Copyright © by Dom Wydawniczy PWN sp. z o.o., 2013

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Copyright for the text © by Remigiusz Grzela, 2013

Wydanie pierwsze, 2013

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Redaktor prowadzący: Marcin Kicki

Redakcja: Magdalena Binkowska

Korekta: Joanna Morawska

Layout: Ewa Modlińska

Skład i łamanie: Ewa Modlińska, Justyna Wiśniewska

Projekt okładki: Adam Chwesiuk

Zdjęcia na okładce: Damian Kramski/Agencja Gazeta (Joanna Muszkowska-Penson współcześnie), archiwum Alicji Gawlikowskiej-Świerczyńskiej (Joanna Muszkowska, 31 grudnia 1940 r., z tyłu dopisek: „Kochanej Ali z przyjacielskim uściskiem dłoni Joanna”), znak graficzny „Solidarność” użyty za zgodą Prezydium Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”

Pozostałe zdjęcia: archiwum Joanny Muszkowskiej-Penson

Tytuł książki pochodzi z wiersza Wisławy Szymborskiej „Metafizyka” z tomu „Tutaj” (Znak, Kraków 2009) i został wykorzystany za zgodą spadkobierców Poetki.

Przekład nowej przysięgi lekarskiej Bernarda Kouchnera: Teresa Janina Czekaj

ISBN 978-83-7705-453-6

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy. Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

Przedmowa

Od autora

Rozdział pierwszy. Lech Wałęsa: spełniłem się do połowy – rozmowa, która była początkiem

Rozdział drugi. Ktoś musi to powiedzieć

Rozdział trzeci. Smak gorzkiej czekolady

Rozdział czwarty. Serbia

Rozdział piąty. Planeta Ravensbrück

Rozdział szósty. Szpital na Czystem

Rozdział siódmy. Powrót na ziemię

Między rozdziałami

Rozdział ósmy. Na ziemi. Ciąg dalszy. Gdańsk

Między rozdziałami

Rozdział dziewiąty. Szef

Między rozdziałami

Rozdział dziesiąty. Stary profesor

Podziękowania

Bibliografia

Przypisy

Fotografie

Zgęszczone życie trzeba pić niczym sok, który przechowuje w sobie całą słodycz dojrzewających w słońcu owoców. Wszystko trzeba nosić w sobie. Nie uronić ani kropli.

Anna Bolecka

Właśnie uświadomiłam sobie, że nie ma już nikogo, kto by znał mojego ojca. Wszyscy wymarli. To bardzo dziwne uczucie. Urodziłam się w 1921 roku i pan się mną interesuje ze względu na moją długowieczność. A to nie wystarczy. To nie moja zasługa. Jestem długowieczna przez Hitlera. Dowiedziono naukowo, że szczury głodzone żyją dwa razy dłużej od szczurów najedzonych. Przeżyłam ponad cztery lata głodu. Naprawdę liczę na to, że znajdzie pan inny obiekt zainteresowania. Jestem bardzo nieszczęśliwa, że pan chce ze mną rozmawiać, bo moje życie nie jest warte opisania. A tych, których powinno się opisać, już nie ma.

Joanna Muszkowska-Penson

PRZEDMOWA

Nie miałam ochoty opowiadać mego życiorysu, wojennych doświadczeń, tylokrotnie już opowiedzianych przez znacznie ważniejszych ode mnie świadków. Sprawiłam wiele kłopotów autorowi tej książki.

Wychodziłam z założenia, że wszyscy należący do mego pokolenia doznali tego samego nieszczęsnego losu, jakim była wojna. Z tym jednak, że należałam do nielicznych szczęśliwych warszawiaków, którzy wyszli z niej z życiem. Większość moich kolegów je straciła. Byli młodzi, a ich życie właściwie jeszcze nie zdążyło się zacząć.

