Tytuł oryginału

The Trolley Problem Or Would You Throw The Fat Guy Off the Bridge?

Copyright © 2013 by Thomas Cathcart

All rights reserved

Wydanie polskie

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Tłumaczenie: Katarzyna Bażyńska-Chojnacka

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Redakcja: Redaktornia.com

Korekta: Elwira Wyszyńska

Projekt okładki i stron tytułowych: Maciej Szymanowicz

Fotoedycja: Katarzyna Kucharczuk

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Aleksandra Łapińska

Ilustracje zamieszczone w książce pochodzą z Wikipedii, poza tą ilustracją, której źródłem jest Forum/TopFoto.

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2014

ISBN: 978-83-7705-648-6 (ePub)

ISBN: 978-83-7705-649-3 (Mobi)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
infolinia: 801 33 33 88
www.pwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

PROLOG

Problematyczny wagonik

Opublikowany prawie pięćdziesiąt lat temu w czasopiśmie filozoficznym w Wielkiej Brytanii eksperyment myślowy stał się niespodziewanie popularną zagadką krążącą w kampusach uniwersyteckich, gabinetach uczelnianych, podczas rodzinnych obiadów, rozważaną w popularnych magazynach i prasie naukowej na całym świecie. Tak zwany dylemat wagonika doprowadził do narodzin minispecjalizacji, żartobliwie nazywanej wagonikologią. Do wagonikologów zaliczają się dziś filozofowie, psychologowie, neurobiolodzy, teoretycy ewolucji i zwykli amatorzy.

Dylemat wagonika wprowadzony w 1967 roku przez brytyjską filozof Philippę Foot był krótki i prosty: wagon tramwajowy wymyka się spod kontroli, motorniczy dostrzega na torach pięć osób. Może albo zostawić pojazd na głównej linii i zabić je wszystkie – z jakiegoś powodu ludzie ci nie mogą zejść z torów – albo przekierować go na boczny tor, gdzie zginie tylko jeden człowiek. Czy motorniczy powinien zjechać z głównego toru i zabić jedną osobę zamiast pięciu? W swoich rozważaniach Foot poszła dalej: a co w sytuacji, gdy, na przykład, lekarz może ocalić pięć osób, pod warunkiem że zabije jedną i z jej ciała wyprodukuje surowicę? Większość z nas – doszła do wniosku uczona – wybrałaby skierowanie wagonika na boczny tor, by zminimalizować liczbę ofiar, i zaaprobowałaby zabójstwo człowieka dla uzyskania surowicy. Foot zaintrygowały różnice między dwoma scenariuszami.

W 1985 roku amerykańska filozof Judith Jarvis Thomson nieco rozbudowała scenariusz: tym razem to  t y  widzisz wagonik toczący się w niekontrolowany sposób i stoisz przy zwrotnicy. Możesz nie zrobić nic i pozwolić, aby zabił pięć osób, lub przestawić zwrotnicę i skierować go na boczny tor, gdzie przejedzie tylko jedną osobę. Zasadniczym nowym elementem rozważań jest fakt, że w przeciwieństwie do motorniczego nie ponosisz zawodowej odpowiedzialności za wybór między torami. Jeśli zechcesz, możesz nic nie zrobić. Trzeba dodać, oczywiście, że kierujący wagonikiem również mógłby nie zrobić nic i zostać na głównym torze, ale praca wymaga od niego podejmowania decyzji i wybierania różnych torów, więc „niezrobienie niczego” jest, delikatnie mówiąc, bardziej skomplikowane pod względem etycznym niż w przypadku niewinnego obserwatora. Prostsza wersja tego problemu według Thomson wygląda następująco: czy ty, obserwator, powinieneś nie zrobić nic i pozwolić wypełnić się losowi, czy przestawić zwrotnicę i spowodować śmierć jednej osoby, ale ocalić pięć innych?

Filozofowie, psycholodzy i badacze mózgu próbują wyjaśnić, dlaczego większość z nas czułaby się usprawiedliwiona, gdyby przestawiła zwrotnicę, ale miałaby poczucie winy po zepchnięciu człowieka z kładki.

Obie uczone przeciwstawiły swoje scenariusze innym, które pod wieloma względami wydawały się podobne, ale jednocześnie różniły się w wielu rozmaitych aspektach. Najbardziej znana jest wersja Judith Thomson, u której osoba poddawana eksperymentowi stoi na kładce nad torami wagonika. Nie ma zwrotnicy, nie ma bocznego toru. Jest tylko jeden tor, a na nim, za kładką, pięć osób, które zginą, jeśli obserwator nic nie zrobi. On wie, że życie tych ludzi może ocalić tylko zrzucenie przed wagonik dużego ciężaru, który go zatrzyma. Jedynym obiektem na tyle ciężkim, by zatrzymać wagonik, jest grubas stojący obok na kładce. Czy powinno się go zepchnąć z kładki, aby uratować życie tamtej piątce? I czy jest to – lub nie – dokładnie ten sam problem co w przypadku zwrotnicy?

