Spis treści:

Strony tytułowe

Strona redakcyjna

Podziękowania

Motto — Czesław Miłosz

IMIONA I PISOWNIA

PROLOG. DLACZEGO JAMAŁ?

JESZCZE KILKA UWAG

CO JA TUTAJ ROBIĘ?

Przypisy

TYTUŁ Dobra krew. W krainie reniferów, bogów i ludzi

AUTOR TEKSTU I ZDJĘĆ Magdalena Skopek

WYDANIE POLSKIE

WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN SA

02-676 Warszawa, ul. Postępu 18

infolinia: 801 33 33 88

www.pwn.pl

Copyright for the text and photos © by Magdalena Skopek, 2012

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 2012

Copyright © for the cover by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 2012

DYREKTOR WYDAWNICZY Monika Kalinowska

WYDAWCA Dąbrówka Mirońska

REDAKCJA JĘZYKOWA Joanna Egert-Romanowska

REDAKCJA TECHNICZNA Maria Czekaj

KOREKTA Elwira Wyszyńska

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI I STRON TYTUŁOWYCH Adam Chwesiuk

DZIAŁ ILUSTRACJI, KARTOGRAFII I ARCHIWUM ELEKTRONICZNEGO Barbara Chmielarska-Łoś, Elżbieta Moore

PRODUKCJA Ewa Oszwałdowska

SKŁAD I ŁAMANIE ITWORKS, Warszawa

DRUK: Białostockie Zakłady Graficzne S.A.

ISBN 978-83-01-17243-5

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kodowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych w całości lub w części tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Dziękujemy Anthony’emu Miloszowi za zgodę na wykorzystanie utworu Czesława Miłosza. Agnieszce Kosińskiej dziękujemy za pomoc w uzyskaniu zgody.

Dziękujemy Oficynie Literackiej Noir sur Blanc oraz Mariuszowi Wilkowi za zgodę na wykorzystanie fragmentów jego utworów. Copyright © Les Editions Noir sur Blanc/Mariusz Wilk

Dziękujemy Alicji Kapuścińskiej za zgodę na wykorzystanie fragmentów utworów Ryszarda Kapuścińskiego. Czesławowi Apiecionkowi dziękujemy za pomoc w uzyskaniu zgody.

Publikację elektroniczną przygotował iFormat

Podziękowania

Gorąco dziękuję wszystkim, którzy wspierali mnie w realizowaniu marzeń: tym, którzy byli ze mną od samego początku, i tym, którzy nieoczekiwanie (ale wierzę, że nie przypadkiem) pojawili się na krętej ścieżce prowadzącej do przygody. Bez Was moja podróż — a tym samym powstanie tej książki — nie byłyby możliwe.

Czesław Miłosz

Przypowieść o maku[1]

Na ziarnku maku stoi mały dom,

Pieski szczekają na księżyc makowy,

I nigdy jeszcze tym makowym psom,

Że świat jest większy, nie przyszło do głowy.

Ziemia to ziarnko — naprawdę nie więcej,

A inne ziarnka — planety i gwiazdy.

A choć ich będzie chyba sto tysięcy,

Domek z ogrodem może stać na każdej.

Wszystko w makówce. Mak rośnie w ogrodzie,

Dzieci biegają i mak się kołysze.

A wieczorami, o księżyca wschodzie,

Psy gdzieś szczekają, to głośniej, to ciszej.

Nina z Aliną

IMIONA I PISOWNIA

Nieńcy przejęli od Rosjan sposób nadawania imion. Przedstawiają się starym, rodowym nazwiskiem oraz imieniem, które dopełniają otczestwem pochodzącym od imienia ojca. Zatem, na przykład, Lew Nikołajewicz Akatteto oznacza Lwa, syna Nikołaja z rodziny bądź rodu Akatteto. Grzeczność wymaga, aby do rozmówcy zwracać się, używając imienia wraz z otczestwem. Jedynie dobrym znajomym albo ludziom starszym wypada użyć samego imienia lub, nieco pieszczotliwie, tylko otczestwa.

Nieńcy nie mają własnego pisma, lecz jedynie wprowadzoną przez Rosjan i dostosowaną do specyfiki ich języka cyrylicę. Z tego powodu nienieckie imiona, nazwy i słowa pisałam tak, jak brzmią dla polskiego ucha, i używając polskiej transkrypcji. Tą zasadą kierowałam się też w rosyjskich słowach, wymieniając w zapisie nieakcentowane o na a.

W przypadku nienieckiej głoski brzmiącej jak n i g wymawiane równocześnie, a na oznaczenie której cyrylica została wzbogacona o specjalną literę ӈ, stosowałam zapis ng, jak np. Ser Ngo — Wyspa Biała.

Apostrof po literze oznacza jej zmiękczenie: ľ, ď, ť mają się tak do l, d, t jak c do ć czy n do ń. Na przykład: haľe (ryba) lub ťur (długa drewniana tyczka do poganiania reniferów).

