Copyright © by Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2014

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Książka powstała we współpracy z Firmą wydawniczą SEZAMM Małgorzata Maruszkin
www.sezamm.pl

Copyright © for the text by Władysław Bartoszewski, 2014

Copyright © for the text by Michał Komar, 2014

Wydanie pierwsze, 2014

Redaktor prowadzący Marcin Kicki

Redakcja Zofia Kunert

Korekta Ewa Garbowska

Biogramy Zofia Kunert

Projekt okładki Anna Angerman

Wybór zdjęć Marcin Barcz, Katarzyna Kucharczuk

Przygotowanie publikacji elektronicznej Ewa Modlińska

ISBN 978-83-7705-569-4 (ePub)

ISBN 978-83-7705-571-7 (Mobi)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy. Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Wstęp

- Krzysztof Kozłowski

- Teresa Prekerowa

- Matylda Osterwina

- Szymon Datner i Bronka Klibańska

- Józef Kermisz

- Aba Kowner

- Gideon Hausner

- Chone Szmeruk

- Oswald Rufeisen, ojciec Daniel

- Stanisław Broniewski

- Halina Czarnocka

- Wanda i Tadeusz Pełczyńscy

- Lidia i Adam Ciołkoszkowie

- Józef Garliński

- Kazimierz Iranek-Osmecki

- Ryszard Kaczorowski

- Kazimierz Sabbat

- Edward Raczyński

- Antoni Słonimski

- Wykaz źródeł ilustracji

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Antoni Słonimski, pseud.: „A.S.”, „A. Słoń”, „Dr Antoni Bączek” i in.

ur. 15 listopada 1895 r. w Warszawie, zm. 4 lipca 1976 r. tamże, poeta, felietonista, krytyk literacki i teatralny, satyryk. Autor szopek politycznych, karykatur i rysunków satyrycznych, współzałożyciel kabaretu literackiego Pod Picadorem (1918–1919) i grupy poetyckiej Skamander, w latach 1924–1939 stały współpracownik „Wiadomości Literackich” (cykl recenzji teatralnych Gwałt na Melpomenie i felietonów Kronika tygodniowa). Od 1939 r. na emigracji, najpierw we Francji, potem w Wielkiej Brytanii. W latach 1946–1948 kierownik sekcji literatury UNESCO, w latach 1948–1951 dyrektor Instytutu Kultury Polskiej w Londynie. Od 1951 r. w kraju. W 1955 r. laureat Nagrody Państwowej I stopnia w dziedzinie literatury. W 1964 r. inicjator „Listu 34”, potem uczestnik wielu akcji opozycyjnych. Od 1970 r. współpracownik „Tygodnika Powszechnego”.

Był humanistą, który przeciwstawia się zacieraniu granic wszelkich pojęć i zakłamywaniu znaczenia słów. Wierzył w braterstwo ludzi wolnych, w uczciwość i lepszą przyszłość świata, wierze tej dając wyraz w twórczości.

Antoni Słonimski

Antoniego Słonimskiego znałem kilkanaście zaledwie lat. Na początku była to luźna znajomość, z czasem doszło do zbliżenia i przyjaźni, której obie strony w jakiś sposób były wierne, licznymi faktami manifestując tę wierność i wzajemną życzliwość. Nie jestem człowiekiem szczególnie skłonnym do rozrzewnień, o nim jednak zawsze myślę ze wzruszeniem. Od wczesnej młodości. Od czasu, kiedy przeczytałem Lalkę – bo przecież Antoni był synem doktora Stanisława Słonimskiego – pierwowzoru powieściowego doktora Michała Szumana, przyjaciela Wokulskiego. To samo by już wystarczyło! A szczególnie głośno zrobiło się wokół niego w ostatnich latach przed wojną, kiedy to jako autor felietonów i satyr pobudzał do akceptacji lub do sprzeciwu. Poruszał też jako autor liryków. Momentem przełomowym jednak w stosunku wielu z nas, czyli młodych, do Słonimskiego, okazało się napisanie przezeń wiersza Alarm.

