoność.

– Płakała pani?

– Dopiero następnego dnia. Do jego kolejnej protektorki, sześćdziesięcioletniej byłej siostry zakonnej, która gorliwie pisała do niego listy, powiedziałam, że pójdę go odwiedzić. Spojrzała na mnie i zapytała: „Jeszcze nie wiesz?”. Nie musiała nic wyjaśniać, zrozumiałam, że odebrał sobie życie.

– Czy nadal uważa go pani za niewinnego? – badam dalej.

– W śledztwie pojawiło się wiele nieścisłości. Unterweger na pewno nie popełnił wszystkich zarzuconych mu morderstw, na przykład w Bregencji. Ale dzisiaj patrzę na to bez emocji. Wtedy uparcie obstawałam przy tym, że mamy do czynienia z jawną niesprawiedliwością. Było kilka poszlak wskazujących na jego winę. Może to prawda, mimo że był sympatyczny i nie sprawiał wrażenia typowego, zamkniętego w sobie seryjnego mordercy.

– Jak pani uporała się z tą historią?

– Pisząc książkę. Potem znalazłam się nagle w olbrzymiej wspólnocie fanów. Stałam się postacią kultową. Otrzymywałam niezliczoną ilość listów z zakładów karnych. Niektórzy z więźniów nie robili ceregieli i wprost prosili o zdjęcia pornograficzne. Tego Unterweger nigdy by nie zrobił, chociaż może w więzieniu by mu się przydały.

– A później została pani adwokatem…

– Pewien obrońca chciał mnie zaangażować jako partnerkę. Uważał, że jestem bardzo obrotna. Ale potem zatelefonował do mnie i powiedział, że jednak nie może tego zrobić. Poinformowano go, że jeżeli będę jego partnerką, wtedy przegra każdy proces. Okazało się, że w Grazu nie mam szans na zatrudnienie. Przeniosłam się do Wiednia.

FATALNE ZAUROCZENIE

Kiedy w 1995 roku personel osiemnastego oddziału zamkniętego dla psychicznie chorych przestępców przy szpitalu Ochsenzoll w Hamburgu oglądał w telewizji ważny mecz piłki nożnej, Thomas Holst przeszedł przez śluzy bezpieczeństwa, obok dozorców i przez szklane drzwi pancerne do sali gimnastycznej. Tam zerwał deski i wełnę szklaną z obicia dachu i zsunął się na ziemię po sznurach do wiązania worków z bielizną.

„Morderca z Pustaci Lüneburskiej” był wolny.

Przypadek Holsta pokazuje w groteskowy sposób niesamowity wpływ, jaki mogą mieć na otoczenie umysły diaboliczne. W tym całkowitą utratę rozsądku.

***

Holst już w dzieciństwie był nieprzystosowany społecznie. Jak wspomina jego matka, musiał być uspokajany na oddziale psychiatrii haloperidolem, silnym środkiem psychotropowym. Później jego stan się ustabilizował. W końcu rozpoczął naukę w zawodzie grafika. „Przyjemny, uczynny człowiek” – tak go opisała sąsiadka[7]. Mężczyzna o chłopięcej twarzy budził sympatię. Kobiety uważały go za szarmanckiego, uprzejmego i godnego zaufania. „Byłem dla kobiet niezwykle miły” – zdradził później seryjny morderca[8].

PRZYPISY

[1] Friedrichsen, G.: Reportagen vom Strich? Der Spiegel, 17 /1994

[2] Unterweger, J.: Fegefeuer oder die Reise ins Zuchthaus. München, Heyne 1992

[3] Haller, R.: Die Seele des Verbrechers. Wie Menschen zu Mördern werden. Reinbek, Rowohlt 2012

[4] Tamże, s. 276

[5] Tamże, s. 263

[6] Wagner, A.: Mörder Dichter Frauenheld. Der Fall Jack Unterweger. Leipzig, Militzke 2004

[7] Hellwig, S., Lindemann, P.: Die Psychiatrie Ochsenzoll wäre den gefaßten Sexualmörder am liebsten schnell wieder los. Focus, 2 /1996

[8] Friedrichsen, G.: Schweinenett zu den Frauen. Der Spiegel, 15 /1993

[I] Pozwól, że się przedstawię. / Mam bogactwo i mam gust. / Kręcę się tu już od wielu lat, / Gromadząc mą kolekcję dusz.

[II] Amerykańska studentka uniwersytetu w Perugii podejrzana o maltretowanie współmieszkanki i poderżnięcie jej gardła. W 2009 roku została skazana na dwadzieścia sześć lat więzienia, a dwa lata później uniewinniona w wyniku apelacji. [W 2013 roku włoski Sąd Najwyższy uchylił wyrok sądu apelacyjnego z 2011 roku – proces apelacyjny zaczął się od nowa. W 2014 roku Knox została ostatecznie skazana na dwadzieścia osiem i pół roku więzienia – przyp. red.].