Głoska r w nienieckim języku jest krótka i dźwięczna. Myślę, że to połączenie twardego r, gardłowych i szeleszczących dźwięków oraz krótkich, jakby urywanych słów w miejscu, gdzie my spodziewalibyśmy się jeszcze jednej, „kończącej” samogłoski, sprawia, że nieniecki jest twardy jak... no właśnie, co? Człowiek tundry, być może?

Ural Polarny

PROLOG. DLACZEGO JAMAŁ?

Żyjąc jesteśmy otoczeni mnóstwem niedostępnych gołym okiem światów, o których istnieniu nawet nie wiemy i do których najprawdopodobniej nigdy nie dotrzemy. Nasza wyobraźnia jest zbyt uboga, nasza intuicja zbyt zawodna, a wiedza cząstkowa i ograniczona. Toteż najczęściej nie jesteśmy świadomi, że, przynajmniej teoretycznie, mogliśmy poznać wiele bogactw i niezwykłości istniejących w zasięgu naszej ręki. Tyle że chęć takiego poznania mają tylko nieliczni, jest to przygoda uprawiana przez niewielu, namiętność, która rzadko pojawia się w człowieku.

Ryszard Kapuściński, Lapidarium IV[2]

Było kolejne paskudne, nieprzyjemnie chłodne i przenikliwe wilgotne sierpniowe popołudnie. Które z kolei — straciłam rachubę. Ostatnie dni były podobne do siebie jak brązowe krople wody ściekające po drewnianej żerdzi w szkielecie naszego czumu. Nudziliśmy się w siedmioro: ja, Jurko i reszta jego rodziny. Na wysokości poczerniałego sęka o kroplach przypominała sobie grawitacja. Chwytała je i, ściągając na ziemię, monotonnie stukała nimi w osmoloną pokrywkę żeliwnego czajnika. Wpatrywałam się w miejsce, gdzie rozpryskiwała się woda. Jednocześnie prowadziłam swoją małą, wewnętrzną wojnę z ową niewidoczną siłą ciążenia, której najwyraźniej nie wystarczał deszcz i która niestrudzenie ciągnęła w dół również moje coraz cięższe powieki.

Czekaliśmy, aż przestanie padać, bo tego dnia mieliśmy w planie przenieść się w nowe miejsce. Jurko drzemał, zagrzebany po uszy na posłaniu ze skór renifera. Nogi w wysokich zielonych kaloszach wyciągnął na środek czumu tak, że ciężko było je ominąć, nie wdeptując w mokry popiół ogniska. Przy śniadaniu opowiadałam Meriťe i Anżeli o Chinach. Teraz obydwie klęczały na ziemi przy niskim stoliku i wygłupiały się, próbując koślawymi pałeczkami jeść kawałki surowej ryby. Pałeczki wystrugałyśmy z gałązek polarnej wierzby iwy, która w tym miejscu zarastała tundrę karłowatymi krzakami po sam horyzont i — dałabym za to głowę — jeszcze o wiele, wiele dalej. Wypytywałam Elenę, żonę Jurko, o jej piętnaścioro rodzeństwa, o to, jak ojciec nie pozwolił jej się dalej uczyć, bo znalazł dla niej męża, którego ona niespecjalnie chciała, za to teraz jest z niego zadowolona. W pewnej chwili Elena wyprostowała się nad skórą renifera (w wolnych chwilach wyprawiała ją już od kilku dni) i zdecydowanym tonem powiedziała:

— Wiesz co? Czemu nie napiszesz o nas książki? O tym, jak żyjemy?

— Myślałam o tym — przytaknęłam, a nasze spojrzenia się spotkały. — Ale napisanie książki nie jest takie proste.

— E tam, dasz radę. Mieszkasz z nami, widzisz jak żyjemy. Spróbuj!

Tak więc próbuję. Ale dlaczego zafascynował mnie taki, a nie inny kierunek podróży? Już wyjaśniam.

W 2001 roku stałam z moim kolegą Kurancikiem w długiej kolejce do wyciągu na Gubałówkę. Jak co roku byliśmy na studenckim wyjeździe z sekcją narciarską Politechniki Gdańskiej. Pogoda zrobiła się taka sobie, padał śnieg z deszczem, co niestety mimo wszystko nie zniechęciło większości narciarzy do walki na źle przygotowanym stoku. Z nudów dłubałam kijem w mokrej brei. „Masz jakieś plany na wakacje? Chcemy jechać ze znajomymi stopem do Afryki” — zagadnął mnie w pewnym momencie Kurancik. Planów wyjątkowo nie miałam po raz pierwszy od kilku lat, bo akurat sprzedałam deskę windsurfingową i zdecydowałam, że w tym sezonie przestanę startować w regatach. Pomysł wyjazdu spodobał mi się natychmiast. Do wakacji Afryka zmieniła się w Kolej Transsyberyjską przez Rosję, Mongolię i Chiny. Było mi wszystko jedno. Liczyło się tylko to, że będzie daleko, egzotycznie i zupełnie inaczej niż do tej pory.