Nie wiem, czy profesor Karol Estreicher miał rację, twierdząc, że Antoni nie przywiązywał do tego utworu specjalnej wagi. Przecież w ostatnich kilkunastu miesiącach swojego życia dwukrotnie o nim pisał. W swoim Alfabecie wspomnień pod hasłem „Karski” wspomina o recepcji krajowej Alarmu, o czym opowiedział mu najsłynniejszy kurier polskiego Podziemia, który w listopadzie 1942 roku przybył do Londynu. Drugi raz pisze Słonimski o Alarmie w felietonie zamieszczonym w „Tygodniku Powszechnym”. Data – styczeń 1975 roku. A więc półtora roku przed śmiercią, co nabiera posmaku testamentowego. Z racji wartości artystycznej miał do tego wiersza krytyczny stosunek, lecz z perspektywy czasu zaczął doceniać jego znaczenie w sensie służby ludzkim potrzebom.

Wiersz powstał jesienią 1939 roku w Paryżu. Do Polski dotarł za pośrednictwem wątłego przekazu radiowego w okresie świąt Bożego Narodzenia i nie spotkał się z większym zainteresowaniem. W marcu 1940 roku ogłoszony został przez „Wiadomości Polskie” wychodzące w Paryżu. Potem przyszedł czerwiec 1940 roku, czas upadku Paryża i kapitulacji Francji. Wtedy pojawił się w numerze konspiracyjnego, bardzo rozpowszechnionego pisma „Polska żyje”. Był to krajowy pierwodruk utworu, zakończonego charakterystycznymi słowami: Ogłaszam alarm dla miasta Warszawy. / Niech trwa!

Wiersz trafiał idealnie w nastroje, szczególnie ludzi młodych. Stał się niejako symbolicznym wyznacznikiem gotowości bojowej, zapoczątkowanej wrześniową obroną Warszawy pod przewodem Stefana Starzyńskiego. I zaczął żyć własnym życiem.

Okładka tomu Antoniego Słonimskiego Popiół i wiatr

W 1941 roku pojawił się w konspiracyjnej Antologii poezji współczesnej wydanej przez Jana Janiczka i Stanisława Miłaszewskiego. W tym samym roku, w sierpniu, odbity został jako załącznik do harcerskiego pisma „Biuletyn wyszkoleniowy”, w maju 1942 roku ogłoszony w „Werblach wolności” – bardzo popularnych zeszytach poetyckich wydawanych z inicjatywy Aleksandra Kamińskiego, szeroko czytanych w konspiracji nie tylko w Warszawie. Również w 1942 roku został przedrukowany w antologii poezji Warszawo, tę pieśń ci pod nogi kładę, a w 1943 w jednej z bardziej rozpowszechnionych antologii literackich noszącej tytuł Warszawa Korzboka. „Korzbok” był to pseudonim redaktorki tejże antologii, Zofii Niesiołowskiej-Rothertowej.

Antoni nieraz wspominał, że Alarm stał się tytułem tomiku jego wczesnych wojennych poezji, który doczekał się w Londynie sześciu wydań polskich, a potem siódmego w przekładzie czeskim, dokonanym przez emigranta, poetę Viktora Fischla. Wiele lat potem obaj mieli się spotkać na warszawskim bruku, gdyż w połowie lat sześćdziesiątych tenże poeta jako Awigdor Dagan został ambasadorem Izraela w Polsce.

Wiersz Alarm to dziełko, o którym mógłby marzyć każdy twórca. Przepisywany ołówkiem, krążący na kartkach i w zeszytach szkolnych, podawany z ręki do ręki jako anonimowy materiał konspiracyjny, uzyskał dostęp pod dachy domów, a może nawet i pod strzechy, stając się symbolem naszej sytuacji i naszych oczekiwań.

