Claire i Mia Fontaine

Kąpiel ze słoniem

Matka i córka w podróży dookoła świata

Tłumaczenie Magdalena Rabsztyn

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2013

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Wydanie pierwsze, 2013

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Tłumaczenie: Magdalena Rabsztyn

Redakcja: Joanna Egert

Konsultacja merytoryczna: Bartłomiej Kaczorowski

Korekta: Elwira Wyszyńska

Redakcja techniczna: Maria Czekaj

Layout: Carta Blanca

Skład i łamanie: IT WORKS, Warszawa

Projekt graficzny okładek do serii Bieguny: Przemek Dębowski

Opracowanie okładki: Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Zdjęcie na okładce: Samrat35/Dreamstime

Przygotowanie publikacji elektronicznej: Ewa Modlińska

Tytuł oryginału: Have Mother, Will Travel: A Mother and Daughter Discover Themselves, Each Other, and the World

Copyright: © Claire i Mia Fontaine, 2012

Claire i Mia Fontaine nadal używają pseudonimów z powodów związanych z ich pierwszą książką. Nazwiska kilku osób zostały zmienione w celu ochrony ich prywatności. Większość osób jednak występuje pod rzeczywistymi imionami, a wszystkie wydarzenia, nawet te najbardziej krępujące, naprawdę miały miejsce.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

ISBN 978-83-7705-300-3

Konwersja:

Dedykujemy naszym i wszystkim matkom

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

Spis treści

Lista podróżna Claire

Lista podróżna Mii

Wstęp

CZĘŚĆ PIERWSZA. ŁOWIECTWO

Rozdział 1. Wielki Wybuch

Rozdział 2. Chiny: zołza i zarządzająca

Rozdział 3. Malezja: portfel dla słoni

Rozdział 4. Nepal: kalejdoskop

Rozdział 5. Kair: nigdy nie wsiadaj na dromadera

Rozdział 6. Grecja i Bałkany: wago, wago, nie mów przecie!

CZĘŚĆ DRUGA. ZBIERACTWO

Rozdział 7. Awinion: lekcje francuskiego

Rozdział 8. Awinion: tak właśnie teraz żyjemy!

Rozdział 9. Awinion: PENTIMENTO

Rozdział 10. Awinion: ci, którzy się liczą, nie mają nic przeciwko

Rozdział 11. Awinion: jak nie urok, to matka

Rozdział 12. Budapeszt: mroczne cienie

Rozdział 13. Awinion: ciągle osiągamy pełnoletność

Zakończenie

Podziękowania

Przypisy

W serii Bieguny dotychczas ukazały się:

Lista podróżna Claire

- paszport i dodatkowe zdjęcia

- wizy i spis szczepień ochronnych

- ubezpieczenie podróżne, najważniejsze numery telefonów

- kamera, aparat fotograficzny, dyktafon

- baterie, kable, zasilacze i przejściówka

- latarka, długopisy, notesy

- międzynarodowa komórka, elektroniczny tłumacz

- osiemset dolarów gotówką (w tym pięćdziesiąt jednodolarówek), karty kredytowe

- dane kontaktowe osoby, którą należy powiadomić w razie wypadku, numery kart programów lojalnościowych linii lotniczych

- saszetka na pieniądze i dokumenty, pusta duża torba

- lekka kurtka i składany płaszcz przeciwdeszczowy

- dwie pary spodni capri, jedna para szortów

- trzy pary spodni, jedne eleganckie

- siedem koszulek: dwie z długim rękawem, dwie z krótkim, dwie bez rękawów

- jedna długa spódnica do krajów muzułmańskich

- kardigan

- jedna apaszka i jeden ciepły szal

- dwie pary butów: turystyczne i sandały

- bielizna, staniki, piżamy

- kostium kąpielowy, sarong, japonki

- przybory do makijażu i toaletowe

- maseczka do spania i zatyczki do uszu

- ręcznik podróżny, samoprzylepna taśma izolacyjna, igielnik

- przenośny sznur do suszenia prania, saszetki z płynem do prania

- środek przeciwko grypie, przeciwko malarii, chlor w tabletkach

- apteczka pierwszej pomocy, środki dezynfekcyjne

- leki przeciwbiegunkowe, leki na chorobę lokomocyjną, aspiryna

- lekarstwa, zapasowa para okularów i soczewek kontaktowych

- okulary przeciwsłoneczne, filtr przeciwsłoneczny (SPF 50)

- spray odstraszający owady z 30% zawartością repelentu

- witaminy, batoniki energetyczne

Lista podróżna Mii

- paszport

- wiza

- Mama

Wstęp

– Powiem ci tylko jedno, Mia – schistosomatoza.