Zakochałam się w Mongolii

Wtedy musiałam jeszcze zapytać o zgodę rodziców. Czekałam z tym do ostatniej chwili, bo najbardziej bałam się usłyszeć zdecydowane „NIE”. W końcu się odważyłam. Była prawie północ, kiedy obudziłam ich cichym: „Śpicie już? Nie mogłabym pojechać do Mongolii?”.

„Mówiłaś coś wczoraj o Mongolii? Całą noc mi się śniło!” — Następnego dnia bladym świtem mama pojawiła się w drzwiach mojego pokoju. Była jeszcze w koszuli nocnej, miała nieprzytomny wzrok i rozczochrane włosy. W każdym razie skończyło się tak, że po długich dyskusjach pozwolenie dostałam.

Pamiętam, że wśród niewielu sponsorów naszej wyprawy była trójmiejska firma produkująca napoje. W upalny czerwcowy dzień, jeden z tych, kiedy wydaje się, że powietrze zamieniło się w syrop, a asfalt rozpływa się pod nogami, pojechałam maluchem dziadka na obrzeża Gdańska do siedziby sponsora i otrzymałam: sto (a może i więcej?) plastikowych, niebieskich długopisów, piętnaście niebieskich koszulek z białym logo firmy i kilka zgrzewek kolorowych gazowanych lemoniad. Długopisy rozdawaliśmy w Mongolii, lemoniada farbowała języki na czerwono (wypiliśmy ją w pociągu, gdzieś między Moskwą a Irkuckiem), a z powodu koszulek mieliśmy problemy z Ruskimi, bo myśleli, że jesteśmy z NATO, i chcieli nas bić. Podróż była super, a ja zakochałam się na zawsze i na zabój w Syberii, Mongolii i rozległych przestrzeniach w ogóle.

Wschód słońca nad Bajkałem

Kilka lat później, w 2005 roku, wybierałam się, tym razem sama, nad Bajkał. Późnym wieczorem, parę dni po imprezie, na której pochwaliłam się swoim projektem, zadzwonił telefon. „Cześć Magda, tu Moduł! Ja i Sok chcemy jechać z tobą, ale nie mamy czasu na Bajkał. Właśnie jesteśmy u mnie w domu na naradzie. Przyjedziesz zobaczyć, jaki mamy plan?” („Zwiad”, „przygoda”, „plan” i „narada” to ulubione słówka Moduła). W pierwszej chwili chciałam zaprotestować, ale po chwili wahania zdecydowałam, że nie zaszkodzi przecież zobaczyć, jaką wyprawę proponują chłopaki. Zastałam ich siedzących na podłodze nad wielką mapą zajmującą połowę pokoju. Obaj podnieśli głowy, a Moduł, trzymając palec na mapie, oznajmił: „Plan jest taki, żeby jechać tutaj”. Nastała chwila ciszy, a ja pochyliłam się w stronę palca tkwiącego nieruchomo w... Workucie. „Tam chcecie jechać?!” Oczami wyobraźni zobaczyłam łagry, więźniów i kopalnie węgla. „Ej, no popatrz, tam się kończy nitka kolei. Dalej na północ pociągiem pojechać się nie da! Zobaczysz, będzie naprawdę fajnie!”. Z zupełnie innym nastawieniem niż moje i z typowym dla siebie entuzjazmem, potrząsając w emocjach rozczochraną blond czupryną, przekonywał mnie Moduł.

Idziemy w workucką tundrę

Wyjazd do Workuty był, jak obiecał Moduł, i jeżeli w ogóle można rzecz rozważać w takiej kategorii, naprawdę fajny. Pierwszy raz w życiu posmakowaliśmy tundry z jej komarami (i — to trzeba przyznać — zostaliśmy przez tundrę pokonani), płynęliśmy pontonami rzekami Usą i Sob, zdobyliśmy kilka szczytów księżycowego Uralu Polarnego i usłyszeliśmy o jednym z ludów północy: koczownikach Nieńcach. W czasie wyjazdu Moduł spisywał swoje wrażenia, spontanicznie nazwane przez nas „Dziennikiem Moduła”. Motorem do pisania była jego dziewczyna (a obecnie żona) Kamila, która nie chciała się zgodzić na wyjazd i nie potrafiła zrozumieć, dlaczego musimy jechać w tak dziwne miejsce. Moduł ostatecznie dostał pozwolenie, pod warunkiem, że będzie pisać pamiętnik z wyprawy.

Nieńcy mnie zafascynowali. Nie mogłam uwierzyć, że w naszych czasach są jeszcze ludzie, którzy koczują, ubierają się w skóry reniferów i żyją w tak ciężkich warunkach. Chciałam ich spotkać, ale nie potrafiłam sobie wyobrazić, w jaki sposób mogłabym się do nich dostać. Jeszcze w podróży słałam do domu esemesy: „Pociąg stoi pośrodku lasotundry. Najbardziej żałuję, że nie widziałam Nieńców, ale poszli z reniferami na północ i wracają dopiero zimą”.

