Copyright © by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2014

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Redaktor prowadzący: Marcin Kicki

Przekład: Anna Studniarek

Redakcja: Katarzyna Juszyńska

Korekta: Joanna Morawska, Agata Rękawek

Projekt okładki: Mumtaz Mustafa

Opracowanie graficzne okładki: Ewa Modlińska

Zdjęcia na okładce: Richard Jenkins, Library of Congress

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Michał Latusek

Tytuł oryginału: Somewhere in France. A Novel of the Great War

Copyright: © Jennifer Robson, 2014

ISBN 978-83-7705-677-6 (ePub)

ISBN 978-83-7705-678-3 (Mobi)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Spis treści

- Część pierwsza

1. Rozdział pierwszy

2. Rozdział drugi

3. Rozdział trzeci

4. Rozdział czwarty

5. Rozdział piąty

6. Rozdział szósty

7. Rozdział siódmy

8. Rozdział ósmy

- Część druga

1. Rozdział dziewiąty

2. Rozdział dziesiąty

3. Rozdział jedenasty

4. Rozdział dwunasty

5. Rozdział trzynasty

6. Rozdział czternasty

7. Rozdział piętnasty

8. Rozdział szesnasty

9. Rozdział siedemnasty

10. Rozdział osiemnasty

11. Rozdział dziewiętnasty

12. Rozdział dwudziesty

13. Rozdział dwudziesty pierwszy

14. Rozdział dwudziesty drugi

15. Rozdział dwudziesty trzeci

16. Rozdział dwudziesty czwarty

17. Rozdział dwudziesty piąty

18. Rozdział dwudziesty szósty

19. Rozdział dwudziesty siódmy

20. Rozdział dwudziesty ósmy

21. Rozdział dwudziesty dziewiąty

22. Rozdział trzydziesty

23. Rozdział trzydziesty pierwszy

24. Rozdział trzydziesty drugi

25. Rozdział trzydziesty trzeci

- Część trzecia

1. Rozdział trzydziesty czwarty

2. Rozdział trzydziesty piąty

3. Rozdział trzydziesty szósty

4. Rozdział trzydziesty siódmy

5. Rozdział trzydziesty ósmy

6. Rozdział trzydziesty dziewiąty

7. Rozdział czterdziesty

8. Rozdział czterdziesty pierwszy

9. Rozdział czterdziesty drugi

10. Rozdział czterdziesty trzeci

11. Rozdział czterdziesty czwarty

12. Rozdział czterdziesty piąty

13. Rozdział czterdziesty szósty

14. Rozdział czterdziesty siódmy

15. Rozdział czterdziesty ósmy

16. Rozdział czterdziesty dziewiąty

17. Rozdział pięćdziesiąty

18. Rozdział pięćdziesiąty pierwszy

- Epilog

- Podziękowania

- Słowniczek terminów wykorzystanych w książce

- Kobiety kierowcy ambulansów w czasie Wielkiej Wojny

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Część trzecia

Maszerują z bezpieczeństwa i ptasiego śpiewu

Pośród zielonych gajów, do krainy, w której

Wszystko jest zniszczeniem i zakwita niebo…

Siegfried Sassoon, Prelude: The Troops, 1918

Rozdział trzydziesty czwarty

Tuż przed Bożym Narodzeniem Edward napisał do Lilly z pytaniem, czy mogłaby do niego dołączyć na krótkiej przepustce w Saint-Omer. Całe szczęście panna Jeffries życzliwie przyjęła prośbę Lilly i dała jej pełne dwa dni, zaczynając w południe dwudziestego ósmego grudnia. To była jej pierwsza przepustka, od kiedy przed prawie dziewięcioma miesiącami zgłosiła się do WAAC.

Panna Jeffries, mimo surowego podejścia do WAAC, którymi kierowała, musiała zauważyć, jak żałośnie czuła się Lilly od czasu, gdy pięćdziesiąty pierwszy został ostrzelany. Najpewniej przypisywała to wstrząsowi i rzeczywiście, był to swego rodzaju wstrząs. Całe szczęście nie miała pojęcia o złamanym sercu Lilly i przyczynie jej cierpień.