Choroba zawodowa, która dotyka osoby parające się pisaniem. Wyszukiwanie informacji. Trzeba sprawdzić, jakie ryzyko niesie jedzenie sushi, i pięć godzin później jest się specjalistą od nicienia Loa loa oraz płazińców E. japonica, rojących się w rzekach takich jak ta, w której moja dorosła córka, moje jedyne dziecko, zamierza się dziś wykąpać.

Przytrzymuję Mii drzwi kabiny w toalecie w Kuala Gandah, rezerwacie słoni, położonym w tropikalnych lasach malezyjskiego regionu Pahang, gdzie przyjechałyśmy po to, by jeździć na słoniach i poznać szczegóły programu ratowania tych zwierząt. Rezerwat pozwala, by kilkoro turystów wjechało na tych wielkich babeczkach do błotnistej rzeki i pobaraszkowało sobie z nimi podczas toalety serwowanej im przez opiekunów. Moja niefrasobliwa córka jest jedną z wybranych.

No dobra, jestem ryzykantką, nieustraszoną podróżniczką, ale larwy w roli pamiątek z podróży to już lekka przesada.

– Nie musisz ich nawet połknąć – szepczę głośno – przechodzą przez skórę i pędzą wprost do wątroby.

Mia wychodzi, przewracając oczyma.

– Tu jest pięćdziesiąt innych osób, mamo. Czy widzisz, żeby ktokolwiek się tym przejmował? À propos, to prawdopodobnie jedyna toaleta z sedesem i spłuczką, jaką dziś zobaczymy. Na twoim miejscu też bym z niej skorzystała.

– Nikt, kto je łapie, nie przejmuje się wcześniej tym, że może je złapać! One żyją w rzekach w tropikach. A to – pokazuję stanowczym gestem na okno – jest rzeka i tu są tropiki. Czego nie rozumiesz?

– Mamo, jeśli zamierzasz być taka przez cały wyjazd, to grozi mi tylko chroniczny ból głowy i to nie z powodu zmian ciśnienia. Jakoś nie omijasz Londynu, choć można tam zostać potrąconym przez autobus. Ile będę jeszcze mieć okazji, żeby popływać ze słoniami?

Wychodzę za nią z budynku dla turystów na polanę w dżungli, skąd grupka ludzi, głównie korpulentnych, przysadzistych Anglików, rusza dróżką wyrąbaną w gęstej roślinności do miejsca, w którym żyją słonie.

Mia idzie szybkim krokiem, żeby ich dogonić, a ja truchtam za nią, usiłując znaleźć najlepszy sposób na to, co robi każda matka dorosłej córki, gdy już nic innego jej nie pozostało – przekupstwo, groźby lub przestrach.

– Dokładnie trzynaście i dziewięć dziesiątych procenta policjantów tego kraju pracujących w terenie miało pozytywny wynik testów na pasożyty! – wołam za nią.

Anglicy odwracają się i patrzą na mnie, niepewni, czy powinni bać się malezyjskiej policji, czy raczej mnie.

Mia zerka na mnie zaskoczona.

– Jak ty to, do cholery, zapamiętałaś?

Biorąc pod uwagę brak snu i estrogenów, to faktycznie jest imponujący wyczyn.

– Właściwie to nie mam pojęcia, czemu mi to utkwiło w głowie, ale to prawda. I nie przeklinaj.

Ona tylko kręci głową i znika za zakrętem, spiesząc się na swoją „okazję”. Osobiście znam ludzi, którzy dziesiątki lat walczą z pasożytami po wycieczkach do miejsc takich jak to. Ale ona ma dwadzieścia pięć lat – nie mogę jej zatrzymać. Kiedyś, gdy była niepełnoletnia, miałam większe możliwości.