Odręczny dopisek Antoniego Słonimskiego na korekcie tomu Wspomnienia warszawskie

W 1941 roku w moje ręce wpadł maszynopis krążącego po Warszawie we fragmentach poematu Popiół i wiatr. Prawdopodobnie został przepisany z numerów „Wiadomości”, a dostarczyła mi go Hanka Czaki[1] na krótko po moim powrocie z obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Kiedy wówczas, w tych specyficznych warunkach czytałem fragmenty Popiołu i wiatru, jako wychowany na Bielańskiej rozrzewniałem się strofami o placu Teatralnym i Niecałej. Chodząc z kolei do antykwariatu Biały Kruk, prowadzonego przez Juliusza Wiktora Gomulickiego przy Niecałej pod numerem 10 na tyłach małej księgarni, za każdym razem przypominałem sobie strofy poematu, a szczególnie tę jedną, wywierającą na nas, ludziach żyjących pod okupacją, wyjątkowe wrażenie. Strofę opowiadającą o tęsknocie za utraconą Warszawą:

W ciemnych tajgach sybirskich, w kraju wiecznych mrozów,

Czy w upałach pustynnych, czy w śniegu północy,

Czy za drutem kolczastym niemieckich obozów –

Jak się wam Ona, bracia, musi śnić po nocy,

Jeśli tu w domu cichym, pośród dobrych ludzi,

Dni zatruwa wspomnieniem, a nocą mnie budzi.

W 1942 roku, poprzez zeszyt „Werbli wolności”, trafił do szerszego obiegu w podziemiu warszawskim niewielki wiersz Słonimskiego Wszystko. Szczególnie utkwiła mi w pamięci strofa dotycząca moralnych celów wojny:

Nie – by rządzić innymi,

Lecz by w domu z swoimi

Sprawiedliwie przełamać się chlebem.

Wyjść na drogę i czyste

Witać niebo gwiaździste,

I spokojnie móc spać pod tym niebem.

Ta strofa pobudziła niektórych zwolenników kultury imperialnej, głównie kolegów ze „Sztuki i Narodu”, do ostrych ataków w prasie podziemnej przeciwko minimalizmowi piszącego po polsku poety – co sam miałem okazję przeczytać. Ale u wielu ludzi, których marzeniem był koniec wojny, mający przynieść spokój, sprawiedliwość, ciepło i dobro, znalazł ten wiersz bardzo pozytywny oddźwięk.

Do 1950 roku Antoni Słonimski przebywał głównie za granicą, a ja sporo siedziałem w więzieniach, bez możliwości regularnego dostępu do książek i czasopism. Zdążyłem poznać jeszcze tomik Wiek klęski, wydany w 1945 roku we wciąż istniejącej oficynie Jakuba Mortkowicza. Obejmował wiersze z lat wojny z niezwykle dla mnie ważnym, stanowiącym moralne potwierdzenie własnej drogi, wierszem Ten jest z ojczyzny mojej, który potem stał się tytułem opracowania zebranych przeze mnie i zredagowanych przy cennej współpracy Zofii Lewinówny relacji i wspomnień.

Kiedy w 1955 roku znowu – po wyjściu z więzienia – czytałem poezję, trafił mi do rąk nowy wybór Słonimskiego, wydany przez Czytelnika. Wyznam, że nie wszystko mi w tym tomiku przypadło do gustu. Przyszły jednak lata przełomu i Słonimski uzewnętrznił swoją prawdziwą naturę – niesłychanie żywotną i żarliwą obecność.

Dedykacja urodzinowa Antoniego Słonimskiego dla Władysława Bartoszewskiego z 19 lutego 1968 r. w tomie Popiół i wiatr