Kolejny raz jechałam na północ Syberii po to, żeby zobaczyć Martwą Drogę: resztki kolei za kręgiem polarnym, szalonego projektu Stalina. Nawet nie marzyłam, że uda mi się, trochę przez przypadek i z odrobiną szczęścia, dotrzeć do wspaniałej nienieckiej rodziny, która mnie przygarnie i zgodzi się na to, żebym koczowała razem z nimi.

P.S. Kamila po przeczytaniu „Dziennika Moduła” tym bardziej nie rozumiała, dlaczego pojechaliśmy tam, dokąd pojechaliśmy.

JESZCZE KILKA UWAG

Naturalnym i nieustannie zachodzącym zjawiskiem jest proces, w którym małe narody stopniowo wtapiają się w cywilizacje silniejsze i bardziej rozwinięte. W takich sytuacjach, dla nieuważnego obserwatora, bezboleśnie i płynnie przejmowane są kultura i zwyczaje dominującego sąsiada, a własne tradycje, zanim zanikną, przekształcają się w niezrozumiałe, z przyzwyczajenia tylko powtarzane rytuały.

Oczywiście pojęcie kultury jest niezmiernie szerokie i oznaczać może cokolwiek: od „kultury” picia wódki, czytania książek czy przyłączenia się do Kościoła Baptystów począwszy, na wymianie renifera na śnieżny skuter Buran i telewizji satelitarnej w nienieckim czumie kończąc. Nie chcę oceniać, czy są to zmiany dobre, czy złe — niezaprzeczalnie są to zmiany nieuniknione. Na pewno czuję ogromny żal, że coś magicznego odchodzi nieuchwytnie i cicho jak zorza polarna. Nieńcy twierdzą, że bez zorzy nie potrafią wyobrazić sobie świata. Czyżby? Nienieckich szamanów już nie ma. A sami Nieńcy mówią o sobie: „My już na pół ruscy jesteśmy”.

Wierzę, że Nieńcy zgodziliby się ze wszystkim, co napisałam. Ogromnie szanuję otwartość, tolerancję i serdeczność, z jakimi przyjęli mnie do swoich rodzin i domów. Mam również głęboką nadzieję, że w świecie, w którym wystarczy wsiąść do samolotu, żeby dostać się w niemal dowolne miejsce na kuli ziemskiej, uszanuje je również czytelnik tej książki. Zwyczaje i życie tundrowików starałam się opisać najlepiej, jak potrafię. Jeżeli mimo wszystko zdarzy się jakaś nieścisłość, proszę o odrobinę wyrozumiałości: byłam przecież tylko gościem, który chociaż pilnie, to przecież dopiero zaczął się uczyć tej zupełnie innej rzeczywistości.

CO JA TUTAJ ROBIĘ?

A droga wiedzie w przód i w przód

Choć się zaczęła tuż za progiem —

To w dal przede mną mknie na wschód,

A ja wciąż za nią — tak jak mogę...

John Ronald Reuel Tolkien, Władca Pierścieni[3]

Samolot miał odlecieć za niecałą godzinę. Staliśmy we trójkę na praskim lotnisku Ruzyně: ja, Filip i mój ciężki plecak. Chyba widać było, że jestem zdenerwowana, bo Filip popatrzył na mnie uważnie i zażartował, że zamiast do Rosji mogłabym pojechać na miesiąc do Gdańska w odwiedziny do rodziców. Nikomu byśmy nie powiedzieli i nikt by się przecież nie zorientował. Pokręciłam głową. Żart był dobry, ale wcale nie było mi do śmiechu. Sama sobie wymyśliłam tę podróż i nie było mowy, żebym teraz stchórzyła.

Trzy godziny lotu. Dopiero w zatłoczonym metrze w Moskwie zaczęło do mnie docierać, że to dzieje się naprawdę.

Princezna w moim zeszycie

Dzisiaj 19 czerwca. Wydaje mi się, że cały świat o mnie zapomniał, nie dostałam nawet jednego SMS-a z życzeniami. „Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin!” Piszę więc sama do siebie w zeszycie, w którym czas przemalował strony na odcień écru, a gdy wetknąć nos między kartki, wyczuwa się tę dobrze znaną, charakterystyczną, przyjemną woń starych książek. Podobają mi się pozaginane rogi, gruby, niezapisany pożółkły na brzegach papier z ledwo widoczną, wyblakłą kratką i zielona tektura okładki, na której ktoś wykaligrafował starannie, po czesku, czerwonym flamastrem: „DILIA, SMLOUVY ‘81”. Czyli: „DILIA, UMOWY ‘81”, a „Dilia” była zapewnie nazwą jakiejś firmy. Pod napisem uzupełniam koślawo (bo trzęsie pociąg): „WYPRAWA NA KONIEC ZIEMI, 2010”. Nie mam co robić, więc przeglądam dokładniej zeszyt wrzucony w ostatniej chwili do plecaka i znajduję informację, że trzydzieści lat temu kosztował dokładnie jedną koronę trzydzieści halerzy. Wygrzebałam go ze sterty starych biurowych papierów, które znaleźliśmy kiedyś w kartonie obok śmietnika przy ulicy Holeczkowej w czeskiej Pradze i zabraliśmy do domu, żeby dzieci Filipa, Alice i David, miały na czym rysować swoje princezny i tanki[4]. Stąd czeski napis na kajecie. Na pierwszej stronie znalazłam wiszącą do góry nogami ślicznotkę, która od dzisiaj będzie mi towarzyszyć w podróży.