W końcu, nie bez oporów, opowiedziałam fragmenty. Zależało mi, żeby na tym tle opisać, z mego punktu widzenia, inną walkę, walkę o niepodległość, będącą kontynuacją zmagań mego pokolenia, walkę finezyjną, w której – jak mówił jej przywódca Lech Wałęsa – „nie może polać się krew, a nawet nie ma być wybita żadna szyba”.

To głos Wałęsy, głos prawdy płynący ze Stoczni, wzbudził zaufanie dziesięciu milionów Polaków i sprawił, że poparli „Solidarność”. To dzięki jego przywództwu „Solidarność” stała się siłą, której nie mogła ignorować władza.

Od roku 1980, przez cały okres walki, byłam lekarzem i tłumaczem Lecha Wałęsy, a od 2006 roku pracuję w charakterze wolontariusza w jego gdańskim biurze. To dlatego tak bardzo często towarzyszyłam jego działalności publicznej. To, co mam na ten temat do powiedzenia, nie jest głosem zainteresowanego swoją rolą polityka, ale głosem przedstawicielki społeczeństwa, a ściśle biorąc, gdańszczanki, dla której walka „Solidarności” stanowiła drugą w życiu walkę o niepodległość.

Według moich obserwacji bez Wałęsy ta walka nie byłaby zwycięska. Perfekcyjnie wykonał swoje zadanie, a brak wdzięczności niektórych potomnych jest niezrozumiały.

Celem moim jest odzyskanie sprawiedliwości dla Wałęsy. Bez tego historia staje się nieprawdziwa.

Joanna Muszkowska-Penson

OD AUTORA

Pojechałem do Gdańska na rozmowę z Lechem Wałęsą, która miała się ukazać w miesięczniku „Zwierciadło” na trzydziestolecie przyznania panu prezydentowi Pokojowej Nagrody Nobla.

Przez kilka miesięcy wymieniałem e-maile z Biurem Lecha Wałęsy, od pewnego momentu z panią Joanną Penson, która – choć dawała zielone światło – dosyć długo nie umawiała terminu. Jak mi później powiedziała, dbając o pana prezydenta, musiała się upewnić co do moich intencji.

W końcu zostałem zaproszony do Gdańska. Wprowadziła mnie do obszernego gabinetu w Zielonej Bramie przy Długim Targu i przedstawiła, po czym zostawiła nas na chwilę i wróciła ze swoim dyktafonem. Zrozumiałem, że nie tylko ja będę nagrywać, sam również zostanę nagrany. To był w moim zawodowym doświadczeniu drugi taki przypadek. Nagrał mnie, kiedy robiłem swój pierwszy poważny wywiad w życiu, malarz Zdzisław Beksiński. Na wypadek, gdybym chciał cokolwiek przeinaczyć.

Byłem szczęśliwy, że pani Penson towarzyszyła nam w czasie rozmowy, bo na początku czuć było pewne napięcie – niechęć Lecha Wałęsy do dziennikarzy jest powszechnie znana. W dodatku pan prezydent nie lubi mówić o przeszłości, bo – jak tłumaczy – „nie ma już na to smaku”.

Jej wrażliwa obecność i czujność sprawiły, że w końcu zacząłem pytać pewniej i bez oporów. Dostałem dwa razy więcej czasu, niż wcześniej ustaliliśmy. Wiedziałem, że była w tym jej duża zasługa. Pan prezydent stanął do fotografii (robi zdjęcia z każdym, kto odwiedza go w Biurze) i zaraz potem wyszliśmy z panią Penson z gabinetu. Usiedliśmy na chwilę, żeby omówić sprawę autoryzacji. Rozmawialiśmy bardzo krótko, a i tak byłem poruszony tym, co mówi. Nie znałem jej biografii i nie opowiedziała mi wtedy nic ze swojego życia, a jednak sposób, w jaki ze mną rozmawiała, jej doświadczenie życiowe, sprawiły, że jeszcze tego samego dnia, już z Warszawy, wysłałem e-mail z zapytaniem, czy zgodzi się na rozmowę, bo chciałbym napisać o niej książkę. Jest jakąś tajemnicą pojawianie się w naszym życiu bohaterów naszych późniejszych tekstów. Potwierdzi to każdy reporter.