***

Kto jak kto, ale moja mama nie powinna mówić o pasożytach. Pierwsze, co zrobiła po przyjeździe do Chin, to wypiła trzy szklanki wody – z kranu. Niecodziennie trafia się okazja pływania ze słoniami. Trzeba jednak przyznać, że jej nadopiekuńczość nie wzięła się znikąd.

CZĘŚĆ PIERWSZA ŁOWIECTWO

Rozdział 1 Wielki Wybuch

Wracałam do domu z pracy, kiedy odebrałam telefon. Telefon, który sprawił, że rzuciłam pracę, podnajęłam mieszkanie i pojechałam daleko w nieznane z moją matką. Telefon, który doprowadził do powstania niniejszej książki, przygody wiodącej dookoła świata, która ma za zadanie przynieść śmiech, wiedzę i przede wszystkim analizę dynamiki relacji pomiędzy matką a dorosłą córką.

Lecz zanim spakujesz dozwolone w bagażu podręcznym stumililitrowe buteleczki, kupisz szmatławe magazyny, których normalnie byś nie tknął, i wsiądziesz w samolot lecący na inny kontynent, pozwól, że wcisnę pauzę. To nie pierwsza podróż, w jaką wyruszyłam wraz z mamą, i może ci się przydać trochę wprowadzenia, żeby nie czuć się zagubionym, jeśli na przykład będę mówiła o tym, że jako nastolatka przymusowo spędziłam kilka miesięcy w Republice Czeskiej.

Jeśli znasz naszą książkę z 2006 roku, Wróć: Podróż matki i córki do piekła i z powrotem, to będzie to dla ciebie krótkie przypomnienie, a jeśli nie… no cóż, możesz potrzebować tego koktajlu za dziesięć dolarów, ponieważ zaraz zrobi się poważnie. Wróć jest jak mroczniejsza wersja Uciekającego królika: dzidzia królik ucieka z domu, mama królik podąża za nią jak „pies”, aż udaje się jej na dobre sprowadzić do domu swojego małego uciekiniera.

Ja byłam nie tyle dzidzią, ile nastolatką ze skłonnościami do wyjątkowo autodestrukcyjnych zachowań, a psia determinacja mojej matki obejmowała wsadzenie swojego małego króliczka do zamkniętego ośrodka szkolno-terapeutycznego niemal na dwa lata. W Republice Czeskiej. W miejscu, w którym (przez pierwsze kilka miesięcy) trzeba było jeść bez przypraw, pożegnać się z depilacją i makijażem, porozumiewać się ze światem zewnętrznym tylko za pośrednictwem listów do rodziców i odzywać tylko podczas terapii grupowej, a pytania zadawać jedynie podczas lekcji. A gdy szkoła w Czechach została zamknięta, wysłano mnie do podobnego przybytku w Montanie, tej części świata, w której podówczas przebojem była piosenka Ona uważa, że mój traktor jest sexy.

Rzecz jasna, sama się o to prosiłam swoim zachowaniem: rzucenie szkoły, wielokrotne ucieczki z domu, używanie twardych narkotyków, zarzuty popełnienia przestępstw narkotykowych. Moja relacja z mamą legła w gruzach, na przemian to nie rozmawiałyśmy ze sobą, to strasznie się kłóciłyśmy, a gdy uciekłam po raz ostatni, nie miałyśmy już żadnego kontaktu. Próbowała wszystkiego, o czym tylko słyszała: terapia tradycyjna, oddział psychiatryczny, szkoła eksperymentalna, dom mojej ciotki na wsi w Indianie (wiara, jakoby krowy i świeże powietrze były zdrowsze niż Los Angeles, okazała się pomyłką; w małych miasteczkach są i kluby młodego farmera, i heroina). Wiadomość o istnieniu tej szkoły w Czechach mama uznała za cud. Wszyscy oczywiście sądzili, że oszalała, ale stamtąd pochodzi moja babcia, więc nie leciałam na Księżyc, działo się to jeszcze przed euro, zatem szkoła kosztowała ułamek ceny amerykańskich programów leczenia, a poza tym wysłałaby mnie na Marsa, gdyby tylko istniała szansa, że mi to pomoże.