W tym momencie podtytuł Koniec Ziemi uważam za dobry wybór z dwóch powodów. Pociąg numer 042 relacji Moskwa-Workuta już trzeci dzień jak tłusta gąsienica nieubłaganie pełznie na północny wschód, w kierunku półwyspu Jamał, a nazwa „Jamał” oznacza koniec Ziemi właśnie. Boję się. Mój strach powoli przeradza się w panikę i zaczynam zadawać sobie pytanie, czy na pewno wiem, po co wyruszyłam w drogę. Oprócz tego z okna pociągu patrzę na uciekające w tył obrazy i nie mam wątpliwości: to jest koniec Ziemi. Po horyzont płasko i szaro, mży, wielkimi hałdami zalega mokry, zbity śnieg, a po niebie szybko suną niskie, ciężkie i szare jak ziemia pod nimi chmury. Gdyby ktoś uciął niewidoczny sznurek, którym są przysupłane do nieba, to spadłyby z hukiem i rozjechały ten zgniły świat jak potężny walec.

Dlaczego w ogóle jestem w tym pociągu? Zaczęło się od tego, że któregoś zimowego wieczoru obejrzałam w telewizji dokument Ewy Ewart Dzierżyńsk. Trujące miasto. Nie pamiętam już dokładnie, co zaintrygowało mnie najbardziej, ale po programie siadłam przed komputerem. Szukałam informacji na temat Dzierżyńska. Trochę przez przypadek, od jednego rejonu przemysłowego do drugiego i od linka do linka dotarłam na mapie Federacji Rosyjskiej do leżącego za kręgiem polarnym Norylska. Na ekranie pojawiła się notka, która równie dobrze mogłaby być opisem przedproży piekielnych: „Jedno z najbardziej zanieczyszczonych miast na świecie. Ośrodek hutnictwa i górnictwa z największym na świecie zakładem wytopu metali ciężkich. Śnieg jest tam czarny, w powietrzu unosi się zapach siarki, a długość życia pracowników fabryki jest o dziesięć lat krótsza od średniej długości życia w Rosji. Miasto zamknięte”[5].

O miastach zamkniętych, czyli ZATO — zakrytyje administratiwno-tierritorialnyje obrazowanija[6], słyszałam, ale nie sądziłam, że istnieją do tej pory. Dawniej miasta zamknięte były tajne, nie było ich na mapach. Nie tylko nie można było do nich przyjechać, ale również ich mieszkańcom ciężko było, nawet czasowo, wydostać się poza granice miasta. Zakonspirowane nazwy ZATO brzmiały tajemniczo, czasami trochę złowrogo. Najczęściej składały się z nazwy najbliższego dużego miasta oraz doczepionej na końcu liczby. Tak więc, na przykład, Snieżyńsk w poufnych dokumentach wagi państwowej był Czelabińskiem 70, Zielonogorsk Zaoziornym 13, a następnie Krasnojarskiem 45, Fokino Szkotowem 17, natomiast Radużnyj (czyli Tęczowy) Władimirem 30. W 1992 roku Borys Jelcyn miasta odtajnił i wrócono do nazw historycznych.

Nie dziwił mnie fakt istnienia ZATO w przeszłości — o tym wiedziałam. Tak naprawdę nie zaskoczyło mnie nawet to, że ten wytwór patologicznej kontroli wszystkich i wszystkiego przetrwał w trochę już bardziej — przynajmniej teoretycznie — demokratycznej Rosji. Zadziwiło mnie natomiast, że Norylsk otrzymał status ZATO dopiero 30 października 2001 roku.

Kontynuując podróż po mapie, opłynęłam Jenisejem jeszcze dalej w kierunku południowym i zatrzymałam się przelotnie w mieście Igarka. Kawałek od Igarki z wrażenia przykleiłam się nosem do monitora. Wśród chaosu niezliczonych poplątanych, nieregularnych, powielających się jak fraktale i w nieskończoność rozgałęziających niebieskich i zielonych kształtów narysowanych bez wątpienia ręką przyrody widniało coś bez wątpienia obcego: idealnie prosta, wyraźna ciemna linia. Co to może być?! Nie wiem, ilu osobom przy zdrowych zmysłach w obliczu takiego odkrycia podniesie się ciśnienie, ale ja do tej, podejrzewam, niewielkiej grupy należę. Po chwili Google poinformowało mnie, na co natknęłam się w syberyjskiej tajdze: Transpolarna Magistrala Kolejowa. Martwa Droga.