Oczywiście odmówiła, a ja jeszcze kilkakrotnie poruszałem ten temat.

Tak się złożyło, że w grudniu 2012 roku, kiedy ukazał się numer „Zwierciadła” z moją rozmową, byłem akurat w Gdańsku, promując swoją nową książkę „Wolne”. Ponieważ mieszkałem trzy minuty spacerem od Biura Lecha Wałęsy, poszedłem tam z egzemplarzem pisma dla niego i z książką dla Joanny Penson. Zaprosiła mnie do swojego pokoju, co za każdym razem – a bywałem tam później jeszcze wielokrotnie – jest trochę krępujące, bo żeby się do niego dostać, trzeba przejść przez gabinet Lecha Wałęsy, który siedzi za swoim biurkiem i surfuje po sieci. Trzeba po prostu przejść obok pana prezydenta, który – jak się szybko okazało – nie przejmuje się specjalnie przechodzącymi przez pokój gośćmi.

Tym razem rozmawialiśmy dłużej i pojawiło się światełko nadziei, że pani Joanna na książkę się zgodzi. Ale to też okazało się nie do końca oczywiste, bo nic nie sprawia jej takiej przykrości, jak mówienie o sobie i zajmowanie sobą świata.

Pojechałem do Gdańska natychmiast, kiedy tylko się zgodziła. Wydawca wynajął mieszkanie. W dniu przyjazdu omal wszystkiego nie odwołała.

Mimo to trwałem. Czułem się jak korespondent wojenny, który czeka w hotelu na rozwój wydarzeń. Co jakiś czas próbowała się upewnić, czy aby nie wróciłem do Warszawy. A ja czekałem.

I pewnego dnia zaczęliśmy rozmawiać.

Nagraliśmy już kilka spotkań.

Trzymałem się kurczowo jej biografii, dosłownie porażony życiem bogatym w trudne, często dramatyczne doświadczenia z Pawiaka, z obozu w Ravensbrück, w doświadczenia jej męża, lekarza z warszawskiego getta, uznając je za konieczne do zapisania.

Pani profesor zadzwoniła do mnie i zapytała jak zwykle:

– Gdzie pan jest?

– W Gdańsku.

– Jak to?

– Czekam.

– Na co pan czeka?

– Na nasze rozmowy.

– Niech pan nie będzie śmieszny. Moje życie było najwyżej na trzy plus. Ci, którzy żyli na pięć, już nic nie opowiedzą. Długowieczność to nie jest wystarczający powód. Mieliśmy rozmawiać o moim Szefie, a nie o mnie.

– Ale...

– Ale pan stale mnie pyta o przeszłość. A to Szef jest ważniejszy. Napisałam oświadczenie, żeby pana przywołać do porządku – powiedziała, śmiejąc się.

Następnego dnia wręczyła mi dwie spięte spinaczem kartki, własnoręcznie podpisane. Miały być podstawą wywiadu, od której raz po raz odbiegałem.

Lech Wałęsa jako robotnik, który protestował przeciwko rządom w państwie, mieniącym się państwem robotników, był idealnym przywódcą „Solidarności”. Jego osobiste zalety potwierdzały ten wybór, który dokonał się samoistnie, w momencie wybuchu strajku. Był Wałęsa mówcą charyzmatycznym, który jako jedyny umiał przekonywać najpierw robotników, a potem cały naród, zarówno do pokojowej walki, jak i do wielu innych decyzji.

Lech Wałęsa w ciągu paru pierwszych dni strajku zyskał zaufanie i uwielbienie dziesięciu milionów ludzi, a równocześnie stał się najbardziej prześladowanym i oczernianym człowiekiem przez SB.