Od tej pory filozofowie, psycholodzy i badacze mózgu próbują wyjaśnić, dlaczego większość z nas czułaby się usprawiedliwiona, gdyby przestawiła zwrotnicę, ale miałaby poczucie winy po zepchnięciu człowieka z kładki. Pojawiało się coraz więcej i więcej scenariuszy wagonika, wagonikolodzy zaś próbowali wykazać, jaka jest różnica między przestawieniem zwrotnicy a zepchnięciem człowieka. Albo… czy w ogóle jest jakakolwiek różnica? Filozof z Princeton University, profesor Kwame Appiah, przyznał, iż ogrom i nieustanne mnożenie się drobiazgowych komentarzy „sprawiają, że Talmud jawi się niczym lektura szkolna z opracowaniem”.

Część filozofów – i wielu przypadkowych obserwatorów – zastanawia się na głos, ile warte są tego typu eksperymenty myślowe. Podejmowane w realnym życiu decyzje są, mimo wszystko, bogatsze i bardziej złożone, jak również mniej naciągane niż rozważania, czy przestawić zwrotnicę i zmienić tor rozpędzonego wagonika. Inni dowodzą jednak, że eksperymenty myślowe, dzięki swojej prostocie, pomogą nam podjąć bardziej skomplikowane decyzje etyczne. Na przykład artykuł Philippy Foot z 1967 roku miał rzucić światło na kwestie etyczne związane z aborcją: czy z punktu widzenia katolików dopuszczalna jest histerektomia ratująca życie matki, nawet jeśli prowadzi do złego w ich mniemaniu skutku, czyli przerwania ciąży. Chociaż lektura prac naukowych z dziedziny filozofii bywa często zbyt trudna dla amatorów, to dylemat wagonika jest na szczęście zupełnie zrozumiały dla laika.

W miarę upływu czasu dylematem wagonika zaczynali interesować się specjaliści z innych dziedzin. W 2003 roku zespół psychologów z Harvard University stworzył witrynę internetową Moral Sense Test, gdzie można opisać swoje reakcje na różne scenariusze z wagonikiem. Do celów badawczych uczeni potrzebowali pięciu tysięcy uczestników, których udało się zgromadzić w ciągu kilku tygodni. Strona działa od kilkunastu lat i wciąż przyciąga wielu zainteresowanych.

W 2009 roku Harvard University poczynił pierwsze kroki w kierunku nauczania przez internet, udostępniając w sieci i przez stację telewizyjną PBS popularny licencjacki kurs teorii sprawiedliwości profesora Sandela. Profesor Sandel wygłosił pierwszy wykład o dylemacie wagonika i reakcja była żywiołowa. Ponieważ wykład dostępny był w sieci w różnych miejscach, nie wiadomo dokładnie, ile osób go wysłuchało, ale sama tylko wersja na kanale PBS na YouTubie miała 4,4 miliona odsłon; to trzy razy więcej niż filmik koszykarza LeBrona Jamesa z 2010 roku, w którym informuje o „przeniesieniu swojego talentu do South Beach”.

Dylemat wagonika ukazywał kolejne i kolejne kwestie – podobnie jak filozofowie od czasów Sokratesa – oraz inspirował wielogodzinne nocne rozmowy na całym świecie. Ale do niedawna był dla większości ludzi inteligentną filozoficzną układanką: fascynującą, intrygującą, nieco tajemniczą.

PRZYPISY

Prolog. Problematyczny wagonik

Podstawowa wersja dylematu wagonika Philippy Foot pojawiła się w artykule The Problem of Abortion and Doctrine of the Double Effect w brytyjskim czasopiśmie „Oxford Review”, nr 5 (1967).

Wariant Judith Jarvis Thomson z przypadkowym obserwatorem i zwrotnicą opisano w The Trolley Problem, „Yale Law Journal” (1985), razem z wariantem tęgiego mężczyzny na kładce.

Porównanie komentarzy na temat dylematu wagonika do Talmudu pojawia się w książce Kwame’a Appiaha Experiments in Ethics (Harvard University Press 2008).

Stworzony przez psychologów z Harvardu Moral Sense Test znajduje się na stronie: moral.wjh.harvard.edu.

Wykłady Michaela Sandela na kanale PSB dla studentów Harvard College znajdują się pod adresem: justiceharvard.org. Dylemat wagonika omówiono w odcinku 1.