Po wybuchu zimnej wojny Stalin wpadł na szatański pomysł. Nie wiadomo po co, w piekle dalekiej północy, gołymi rękami więźniów Gułagu, postanowił wybudować tysiące kilometrów linii kolejowej. Na wiecznej zmarzlinie, piachu i trzęsawiskach, gdzie latem torturą są komary, a zimą mrozy, projekt to arcytrudny w realizacji nawet przy użyciu dzisiejszej techniki. Słyszy się czasem, że życie więźniów budujących drogę śmierci nie trwało dłużej niż tajanie śniegu w polarnym słońcu.

Do śmierci Stalina ukończono, lepiej lub gorzej, półtora tysiąca kilometrów żelaznej drogi. Odcinki te oznaczono w dokumentacji jako Strojki: 501 i 503. Niedawno budowa rozpoczęła się od nowa — ze względu na gaz. Dla wielu Stalin zyskał miano wizjonera.

Na pewno kiedyś już o tym czytałam... Właśnie, tylko gdzie? Czy to możliwe, żeby to był — szukałam wzrokiem na półce — Dom nad Oniego Mariusza Wilka? Wyciągnęłam zmęczoną czytaniem książkę i kilka razy w pośpiechu przewertowałam kartki, zanim na pięćdziesiątej stronie znalazłam: „Z Nadymu lataliśmy na Strojkę 501, ostatnią wielką budowę Stalina. Bo Stalin w starczej demencji wymyślił sobie drogę żelazną po kręgu polarnym — od Uralu do Cieśniny Beringa (stamtąd już tylko krok do Ameryki!). Budowali ją zeki. (...) Wódz umarł i roboty zarzucono w pół drogi... Do dziś w tundrze widnieją ślady zon: osypiska pieców ze sterczącymi w niebo kominami, baraki na poły zgniłe, wykoślawione wieżyczki strażnicze. Zony są tam porozrzucane co parę wiorst wzdłuż toru kolei żelaznej, która z biegiem lat coraz bardziej przypomina stalkerowską koleinę, tyle że wypuczoną przez wieczną zmarzlinę”[7].

Tamtego wieczoru postanowiłam: pojadę zobaczyć Martwą Drogę.

Na stacjach nawet nie wychylam nosa z wagonu. Wilgotne zimno skutecznie do tego zniechęca. Już nawet nie chce mi się sprawdzać rozpisanego według czasu moskiewskiego i wywieszonego na drzwiach kibla planu postojów pociągu. Wczoraj, jakieś trzy godziny jazdy za miastem Kotłas (postój: trzy kwadranse. Można było kupić piwo bałtika dziewięć, suszoną rybę, kotlety, czy co tam komu trzeba), przyglądałam się tajdze. Im dalej, tym laski bardziej karłowate, dużo bagien. Zapadłe, zarośnięte mchem i chwastami, drewniane chaty migają od czasu do czasu przy torach.

Martwa Droga

Tajga stopniowo i niezauważalnie, jakby podstępem, zmieniła się w lasotundrę: rzadko powtykane w ziemię, przykurczone, często czarne jak węgiel, popalone przez mrozy modrzewie. Nienaturalnie poskręcane i powyginane, z daleka wyglądają jak brzydkie krasnale. Między modrzewiami niewielkie brzozy. Po kilka krzywych, cienkich pni wyrasta z jednego miejsca. Wzdłuż torów są budowane jakieś rurociągi. Ale nie teraz, teraz wszystko stoi i grzęźnie w błocie. Buduje się w zimie, wtedy kiedy pozwala na to pogoda i mrozy nie są zbyt wielkie. W oddali drapią niebo jakieś wielkie wieże.

Babuszek, które zwykle sprzedają na peronach lokalne przysmaki, nie widać w ogóle. Komu by się chciało w taką pogodę. Zresztą pociąg zupełnie pusty i nawet nie byłoby komu sprzedawać. Na Dworcu Jarosławskim w Moskwie zaskoczyło mnie trochę zdziwienie prowadnicy kontrolującej bilety przy wejściu do wagonu, że jadę tak daleko na północ. Oprócz mnie do środka wciskało się przecież pełno ludzi z tobołkami, torbami i paczkami. Zazwyczaj rosyjskie pociągi zapełnione są dokładnie do ostatniego miejsca i tak też było tym razem... do wczoraj. Dzisiaj o czwartej nad ranem zatrzymaliśmy się na jakiejś dużej stacji. Na przekór szuraniu, szumowi, ruchowi i szeleszczeniu z uporem i z poduszką na głowie kurczowo trzymałam się porannego półsnu. Na dobre obudziłam się przed ósmą. Otworzyłam oczy i na moment zrobiło mi się słabo. Pociąg był pusty. Nikogo. Już zdążyłam się przyzwyczaić do szczupłej dziewczyny śpiącej cały czas na łóżku pod oknem naprzeciw i do faceta z wąsem, krzyżówkami i jabłkiem na rolce papieru toaletowego. W pociągu pełnym ludzi było raźniej. Wczoraj jeszcze świeciło wiosenne słońce, a dzisiaj pusto i dodatkowo ta jesienna szaruga. Teraz już wiem, o czym mówiła prowadnica. Na szczęście w drodze do toalety odkryłam, że na końcu wagonu siedzi jeszcze jedna osoba: kobieta z tłustym, biało-rudo-czarnym kotem na smyczy. Tania, właścicielka kota, po jakimś czasie dosiadła się do mnie, co natychmiast wpłynęło pozytywnie na moje nastawienie do szczerzącego zęby świata. Tania jedzie do miasta Inta. Z Inty, opowiada, jeździ się wiezdiechodem[8] na Ural, do bazy turystycznej.