Wraz z „Solidarnością” Lech Wałęsa osiągnął zamierzony cel. Pokonano, pomimo przeogromnej różnicy sił i możliwości, stronę rządową i zmuszono ją do oddania władzy „Solidarności”.

Piszę to, choć wie to cały świat, łącznie z Komitetem Noblowskim oraz ze wszystkimi politykami tamtej doby.

Napawa zdumieniem wrażenie, że nie wszyscy wiedzą to w Polsce. Mówi się tu o jakiejś „zdradzie” czy „winie”. Trudno to zrozumieć, szczególnie gdy mówią to ludzie, których w tych czasach nie było na świecie lub którzy byli wtedy dziećmi. Zdaje się, że oni nic nie rozumieją z grozy ustroju komunistycznego i odwagi koniecznej do przewodzenia protestowi w owych czasach. Wydaje się, że powodem oczerniania Wałęsy może być tylko zawiść, zazdrość lub głupota.

Joanna Muszkowska-Penson

ROZDZIAŁ SIÓDMY

POWRÓT NA ZIEMIĘ

(fragment)

Kiedy poczuła się pani dorosła?

Dorosła? W ogóle nie miałam młodości. Przecież młodość, jaką bym mogła mieć, straciłam w Ravensbrück, gdzie przebywałam od dziewiętnastego do dwudziestego czwartego roku życia. Od początku musiałam być dorosła.

Hanna Krall pisała, że kiedy wojna się skończyła, ludzie tańczyli, że dużo było zabaw. Pamięta pani takie momenty?

U nas nie. Było bardzo dużo roboty, chęci nadrobienia straconych lat, pod każdym względem zresztą. Opiekowałam się matką. Czułam radość z odrodzonego życia. Bo się właściwie dotąd nie było w życiu.

Pani się narodziła wtedy?

Może chciałam się narodzić, wykształcić i jak najszybciej zostać lekarzem. Usiłowałam zarobić jakieś pieniądze. Najpierw piekłam z moją mamą ciastka, które się nosiło do cukierni albo kawiarni.

Dobre ciastka?

Byłyśmy w tym obie bardzo kiepskie. Rozsypywały się, niechętnie je przyjmowano, więc szybko zrezygnowałyśmy. Moja mama nie była gospodynią, a ja nie zdążyłam nigdy się nauczyć gospodarstwa. Słowem – ciasta nie nadawały się do sprzedaży.

Po ciastkach był inny biznes?

Przez jakiś czas produkowałyśmy lody, ale rozpuszczały się, nim zdążyłyśmy je sprzedać. Kręciło się lody ręczną maszynką, ale nigdy nie były odpowiednio zamrożone.

Widzę, że wbrew przeciwnościom uparcie stawiałyście na cukiernictwo.

Ale to była katastrofa. Sama się dziwię... Na szczęście zaczęła się medycyna.

Rodzice byli zadowoleni, że wybrała pani medycynę?

Nie, bo to było odstępstwo od humanistycznej wiedzy, od rodzinnych zainteresowań. Chciałam być przydatna, szczególnie po tym, co zobaczyłam w obozie. Żaden humanista, poza pisaniem obozowych wierszy, nie mógł tam działać dla dobra innych, a lekarze działali, chociaż nie mieli nic. Wspaniale się zachowywali. W odróżnieniu od niemieckich operatorów.

Czym stała się dla pani nauka, zaraz po tym wszystkim, co pani przeszła?