Wszyscy znamy zapewne niewielki tomik Wspomnienia warszawskie – oddany do Czytelnika w lipcu 1956 roku, który ukazał się w lutym następnego roku. W okresie między przekazaniem go do druku a wydaniem miał miejsce Październik. Dlatego otrzymawszy korektę, Słonimski dopisał tekstowi nową puentę. Pierwotnie tomik kończył się słowami: „W 1951 roku powróciłem na stałe. Pytano mnie się wtedy: – Czy to prawda, że pan wrócił na dobre? – Dlaczego zaraz na dobre? Powiedzmy na średnie. A raczej na dobre i na złe – odpowiedziałem”. A dopisek czerwonym atramentem na odbitkach ostatniej korekty brzmiał: „Nie wiem, co jeszcze zdarzyć się może, co nam los przyniesie, ale wiem, że decyzja powrotu do kraju była słuszna, warto było godzić się na drobne kompromisy, doznawać upokorzeń i rozczarowań, aby żyć i walczyć w Warszawie, aby do przywiązania serdecznego dołączyło się to uczucie dumy, które odczuliśmy w dniach warszawskiego Października”. Ten dopisek jest jeszcze z jednego względu charakterystyczny – pokazuje osobowość Słonimskiego, człowieka i felietonisty, który miał potrzebę natychmiastowego reagowania na wszystko, co nam przynosi życie.

Dzięki gościnności „Tygodnika Powszechnego” w 1963 roku mogłem rozpisać wolną od ubocznych myśli ankietę, dotyczącą współdziałania i współżycia Polaków z prześladowanymi w czasie okupacji Żydami. Zastanawiałem się nad jakimś hasłem, nad motywem przewodnim, który by dobrze oddał moją ideę. Ten jest z ojczyzny mojej wydał mi się najbardziej trafny. Niedługo przed drukiem ankiety, gdzieś w początkach 1963 roku, osobiście poznałem Słonimskiego, który okazał mi bardzo wiele życzliwości.

Jest rzeczą zadziwiającą, jak szeroki był krąg ludzi bliskich sercu tego człowieka. Najpierw było pokolenie Edwarda Lipińskiego, Stanisława Lorentza, Romana Jasińskiego i Karola Estreichera, potem pokolenie Artura Międzyrzeckiego, moje, Jana Józefa Lipskiego i Wiktora Woroszylskiego. A następnie dużo młodszych – Stanisława Barańczaka, Ryszarda Krynickiego i Adama Michnika. Ogromny wachlarz nazwisk, które wymieniam zupełnie przykładowo, aczkolwiek bez wyjątku nazwisk ludzi, o których wiem, że Słonimski żywił do nich wyjątkowo ciepłe i serdeczne uczucia. Rozmaitość postaw tych ludzi, różnorodność temperamentów i usposobień, zawodów i poziomu doświadczenia wskazują, jak rozległa była ta serdeczność i chęć poznania ich motywacji, chęć uczestniczenia w ich zaangażowaniu, poszukiwaniach, błędach i osiągnięciach. W przyjaźniach był Antoni wytrwały i wierny.

Dedykacja Antoniego Słonimskiego dla Zofii i Władysława Bartoszewskich z kwietnia 1972 roku

Do najmilszych i najzaszczytniejszych dedykacji, które w życiu otrzymałem, należy ta z Na jawie i mrzonce, z datą 11 lutego 1968 roku, a więc po ostatnim przedstawieniu Dejmkowych Dziadów i przed słynnym zebraniem Związku Literatów Polskich, na którym przyjęto rezolucję potępiającą cenzurę. Dedykacja brzmiała: „Towarzyszowi walk na pograniczu jawy i mrzonki”. Później, w 1971 roku, doszła dedykacja na Jednej stronie medalu – jeszcze może cieplejsza: „Temu, który jest z ojczyzny mojej”. Znaczenie tej dedykacji ma podwójną moc. Bowiem wspomniane ankiety, opatrzone olbrzymią liczbą dokumentów, zostały w formie książkowej wydane w 1967 roku. Wydawca, czyli Znak, starał się o wznowienie książki w 1968 roku, co natrafiło na opory. Przyszła warunkowa zgoda: można wydać, ale pod innym tytułem i bez żadnej wzmianki o Antonim Słonimskim, który został obłożony wszystkimi możliwymi zakazami cenzury. Przekomarzaliśmy się wtedy z Antonim. On mówił szlachetnie: „Zmień tytuł i wydaj książkę”, a ja odpowiadałem, że nie zmienię. Ostatecznie wyszło na moje. A wiersz dedykacyjny Ten jest z ojczyzny mojej był w 1969 roku pierwszym publicznym znakiem powrotu jego autora do czytelników, jeszcze tylnymi drzwiami.