W podróży

Mariusz Wilk pisze w Wołoce: „Wyobcować się — to znaleźć się w sobie”[9]. Czy rzeczywiście? Wołoka dzisiaj doskonale zgrała się z moim nastrojem. W nocy śniło mi się, że spotkałam pana Mariusza w plackartnym gdzieś na rosyjskiej północy. Szkoda, że to tylko sen...

Nie ma ludzi, ale niedźwiedzi też nie widać. Próbuję uśmiechnąć się sama do siebie i do swojego żartu, ale nie bardzo mi to wychodzi. Aparat fotograficzny na razie wyciągam nieśmiało, bo nie do końca jeszcze wsiąkłam w podróż i tak jakoś mi niezręcznie. Poza tym już kilka razy zdarzyło mi się w Rosji, że ktoś zadał mi pytanie, najczęściej półżartem, czy oby nie jestem szpionem[10]. Tego „pół” nie należy lekceważyć. „Pół” jest ważne. Owo „pół” oznacza, że jest w pytającym odrobina prawdziwej, skrywanej, obawy. Zazwyczaj nie boją się ludzie młodzi, to problem starszego pokolenia. Dlaczego ktoś mógłby uważać, że szpieguję? No, to przecież oczywiste: mam duży aparat. Nieważne jaki aparat. Rozmiar się liczy, po rozmiarze aparatu rozpoznają we mnie szpiega. Każde dziecko wie: szpieg ma aparat — duży! Oczywiście, od razu, wprost, pytają jedynie ci, którzy boją się tajniaka trochę mniej. Ci bardziej bojaźliwi zazwyczaj odważają się po odrobinie alkoholu. Zdarzają się też tacy, którzy to okropne podejrzenie skrywają dłużej: rozmyślają, jak się zachować, analizują sytuację. Czy w ogóle zdradzić szpionowi tę informację, to niewygodne odkrycie, którego zdołali dokonać mocą swojego intelektu? Kiedy w końcu to nieszczęsne posądzenie, kiedy słowo szpion zostanie wypowiedziane na głos, skierowane przeciwko wam, nie wolno popełnić błędu. Najgorszym wyjściem jest zacząć się bronić: wyjaśniać, tłumaczyć, wyciągać i pokazywać aparat. Że ja? Że co? Że szpieg? Ależ skąd taki pomysł!? Dlaczego? W takiej sytuacji podejrzewający ma już co do podejrzanego pewność. Zaprzecza? Znaczy winny! Przecież każdy wie: tłumaczą się tylko winni, tylko ci, którzy mają coś do ukrycia. Uderz w stół, a nożyce się odezwą. Poza tym broniąc się i zaprzeczając, uraża się podejrzewającego osobiście: dotyka się go do głębi, podważając jego inteligencję, podając w wątpliwość jego zdolność dedukcji, zdolność logicznego myślenia. To tak, jakby powiedzieć mu wprost, że jest głupi. Jaka reakcja jest zatem najlepsza? Najlepiej przytaknąć.

Kolej rosyjska jest jak układ krwionośny wielkiego żywego organizmu, którym w każdą minutę dnia i nocy w różnych kierunkach płynie, ożywiając kraj, ludzka rzeka podróżujących. Nie potrafię wyobrazić sobie Rosji bez kolei. Na rosyjskich dworcach zapierają dech w piersiach rozkłady jazdy: Ułan Bator, Murmańsk, Władywostok, Soczi... Bez jednej przesiadki można z Moskwy dojechać, na przykład, do Pekinu!

Ilu ludzi musi być zatrudnionych przy obsłudze tego kolosa? Sama przecież kontrola tysięcy kilometrów torów to niewyobrażalna praca: przy syberyjskich różnicach temperatur dochodzących między zimą a latem do ponad stu stopni, na olbrzymich, niezamieszkanych przestrzeniach tajgi i tundry, na bagnach, stepach i na wiecznej zmarzlinie.