W Łodzi nie było przed wojną uniwersytetu, wykłady odbywały się przedpołudniami w kinach. Bardzo dobrze pamiętam pierwszy, na którym się znalazłam. Pamiętam, jak siedzę z moją koleżanką sprzed wojny, która zapisała się na uniwersytet razem ze mną, i mówię do niej, że znajduję się w stanie zupełnej nierzeczywistości. Przy tablicy stoi profesor i pisze jakieś wzory. To wydawało mi się nierealne. Bo może już w niebie jestem, jeśli istnieje... Mówię do niej: „Słuchaj, uszczypnij mnie, bo nie wiem, gdzie i na jakim świecie jestem”. Uszczypnęła mnie, ale niewiele to pomogło. To była kompletna abstrakcja po Ravensbrück. Nie umiem tego nawet opowiedzieć. Musiałam się przystosować do studiowania, to nie było łatwe, ale dzięki temu przestałam myśleć o wszystkim innym. Nawet nie chciało mi się pojechać na zjazd ravensbrüczanek ani na zjazd mojej szkoły. Życie, które zaczynałam, miało być jakieś, miało mieć wartość, przeciwstawić się wszystkiemu, co zdarzyło się wcześniej. Chyba pół roku po powrocie z obozu, a byłam już na medycynie, koleżanki z Ravensbrück zorganizowały ten zjazd. Miałam straszne opory, żeby wziąć w tym udział. Raczej nikt nie wracał do przeszłości. Kiedy Kiedrzyńska opisała obóz, czułyśmy zdziwienie. Bo po co właściwie?

Nie było potrzeby, by dać świadectwo?

Nie. Czasy komunistyczne też temu nie sprzyjały. Był ZBoWiD, do którego w ogóle nie można było należeć, bo stał się organizacją czysto polityczną, partyjną, gdzie obok nas funkcjonowali też tak zwani utrwalacze władzy ludowej. Więc koleżanki stworzyły klub ravensbrüczanek, ale towarzyski, niebiorący od nikogo lokali ani pieniędzy. Nie było bezpiecznie pisać w życiorysie o przynależności do ZWZ. Tylu akowców wsadzono do więzienia... Ale na razie zaczynało się życie. Młodość, której wcześniej nie miałam.

Wanda Półtawska napisała: „Z obozu wyniosłyśmy wstręt do kobiet i przesadny ideał mężczyzny, dawno niewidzianego, a teraz ci wszyscy, których spotykałyśmy, patrzyli na nas tak, że czułyśmy się tym obrażone i bałyśmy się ich”.

Bardzo możliwe, że stąd mój antyfeminizm, do którego się panu nie przyznam. Nawet mi to nie przyszło na myśl.

Wstręt do kobiet?

Nie. Tego nie miałam nigdy, cenię sobie siostrzaną przyjaźń. W obozie zawiązałam bardzo silne przyjaźnie z kobietami, na całe życie. Ale żebyśmy się bały mężczyzn? Nie. Strach przed mężczyznami? Zastanawiam się... Też nie. Ale jeżeli mówimy o relacjach z równolatkami na pierwszych latach uniwersytetu, to pamiętam, że porozumienie z ludźmi, którzy nie przeżyli tego, co myśmy przeżyły, było trudne. Tak bym odpowiedziała. Wszyscy coś na tej wojnie przeżyli, ale myśmy przeżyły jednak coś specjalnego. Nie było nam potem łatwo się dopasować do rozbawionej grupy studentów, która urządzała ciągle bale czy potańcówki. Raczej byłyśmy obok tego.

Odmienność doświadczeń dzieliła?

To jednak były zupełnie inne przeżycia, rodzaj piętna. Jedni przyszli z lasu, z partyzantki, inni z Powstania Warszawskiego. Wielu ludzi wracało z wojny i przyjeżdżało do Łodzi, bo Warszawa była zburzona. Tam otwierały się teatry, które później się przeniosły do Warszawy. Nie mam z czasu studiów typowych wspomnień związanych z przyjaźnią czy bliskim koleżeństwem. Tkwiłam raczej w przyjaźniach ravensbrückich i było mi trudno się dostosować do nowego życia. Miałam kolegów, owszem, ale to nie było nic na miarę przyjaźni, którą zawierało się w obozie.

Studiowała pani z Aliną Margolis i Markiem Edelmanem. Z nimi też nie było wspomnień?