Żadna zdrowa psychicznie nastolatka nie zamieniłaby kursu na prawo jazdy czy balu maturalnego na drakońskie zasady i terapię konfrontacyjną, lecz zważywszy na to, ile osób, które znałam, skończyło w grobie lub więzieniu, cieszę się, że mama to zrobiła, ponieważ ta szkoła ocaliła mi życie. Moje zachowanie miało źródło w byciu wykorzystywaną seksualnie przez biologicznego ojca, gdy byłam malutkim dzieckiem (każdy, kto sądzi, że małe dzieci „zapomną” o maltretowaniu, ogromnie nie docenia trwałości takiej traumy), a w trakcie pobytu w ośrodku wyleczyłam się z tego i byłam w stanie przejąć odpowiedzialność za rolę, jaką odegrałam we własnej autodestrukcji. Ponownie nawiązałam więź z mamą i ojczymem, Paulem, którego teraz uważam za tatę i tak też go nazywam.

Był luty dwutysięcznego roku, a ja miałam siedemnaście lat, gdy wróciłam do domu z Montany i zaczęłam chodzić do college’u. Miałam się czego uczyć – kiedy mnie nie było, w codzienne życie z impetem wkroczyły e-maile i Internet, nazwisko Billa Clintona nierozerwalnie związało się z cygarami i niebieską sukienką, dorosłych opętało szaleństwo na punkcie książki dla dzieci opowiadającej o czarodziejach, a rap białych ewoluował od Vanilla Ice’a do Eminema. Nie mogłam wspominać pierwszych randek czy balu z rówieśnikami, ubierałam się jak drwal, a ostatni raz koncentrowałam się w sali szkolnej jakoś w pierwszej klasie liceum.

Ale rzuciłam się do nauki i dzięki maksymalnej średniej oraz dość wyjątkowemu esejowi aplikacyjnemu uniwersytet Georgetown zaproponował mi częściowe stypendium. Przeniosłam się tam na drugim roku i następne trzy lata szczypałam się, by mieć pewność, że już nie jestem naćpana – miałam fenomenalnych nauczycieli i zajęcia, odbyłam staż w Instytucie Smithsona i w „National Geographic” oraz nawiązałam przyjaźnie, które przetrwały studia.

Byłam na ostatnim roku, gdy wraz z mamą postanowiłyśmy opowiedzieć swoją historię, do czego, ponieważ moja mama jest scenarzystką, od dawna nas namawiano. Bałam się dzielić szczegółami swojego życia, lecz chciałam też przyczynić się do przerwania milczenia wokół kazirodztwa i pokazać ludziom, którzy nie mogą się z tym uporać, że zmiana jest zawsze możliwa. Gdy jest się na samym dnie, trudno dostrzec coś innego, a skoro człowiek nie jest w stanie sobie wyobrazić, że można czuć się lub zachowywać inaczej, skąd wziąć motywację do zmiany?

A zatem, gdy moi przyjaciele zajęli się szukaniem pierwszej pracy i mieszkania, ja odrzuciłam propozycję pracy w „National Geographic” i zaszyłam się w pokoju z mamą i komputerem. Półtora roku później ukazało się Wróć i odniosło na tyle duży sukces, że kilka następnych lat spędziłyśmy, mówiąc o książce i ją promując. Osobiście i za pośrednictwem e-maili nawiązałyśmy bliski kontakt z tysiącami ludzi, a ja, ku mojemu absolutnemu zaskoczeniu, pokochałam wystąpienia publiczne. I mamę, i mnie nieustannie do działania pobudzała praca, jaką oddane sprawie osoby i organizacje wykonywały, żeby zapobiec molestowaniu nieletnich i prowadzić terapię dla tych, którzy zostali wykorzystani. Było to niesłychanie ciekawe i satysfakcjonujące doświadczenie.