Mieszkałam kiedyś przez chwilę w chacie kolejarzy za kołem polarnym. Tory, las, rzeka i chata. To wszystko. Stacja nazywała się 134 kilometr, bo tyle było kilometrów od rozgałęzienia z główną nitką kolei. Zadaniem małżeństwa było przejście i skontrolowanie raz w tygodniu wyznaczonego odcinka torów. W każdy wtorek zatrzymywał się u nich pociąg z wagonem sklepem. Ona była lekarką, ale przeniosła się na kolej, bo, szczególnie na północy, zarabia się tu dużo lepiej. Nad jedną butelką wódki na pięciu, gotowanym zającem i grzybkami w occie opowiadali, jak trzeba uważać przy pracy na torach, bo łatwo nie usłyszeć nadjeżdżającego z tyłu pociągu i nieszczęście gotowe. Szczególnie w zimie, kiedy pociąg jedzie głębokim na trzy metry śnieżnym tunelem. Mam wrażenie, że na kolei wszystko działa idealnie. Wyjątek jest jeden: kasy biletowe. Wystawienie biletu zawsze ciągnie się w nieskończoność, potrzebny jest do tego paszport, a przed każdą kasą biletową zawsze tłoczy się i przepycha spory tłum ludzi.

Wczoraj jeszcze świeciło wiosenne słońce

Tym razem zakup biletu na Jarosławskim przeciągnął się bardziej niż zwykle. Na początku przez godzinę czekałam do kasy, gdzie można było płacić kartą, ale pani zamknęła przede mną okienko, bo akurat zaczęła się przerwa.

Po długim oczekiwaniu do okienka obok kobieta w kasie doradziła mi, żebym kupiła bilet do Sjejdy. Tam będzie dziesięć minut na przesiadkę do Łabytnang. Biletu bezpośredniego nie mogłam już kupić, bo pociąg dokładnie w tym momencie odjeżdżał z peronu. Zdecydowałam się na przesiadkę, bo nie bardzo miałam ochotę siedzieć przez dobę na moskiewskim dworcu. Pani zażyczyła sobie karty i... PIN-u napisanego na kartce. Kartki ma już przygotowane, bo obojętnie rzuciła mi jedną, rozmiar skrojony akurat na cztery cyfry. Wprawdzie zadrżała mi ręka, ale gruba baba za mną coraz brutalniej spychała na mnie stos swoich bardziej bezkształtnych niż ona sama pakunków. Czując narastającą niemą presję, wolałam nie ryzykować utraty miejsca w kolejce i zrezygnowałam z podjęcia dyskusji. Zresztą pani kasjerka na razie była miła, a zdenerwowana dyskusją mogłaby przestać rozumieć mój nieszczęsny rosyjski, do którego wciąż podstępnie wciskały się czeskie słowa. A wtedy nici z biletu, chociażby do Sjejdy-nie-wiadomo-gdzie. Po odejściu od okienka odetchnęłam, po czym odkryłam, że bilet mam... tylko do Sjejdy. Wróciłam po bilet Sjejda-Łabytnangi. Adrenalina spowodowała, że nie wierząc we własną odwagę, wepchnęłam się przed stos z babą. Baba przestała być niema, ale udało mi się krzyczeć na tyle głośno, że kasjerka zrozumiała powód mojego zdenerwowania. Owszem, bilet kupić można, ale w kasie obok i tylko za gotówkę (?). Znalazłam bankomat i w drodze powrotnej do kas postanowiłam, że nie będę się denerwować. Bezpośredni pociąg i tak już odjechał, więc czasu miałam więcej, niżbym sobie życzyła. Prawda, dłużyło mi się, ale czekałam cierpliwie. I co? I nic. Biletu babsztyl mi nie sprzedał. Darła się jeszcze, mało przez tę wąską szparę pod szybą nie wylazła. Bo co ja sobie wyobrażam?!? W Sjejdzie na przesiadkę dziesięć minut i co, jak ona sprzeda bilet, a pociąg się spóźni? Odeszłam bez słowa. I bez biletu, oczywiście.

Kiedy dojedziemy?

PRZYPISY

[1] Czesław Miłosz, Wiersze, tom I, z cyklu „Świat, poema naiwne”, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985, str. 122. Copyright © 1945 by The Czeslaw Milosz Estate. All rights reserved.

[2] Ryszard Kapuściński, Lapidarium IV, Czytelnik, Warszawa 2000, str. 114.

[3] John Ronald Reuel Tolkien, Władca Pierścieni. Drużyna Pierścienia, Porozumienie Wydawców, Warszawa 2002, str. 59.

[4] Princezny i tanky (cz.) — królewny i czołgi.

[5] Raport organizacji Blacksmith Institute.

[6] Zamknięta struktura administracyjno-terytorialna.

[7] Mariusz Wilk, Dziennik Północny. Dom nad Oniego, Noir sur Blanc, Warszawa 2006, str. 50.

[8] Wiezdiechod (ros.) — pojazd używany do poruszania się w trudnym terenie, również pływający w wodzie.

[9] Mariusz Wilk, Wołoka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2006, str. 41.

[10] Szpion (ros.) — szpieg.