„Między nami skończone. Skończone. Skończone…”

Słowa Robbiego bezustannie rozbrzmiewały w głowie Lilly, niczym lament, który przytłaczał jej duszę, obciążał każdy krok i nie dał się przegnać, niezależnie od tego, co robiła. Nawiedzały ją w dzień i w nocy, nigdy nie cichły, nigdy nie ustępowały i choć próbowała z nimi walczyć własnymi słowami – tak będzie najlepiej, przeżyjesz, musisz wypełniać obowiązki – ciągle odbijały się echem w jej sercu.

Kiedy późnym popołudniem przyjechała do Saint-Omer, Edward czekał na nią na peronie. Przytulił ją mocno, po czym zarzucił na ramię jej torbę i zaprowadził ją do niewielkiego, raczej podupadłego pensjonatu Saint-Bertin. W tak krótkim czasie nie udało mu się znaleźć nic lepszego. Pokój Lilly okazał się czysty i ładny, na wąskim łóżku leżała biała lniana narzuta, a na przykrytej koronkową serwetą komodzie, w kieliszku do jajek stał bukiecik delikatnych przebiśniegów, czy też perce-neige, jak nazywała je właścicielka pensjonatu. Co najważniejsze, było dość gorącej wody, by Lilly mogła się obmyć gąbką przed kolacją.

Edward niewiele zmienił się od ostatniego spotkania w Boże Narodzenie poprzedniego roku, choć zgolił wąsy. Lilly uznała, że jest jednym z najprzystojniejszych mężczyzn, jakich znała, i najpewniej najbardziej charyzmatycznym. Wystarczyło, że się uśmiechnął i spojrzał komuś w oczy, a człowiek wychodził z siebie, by spełnić jego prośbę. Madame Mercier nie była wyjątkiem – kiedy ich przywitała, miała ponurą i nieustępliwą minę, ale Edward wziął ją za rękę, bezbłędną francuszczyzną podziękował jej za gościnność i stwierdził, że jej dom jest absolutnie uroczy.

Zachwycona jego zainteresowaniem madame Mercier wynagrodziła ich wielkimi miskami potrawki rybnej i świeżo upieczonym chlebem na kolację, a nawet postawiła na stole niewielką karafkę białego wina. Później oboje poszli do salonu, ciesząc się ciepłem ognia płonącego w kominku, i Lilly czytała na głos Idylle królewskie, które zabrała ze sobą w tym właśnie celu. Po półgodzinie odłożyła książkę na bok, przygasiła lampkę oliwną ustawioną na kominku i zaczęli rozmawiać przyciszonymi głosami, a ich twarze rozświetlał jedynie migotliwy blask ognia.

Zaczęli od wieści z domu, których Lilly była zupełnie nieświadoma, gdyż od kiedy się wyprowadziła, nie dostała ani jednego listu od rodziców czy sióstr. Edward poinformował ją, że kilka miesięcy wcześniej zmarła ich ciotka Augusta, zapisawszy cały swój niebagatelny majątek schronisku dla psów w Battersea.

– Cały?

– Do ostatniego szylinga. Matka była wściekła. Wiesz, jak pielęgnowała ciotkę Augustę.

– Za tym jednym nie tęskniłam – odpowiedziała. – Za tym, że matka zawsze wydawała się na coś zła.

– To była przynajmniej pewna odmiana w jej listach. Zazwyczaj narzeka na to, jak wszystko podrożało, choć w życiu nie była u rzeźnika.

– Nie ma pojęcia o świecie za drzwiami własnego domu, prawda?

– Nigdy nie miała. Ale na pewno ucieszy cię, że oboje z papą robią coś dla kraju. – Edward przerwał, jego oczy błyszczały. – Wiosną polecili skopać trawniki Cumbermere Hall i posadzić warzywa i ziemniaki.

– Nie wierzę.