Słonimski i Jasienica namawiali mnie, bym wstąpił do Pen Clubu. Złożyłem podanie. Prezesem był wtedy Jan Parandowski, Jasienica jednym z wiceprezesów, Słonimski członkiem zarządu, więc w początku 1969 roku mnie przyjęto, a już w grudniu tego roku w wolnych, demokratycznych wyborach zostałem wybrany do zarządu. Zacząłem tam działać, chyba dosyć energicznie, bo w 1972 roku wybrano mnie na sekretarza generalnego polskiego Pen Clubu, akurat wtedy, gdy Heinrich Böll został laureatem Nagrody Nobla. Z Antonim w tych czasach podpisywaliśmy apele i protesty. Pierwszy zdaje się dotyczył ułaskawienia skazanych w 1971 roku czynnych działaczy „Ruchu”, braci Czumów i Stefana Niesiołowskiego[2].

Słonimski był człowiekiem o niezwykłej delikatności i wrażliwości. Wielu zarzucało mu naiwność, wielu nawet z jego naiwności szydziło. On jednak, przymrużając oko, w tejże naiwności brnął dalej, do wyraźnie sobie wyznaczonych celów. Przypomina mi się tutaj fragment Sądu nad Don Kichotem, gdzie pisał: „Więc propozycja była, by humanizm, jako że wyraz ten ludzi tumani, zmienić w gumanizm, od gumy pochodny, więc rozciągliwy bardziej i wygodny”.

O nie! Nie był Słonimski „wygodnym gumanistą”. Był humanistą, który przeciwstawia się zacieraniu granic wszelkich pojęć i zakłamywaniu znaczenia słów. Wierzył w braterstwo ludzi wolnych, w uczciwość i lepszą przyszłość świata, wierze tej dając wyraz w twórczości. Już w 1916 roku w wierszu Słowa mówił:

Piszę: wiara, i z świętych ksiąg, praw i kodeksów,

Czytam własną świadomość jak sumę refleksów,

Piszę: postęp, i widzę, jak wciąż zmienny płynie

Strumień zdarzeń i w pustce nienazwanej ginie.

I piszę słowo: życie, i widzę, jak fala

Drgań materii nadbiega i jak się oddala.

Piszę: rozum i miłość, i w tle za słowami

Światła szukam, a tylko mrok mam przed oczami.

I na próżno tę ciemność chcę wygnać sprzed powiek,

I nie mam innej broni jak to słowo: człowiek.

Zaproszenie na spotkanie poświęcone pamięci Antoniego Słonimskiego w Polskim PEN Clubie

Antoni i moje stosunki z nim należą do najbardziej osobliwych moich doświadczeń z ludźmi, szczególnie zważywszy na ogromną różnicę wieku – 27 lat. To on był inicjatorem zaszczytnego dla mnie bruderszaftu i to on stał się autorem konsekwentnie potem formułowanych dedykacji na rękopisach.

W 1975 roku ukazał się Alfabet wspomnień. W wyniku zbiegu okoliczności, że książkę wydawano w Państwowym Instytucie Wydawniczym, gdzie moja żona była zastępcą redaktora naczelnego, do rąk moich trafiły kopie szczotek korektowych, które mam do dzisiaj. Otóż cenzura, a zarazem korekta zobowiązana nanieść decyzje cenzury, w haśle „Karski” wprowadziła zmiany w akapicie, który pierwotnie brzmiał: „Dowiedziałem się od Karskiego, że mój wiersz Alarm był przedrukowany w kraju. Widziałem ten przedruk w zbiorach Władysława Bartoszewskiego, jednego z bohaterów ruchu podziemia i znakomitego znawcy publikacji krajowych”. Cenzura zmieniła „jednego z bohaterów” na „jednego z uczestników ruchu podziemia”, i „znakomitego znawcę publikacji krajowych” na „znawcę publikacji krajowych”. Widocznie nie byłem wtedy do tego stopnia na indeksie, aby nie wolno było mnie wymieniać, co jednocześnie nie oznaczało, że należy mnie chwalić.