Pan mi nie wierzy, że wtedy się nie mówiło o przeszłości. Wojna nas łączyła, ale to było duchowe połączenie. Nie mówiliśmy o niej aż do czasu, kiedy Alina zaczęła mieć kłopoty antysemickie w 1968 roku. Wtedy czasem opowiadała o wojnie. To przecież ona wyniosła Edelmana z getta. Nie byłam z Markiem w bliskich stosunkach, muszę to od razu powiedzieć. Przyjaźniłam się z Alą. Moją pierwszą praktykę miałam u matki Ali, doktor Margolisowej. Ojciec, Aleksander, też był lekarzem, dyrektorem Szpitala Miejskiego na Radogoszczu. Kiedy do Łodzi weszli Niemcy, wzięli zakładników, znanych obywateli miasta, w tym jego, jeszcze nie z powodów żydowskich, i rozstrzelali ich. Matka zajmowała się gruźlicą. Łódź jako wielkie i biedne miasto robotnicze przed wojną miało z nią ogromny problem. Doktor Margolisowa była główną osobą zajmującą się gruźlicą dzieci. Typ lekarza społecznika. Stworzyła pod Łodzią, w Łagiewnikach, sanatorium dla dzieci gruźliczych, gdzie odbyłam staż. Była szefem opieki przeciwgruźliczej nad dziećmi w Łodzi. Dużo można było się od niej nauczyć. Nie było przecież jeszcze streptomycyny, czyli gruźlica, mocno zakaźna, często kończyła się śmiercią, a zawsze ciągnęła się latami. Profesor Margolisowa bardzo była pacjentom oddana. Przyjeżdżała do Łagiewnik od czasu do czasu, a ordynatorem była tam Inka Świdowska, czyli Adina Blady-Szwajger, autorka wspomnień „I więcej nic nie pamiętam”. Nie znałam wtedy jej przeszłości. Ona też nic o sobie nie mówiła. Mieszkała w sanatorium z córkami.

Jakim była ordynatorem?

Energicznym. Objeżdżała nas, studentów, bardzo. Miała rację. W pobliżu było jezioro i myśmy przeważnie pływały kajakami. Wtedy się na nas wściekała. Ala się z nią bardzo przyjaźniła. Inka Świdowska, uczennica profesor Margolisowej, właściwie uważała się za jej córkę, była z nią w takich matczyno-córczynych stosunkach.

Świdowska wyciągała konsekwencje za te kajaki?

Nie, bo myśmy się bardzo dobrze bronili. Ale uczyliśmy się od niej, bo to nie była łatwa praca. Zabiegi, które się robiło, były okropne, również odmy – wpuszczało się powietrze, żeby płuco się zapadło i zmiana gruźlicza jakoś przyschła, zasklepiła się. Przecinało się nerw przeponowy i płuco zapadło się od dołu do góry. Zresztą Edelman też chorował na gruźlicę.

Jak postrzegała pani Edelmana?

Całe życie miałam do niego zastrzeżenia. De mortuis nihil nisi bene. Wiem, że pani Margolisowa bardzo odradzała Ali to małżeństwo. Marek jest traktowany jak bohater, więc zostańmy przy tym.

A dla pani był bohaterem?

Dla mnie bohaterką była Alina. Dzisiaj jest zapomnianą bohaterką, która nigdy nie mówiła o swoich czynach, a całe życie zajmowała się ratowaniem ludzi. Przecież miała troje dzieci, bo jedno wzięła na wychowanie, i bardzo mało pieniędzy, kiedy już mieszkała w Paryżu, co sama widziałam. Spali pokotem na podłodze, jedno obok drugiego. Mimo to pracowała całkowicie bezinteresownie w organizacji Médecins du Monde – Lekarze Świata. Była zawsze nastawiona wyłącznie na innych. Matka, która też była w getcie, wyrzucała ją z tego getta dwa czy trzy razy. A ona zawsze wracała, bo nie mogła się rozstać z ludźmi, którym chciała pomagać. Bardzo byłyśmy blisko i współpracowałyśmy w czasach „Solidarności”.