– Nie mieli wyboru. Kiedy król kazał zaorać park jeleni w Windsorze, papa musiał się poddać, żeby nie wyjść na obiboka.

– Przynajmniej nie zabraknie im ziemniaków – zauważyła Lilly. Nie udało jej się powstrzymać chichotu.

– Prawda? Ale dość o rodzicach, bo jeszcze dostanę niestrawności. Opowiedz mi lepiej o pannie Brown. Jak się miewa?

– Bardzo dobrze. W tym roku miała wolne Boże Narodzenie, pierwszy od długiego czasu prawdziwy urlop, więc pojechała do rodziców.

– Przypomnisz mi, skąd ona pochodzi?

– Somerset. Jej ojciec jest prebendarzem w katedrze w Wells.

– Na razie żadnego ukochanego? – spytał Edward, wpatrując się w ogień.

– Charlotte? Jasne, że nie.

– Dlaczego tak mówisz?

– Nie wiem – odpowiedziała Lilly, zaskoczona jego pytaniem. – Pewnie dlatego, że nigdy, przez wszystkie lata naszej znajomości, o nikim nie wspomniała. I zawsze wydawała się tak oddana pracy.

– Po wojnie zamierza pozostać pielęgniarką?

– Nie mam pewności, bo nigdy o tym nie rozmawiałyśmy, ale nie sądzę. Jest ogromnie kompetentna, bardzo dobra w tym, co robi, ale sądzę, że wolałaby raczej powrócić do panny Rathbone w Liverpoolu.

– Zdążyłem już zapomnieć o czasach, gdy siała zamęt razem z tą kobietą politykiem. Wciąż pracuje w tym szpitalu w Kensington?

– Tym dla pacjentów z neurastenią? Tak.

– To musi być dom wariatów.

– Wcale nie. W każdym razie kiedyś mi tak powiedziała. Mówiła, że zazwyczaj jest bardzo cicho. Wielu mężczyzn w ogóle się nie odzywa. Niektórzy jedynie siedzą i płaczą. Inni wydają się zupełnie normalni, dopóki nie usłyszą jakiegoś głośnego dźwięku, na przykład trzaskających drzwi, a wtedy się załamują.

– To brzmi koszmarnie.

– Nie gorzej niż to, co ty znosisz.

Lilly przerwała na chwilę. Bardzo chciała zapytać, wiedzieć, ale bała się, że zepsuje wieczór.

– Wiem, że nie lubisz o tym wspominać, ale…

– Mów dalej. Wypiłem tyle wina, że może nawet odpowiem ci zgodnie z prawdą.

– Jak to jest? Żyć tam, dzień po dniu?

– Nie chciałbym cię zaszokować.

– Nie sądzę, by coś jeszcze mogło mną wstrząsnąć.

– To mi nie przeszkadza – powiedział, tak cicho, że ledwie go usłyszała.

– Co? To znaczy… co? Jak to możliwe?

– Nie chodziło mi o to, że mi się podoba. Ale też mnie nie denerwuje.

– Nie rozumiem. Naprawdę nie rozumiem.

– Kiedy się zaciągnąłem, zrobiłem to, bo tak robili wszyscy. Ale później odkryłem, że jestem w tym dobry. To znaczy w byciu żołnierzem. Nieźle sobie radziłem ze szkoleniem ludzi, z dodawaniem im otuchy, podtrzymywaniem na duchu. A to wszystko jeszcze w trakcie szkolenia. Kiedy wysłali nas do Francji, znaleźliśmy się od razu w samym środku. Po kilku tygodniach pod Festubert straciłem wielu żołnierzy, niektórych z nich znałem całe życie. Z początku martwiłem się, jak sobie poradzę. Czy się załamię? Okryję się hańbą na oczach swoich ludzi? Ale to mi nie przeszkadzało. Zupełnie nic. Hałas, smród, jedzenie, błoto, szczury – nic z tego. I nadal mi nie przeszkadza. Nie robię się nerwowy przed wielkim natarciem, śpię całkiem dobrze. Zjadam, cokolwiek przede mną postawią.