Zawiadomienie w „Życiu Warszawy” z 4 lipca 1977 o mszy w pierwszą rocznicę śmierci Antoniego Słonimskiego

Słonimski wyraził wolę przywrócenia tekstu w pierwotnej formie. Ale wobec dyktatu cenzury był bezradny. Po czternastu latach, kiedy sytuacja w Polsce zaczęła się zmieniać, u progu III Rzeczypospolitej, a więc w 1989 roku, ukazało się – po śmierci autora – wydanie Alfabetu wspomnień z podtytułem: „Wydanie drugie uzupełnione”. I to „uzupełnione” oznaczało dodanie tego, co cenzura w poprzednich latach wyrzuciła.

Antoni zmarł niedługo po czerwcowych wydarzeniach 1976 roku w Radomiu i Ursusie. Nie doczekał więc, chociaż jego wszyscy przyjaciele tam byli, działalności KOR-u i późniejszej działalności Towarzystwa Kursów Naukowych. Jego pamięć żyła wśród nas. Myśleliśmy o nim, nieraz zastanawialiśmy się, co powiedziałby Antoni, zwłaszcza podczas akcji zbierania podpisów protestacyjnych.

W latach siedemdziesiątych zaczął drukować felietony w „Tygodniku Powszechnym”, przy wielkim poparciu Jerzego Turowicza. Zawsze przy jakichkolwiek zmianach redakcyjnych czy przesunięciach materiału – felieton Słonimskiego, jak i felieton Kisiela, miały status świętych. Jeśli były nadesłane, musiały się ukazać. A Słonimski uznał mnie, mieszkającego w Warszawie, podczas gdy „Tygodnik” wychodził w Krakowie, za właściwego korespondenta i przysyłał mi kopie felietonów, które były skonfiskowane przez cenzurę albo pocięte, z własnym rękopiśmiennym dopiskiem poświadczającym te okoliczności. W ten sposób powstało małe archiwum szykan stosowanych wobec sędziwego człowieka.

Kiedy zmarł i grono zaprzyjaźnionych ludzi przyszło do mieszkania, by porobić porządki, Jerzy Turowicz odnalazł tkwiący w maszynie do pisania nieukończony tekst „Tygodnikowego” felietonu. I w tej niepełnej formie został on wydrukowany w jednym z letnich numerów „Tygodnika” pod tytułem Obecność. Hasło „obecność” było hasłem samego Słonimskiego, a jego nieobecność trudna dla nas do przyjęcia. Był przecież osiemdziesięciolatkiem w całkiem dobrej kondycji codziennej. Uległ wypadkowi samochodowemu, zmarł na skutek urazów, a z powodzeniem mógł żyć dłużej.

W latach siedemdziesiątych demonstracyjnie dokonał zwrotu życiowego, wyraził bowiem testamentarnie chęć bycia pochowanym w Laskach, gdzie na krótko przed własną śmiercią pochował żonę, panią Jankę Konarską-Słonimską. W Laskach – a więc w miejscu będącym symbolem otwartego posoborowego katolicyzmu. Dla agnostyka i kpiarza, którego poczucie humoru wstrząsało całą Polską, trudno byłoby znaleźć lepsze miejsce wiecznego spoczynku.

Grób Janiny Konarskiej-Słonimskiej i Antoniego Słonimskiego na cmentarzu w Laskach

[1] O Hance Czaki – zob. Środowisko naturalne…s.77–93.

[2] „Ruch” – antykomunistyczna organizacja konspiracyjna, istniejąca w latach 1965–1970, mająca na celu walkę o demokrację. Liczyła kilkadziesiąt osób, do głównych działaczy należeli bracia Andrzej i Benedykt Czumowie oraz Stefan Niesiołowski. Istniała do akcji „Poronin”, czyli udaremnionego przez służbę bezpieczeństwa planu obalenia pomnika Lenina w Poroninie w 1970 roku. Po procesie A. Czuma i S. Niesiołowski zostali skazani na 7 lat więzienia, B. Czuma na 6.