Poznała pani męża na uczelni?

Pracowałam u dentysty, bo musiałam zarobić parę groszy. Mój ojciec jako profesor dostawał tysiąc złotych miesięcznie, a miał na utrzymaniu chorą mamę i mnie. A muszę panu powiedzieć, że zjadałam wszystko, co było w domu. Kiedy szłam do piekarni, żeby kupić chleb, który był na kartki, a przysługiwał bochenek na rodzinę, to nie mogłam się powstrzymać, by nie zjeść tego chleba, zanim doszłam do domu. Musiałam bardzo dużo jeść i zrobiłam się tak gruba, że zaczęli wołać do mnie doktorów, uznając tę otyłość za patologiczną. Nawet jeden wielki doktor uważał, że jestem w ciąży i kazał mi się przyznawać... Oczywiście nie byłam. Egoistycznie poszłam na studia, zamiast pomagać w utrzymaniu rodziny i w ogóle bardzo egoistycznie się zachowywałam. Bardzo długo musiałam chodzić w sukniach mojej mamy, bo przyszłam w pasiaku i nie miałam nic swojego. A te sukienki zupełnie na mnie nie pasowały. Z tych wszystkich powodów poszłam pracować do dentysty.

Była pani asystentką?

Otwierałam drzwi pacjentom i robiłam fleczerki wkładane do ubytków w zębach. Dentysta, u którego pracowałam w Łodzi, doktor Stadnicki, miał na Piotrkowskiej bardzo dużą klientelę i zawsze każdemu pacjentowi się chwalił, że jestem na medycynie. „Panno Joasiu, czy pani jest już na drugim czy na trzecim roku?” – pytał, chociaż dobrze wiedział.

Przychodziły tłumy, bo po wojnie wszyscy mieli popsute zęby, których w czasie wojny nie leczyli z braku pieniędzy. Bo niby skąd mieli je wziąć? Kiedy weszli Niemcy, to państwowi urzędnicy dostali trzy pensje i koniec. Oczywiście, każdy czymś handlował.

No i któregoś dnia pojawił się tam doktor Penson...

No więc przyszedł Penson, a mój dentysta jak zawsze zagadał, na którym jestem roku. Potulnie odpowiedziałam, że na trzecim. To Pensona zainteresowało i zapytał: „A może chciałaby pani jakąś praktykę w szpitalu?”. No, naturalnie. No, oczywiście. No, w ogóle nie ma słów. Przecież marzyłam o tym! Kiedy zaczęłam studia, to nawet nie mieliśmy anatomii, bo anatom jeszcze nie przyjechał i – jak panu mówiłam – pierwszym wykładem, na który trafiłam, była matematyka. Nie miałam specjalnie do czynienia z medycyną, a do niej tęskniłam. Penson mnie przyjął, chodziłam na obchody, a później przyjął też masę moich kolegów ze studiów. I tak trafiłam na oddział Pensona, który jeszcze wtedy nie miał swojej kliniki. Klinika należała do profesora Józefa Wacława Grotta, a Penson się dopiero habilitował. To było w szpitalu Narutowicza.

Jak to się stało, że państwo zostaliście parą?

A możemy nie wchodzić w te sprawy?

Zbyt prywatne?

To jest więcej prywatne niż prywatne. To są ciemne strony mojego życia, o których nie chcę mówić.

Ciemne?

Tak.

A miłość nie jest jasną stroną?

No widzi pan, tak do końca nie jest, a ja nie mogę panu tego wszystkiego opowiadać. Musi mi pan wierzyć. Zostawmy to.

Ale ślub braliście państwo w Łodzi czy Gdańsku?

Błagam, niech pan da spokój. I to się nazywa, że ja rozmawiam z panem o Lechu Wałęsie...