Towarzyszyły mi również wyjątkowe wyzwania i, gdy rozgłos związany z książką już przycichł, czułam się zagubiona. Zarabiałam na życie, żyjąc przeszłością – i to radykalnie odmienną od teraźniejszości. Gdy miałam dwadzieścia cztery lata, czułam się lepiej, przemawiając do setek ludzi o zażywaniu narkotyków i przemocy wobec dzieci niż rozmawiając z młodymi ludźmi w koszulach z białymi kołnierzykami podczas spotkań towarzyskich w barach. Uwielbiałam wszystko, co wiąże się z byciem autorką, ale też powoli chciałam się stać kimś innym niż twarzą promującą powrót do życia. Chciałam po prostu być zwyczajną dwudziestoparolatką.

***

Pozostała część książki dostępna w pełnej wersji.

W serii Bieguny dotychczas ukazały się:

Anna Badkhen, KAŁASZNIKOW KEBAB. Reportaże wojenne

Michael Booth, SUSHI I CAŁA RESZTA. Wszystkie smaki Japonii

Anthony Bourdain, ŚWIAT OD KUCHNI. W poszukiwaniu posiłku doskonałego

Bryan Bruce, HISTORIA SMAKU. Jak warzywa i przyprawy budowały fortuny, wywoływały wojny i wpędzały ludzi w szaleństwo

Tim Butcher, RZEKA KRWI. Podróż do pękniętego serca Afryki

Nominacja do Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego za Reportaż Literacki

Tomasz Cichocki, ZEW OCEANU. 312 dni samotnego rejsu dookoła świata

Claire i Mia Fontaine, Kąpiel ze słoniem. Matka i córka w podróży dookoła świata

Henry Hemming, KIERUNEK BAGDAD. Jak zostałem włóczęgą, terrorystą i szpiegiem na Bliskim Wschodzie

Kari Herbert, CÓRKA POLARNIKA. Zapiski z krańca świata

Kari Herbert, ŻONY POLARNIKÓW. Siedem niezwykłych historii

Merle Hilbk, CZARNOBYL BABY. Reportaże z pogranicza Ukrainy i Białorusi

II nagroda w konkursie Ambasador Nowej Europy

Dom Joly, WITAMY W PIEKLE. Wyprawy do miejsc odradzanych przez biura podróży

Nicholas Jubber, TAJEMNICA PREZBITERA. Śladami papieskiego emisariusza z Wenecji do Etiopii

Peter Kerr, POMARAŃCZE W ŚNIEGU. Pierwsza zima na Majorce

Radek Knapp, INSTRUKCJA OBSŁUGI POLSKI

John Mole, Byłem ziemniaczanym oligarchą. Jak prowadzić biznes w Rosji i nie zwariować

Katarzyna Pawlak, Za Chiny ludowe. Zapiski z codzienności Państwa Środka

Boris Reitschuster, RUSKI EKSTREM. Jak nauczyłem się kochać Moskwę

Boris Reitschuster, RUSKI EKSTREM DO KWADRATU. Co zostało z mojej miłości do Moskwy

Jarek Sępek, W 80 DNI DOOKOŁA ŚWIATA (NIE WYJEŻDŻAJĄC Z LONDYNU)

Emilia i Szymon Sokolikowie, DO SANTIAGO. O pielgrzymach, Maurach, pluskwach i czerwonym winie

Wojciech Śmieja, GORSZE ŚWIATY. Migawki z Europy Środkowo-Wschodniej

ŚWINKI NA PATYKU. Najlepsze opowiadania podróżnicze Lonely Planet

Jeffrey Tayler, MORDERCY W MAUZOLEACH. Między Moskwą a Pekinem

UCHO NA ŚWIAT. Wywiady Katarzyny i Krzysztofa Świdraków

Eric Weiner, GEOGRAFIA SZCZĘŚCIA

Eric Weiner, POZNAM SYMPATYCZNEGO BOGA. Moje flirty z istotami wyższymi

Tony Wheeler, PRZEKLĘTA ZIEMIA. Wyprawy do miejsc zatraconych, często nieprzyjaznych i trudnych do zrozumienia, ale może właśnie dlatego tak ciekawych i prowokujących

Paulina Wilk, LALKI W OGNIU. Opowieści z Indii

nominacja do Nagrody Literackiej Nike

Bursztynowy Motyl – Nagroda im. Arkadego Fiedlera

Anna Wojtacha, Kruchy lód. Dziennikarze na wojnie