Wróciła myślami do tego, co powiedział chwilę wcześniej.

– Dlaczego miałabym być zaszokowana?

– Ponieważ nic mnie nie porusza, Lilly. Nic. Dwa dni temu jeden z moich poruczników zapomniał się pochylić, kiedy przechodził przez płytszy odcinek okopu. Puf! Niemiecki snajper trafił go prosto w skroń. Byłem tam, w odległości zaledwie kilku cali. Kiedy go zabrano, a ja wylałem wiadro wody na pozostałości jego mózgu, wróciłem do swojej ziemianki, napisałem do wdowy po nim i zjadłem kolację, jakby nic się nie wydarzyło.

– To naprawdę tobą nie wstrząsnęło? – szepnęła.

– Było mi przykro, że Baker umarł. Ale w żaden sposób mnie to nie dręczyło. Ot, kolejna śmierć z setek, jeśli nie tysięcy, które widziałem.

– Och, Edwardzie – powiedziała Lilly, na próżno usiłując wymyślić stosowną odpowiedź.

– A cały problem polega na tym, że to moja wina. Gdybym był przyzwoitym człowiekiem, pisałbym wiersze o grozie, którą widziałem. Mam wrażenie, że robi to co drugi oficer na froncie zachodnim. Ale ja nie jestem przyzwoitym człowiekiem. Jestem tak płytki i pusty, jak to tylko możliwe, jeśli wciąż ma się bijące serce w piersiach.

– Edwardzie, nie…

– To jedyna prawdziwa groza tej wojny, świadomość, jak niewielką grozę w niej postrzegam. Zawsze wiedziałem, że jestem płytkim sukinsynem. Nawet mi się to podobało. Wszystko było łatwiej znieść. Ale teraz – mówił dalej, łamiącym się głosem – teraz, kiedy chcę sięgnąć w głąb swojej duszy, odkrywam, że jej nie mam.

Lilly pochyliła się do przodu i chwyciła Edwarda za ręce, rozpaczliwie pragnąc go pocieszyć.

– Edwardzie, popatrz na mnie. Wiem, że zawsze sobie z tego żartowaliśmy, mówiliśmy, że wędrujesz przez świat bez żadnej troski, ale to był tylko żart. Nie ma w nim prawdy. To, że nie załamałeś się przy pierwszym ostrzale artyleryjskim, nie czyni cię płytkim. Czyni cię odważnym.

Edward potrząsnął głową, zaciskając powieki, ale ona nie ustępowała.

– Nic, co powiesz, nie zmieni mojego zdania na twój temat. Wierzę, że jesteś jednym z bohaterów tej wojny. Cóż jeszcze, oprócz odwagi, utrzymało cię przez te lata na linii frontu? Oboje wiemy, że w każdej chwili mógłbyś poprosić o stanowisko w sztabie, na tyłach.

– Nigdy tego nie zrobiłem. I nie zrobię.

– Z pewnością zrobiłeś już dosyć, dosyć się wycierpiałeś. Nawet tego nie rozważysz?

– I miałbym zostawić swoich ludzi? Oni uważają mnie za szczęściarza. Jakby służba pod moim dowództwem zapewniała swego rodzaju ochronę. Nieważne, że jest mnóstwo dowodów świadczących przeciw temu.

– Zrozumieliby.

– Owszem. I może nawet wybaczyliby mi, że ich porzuciłem. Ale czy ja umiałbym sam sobie wybaczyć? Gdyby coś miało mnie zniszczyć, to właśnie to, Lilly.

Znów napotkała jego spojrzenie i zobaczyła w nim ostrzeżenie, a może błaganie. Dlatego mocno ściskała jego dłonie i pochyliła głowę, by nie dostrzegł łez zbierających się w kącikach jej oczu.

– Może rozpalę lampę i poczytam jeszcze Tennysona? – zaproponowała kilka minut później, gdy była już pewna, że się nie rozpłacze.

– Tak, moja droga. I dziękuję.