Wybór tekstów i zdjęć, redakcja, opracowanie: Karolina Felberg-Sendecka

Menedżer Pionu Wydawniczego: Monika Kalinowska

Wydawca: Dąbrówka Mirońska

Redakcja językowa: Magdalena Kędzierska-Zaporowska

Korekta: Joanna Morawska

Opracowanie fotoedytorskie: Barbara Chmielarska-Łoś

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Zdjęcie na okładce: Andrzej Świetlik/FORUM Agnieszka Osiecka, Warszawa, 1986 rok

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Michał Latusek

Copyright © for the text by Karolina Felberg-Sendecka

Copyright © by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2015

ISBN 978-83-7705-834-3 (ePub)

ISBN 978-83-7705-835-0 (Mobi)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia: 801 33 33 88

www.dwpwn.pl

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o. dołożył należytej staranności w celu odnalezienia aktualnych dysponentów autorskich praw majątkowych do tekstów opublikowanych w książce. Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku nie odnaleziono niektórych autorów tekstów lub ich spadkobierców, wydawnictwo prosi te osoby o kontakt.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Spis treści

- Wstęp. Patrzmy w niebo

- Agnieszka Osiecka. Mój dom rodzinny. Ich dwoje i ja

- Julian Włodarczyk. To ja jestem Małym Jurkiem (fragmenty)

- Jan Wyganowski. Moje wspomnienia o Agnieszce Osieckiej

- Teresa Deszczak (z domu Wilk). Inna niż my wszystkie

- Henryk Grynberg. Komunistka Osiecka kłóci się z księdzem

- Grzegorz Lasota. Traktowałem ją poważnie

- Jarosław Abramow-Newerly. Lwy STS-u (fragmenty)

- Franciszka Leszczyńska. ***

- Tytuł z jabłoniami

- Olga Lipińska. Na całych jeziorach…

- Jeremi Przybora. Mówmy sobie „ty”

- Pięć minut rozmowy z Agnieszką Osiecką

- Marek Hłasko. Agnieszko, kochanie!

- Henryk Bereza. Sprawa Cmentarzy

- Agnieszka Osiecka. Nowe prace i plany Agnieszki Osieckiej

- Przed premierą musicalu w Teatrze Wybrzeże

- Agnieszka Osiecka. Żyję intensywnie (fragment pierwszy)

- Jan Borkowski. Obrazki z Agnieszką (lata sześćdziesiąte)

- Czy Gwiazdy i winogrona zdystansują Apetyt na czereśnie? Autorka Listów śpiewających jedzie do Moskwy

- Jacek Kuroń. ***

- Henryk Grynberg. Uchodźcy (fragmenty)

- Piosenka jest dobra na wszystko? (fragmenty)

- Jerzy Urban. Osiecka Agnieszka – poetka

- Mieczysław F. Rakowski. Dzienniki polityczne. 1976–1978 (fragment)

- Agnieszka Osiecka. Piosenki i ludzie (fragment)

- Mieczysław F. Rakowski. Fragment napisanego po pogrzebie Andrzeja Jareckiego listu do Daniela Passenta

- Maryla Rodowicz. Niech żyje bal (fragment pierwszy)

- Alina Janowska. Ty chyba serca nie masz, kobito

- Piosenka – to nie tylko to, co w duszy gra (fragmenty)

- Adam Sławiński. Agnieszka i nasze wszystko

- Stan Borys. Krzyże

- Agnieszka Osiecka. Słowo daję, że warto… (fragment)

- Barbara Katarzyna Radecka. Koleżanka, z którą można się naśmiać

- Barbara Katarzyna Radecka. Plotki o Agnieszce O.

- Krystyna Sienkiewicz. Cacko (fragmenty)

- Barbara Katarzyna Radecka i Krystyna Sienkiewicz. Poczucie tymczasowości

- Wojciech Młynarski. Agnieszka (fragment)

- Lech Terpiłowski. Niech no tylko zakrzykną Skaldowie!

- Andrzej Zieliński. Szefowa od spraw tekstowych

- Wolę szeptać (fragmenty)

- Włodzimierz Nahorny. Wtedy się robiło na teraz, na jutro, nie myśląc o przyszłości

- Maciej Małecki. Talenty Agnieszki

- Agnieszka Osiecka. Coś za coś (fragment)

- Piosenki na lekarstwo (fragment)

- Daniel Passent. Kobieta. Najpiękniejszy organizm żywy (fragmenty pierwsze)

- Irena Szymańska. Niech żyje bal!, czyli o Agnieszce Osieckiej

- Jerzy Urban. Passent Daniel – dziennikarz (fragment)

- Andrzej Krzysztof Wróblewski. Czego się dotknę, zamienia się w piosenkę

- Ryszard Matuszewski. Osiecka Agnieszka (1936–1997)

- Agnieszka Osiecka. Przepraszam, że żyję? (fragment pierwszy)

- Agata Passent. Fotogeniczna

- Daniel Passent. Kobieta. Najpiękniejszy organizm żywy (fragment drugi)

- Stan Borys. Płot w płot

- Stan Borys. Jeśli myślisz

- Daniel Passent. Warszawa. Wiatrami szumiał październik (fragment)

- Jarosław Abramow-Newerly. Agnieszka (fragment pierwszy)

- Krzysztof Mętrak. 1980 (fragment)

- Agnieszka Osiecka. Żyję intensywnie (fragment drugi)

- Katarzyna Ważyk. Chińska wódka

- Jacek Mikuła. Szpagaty Mikułki

- Maryla Rodowicz. Niech żyje bal

- Barbara Wrzesińska. Każdy zna inny kawałek Agnieszki

- Janusz Anderman. Światłocień

- Daniel Passent. Cenzura. Systemu nie zmienimy (fragment)

- Adam Michnik. List do Agnieszki Osieckiej

- Agnieszka Osiecka. Ulubione lektury

- Daniel Passent. Kobieta. Najpiękniejszy organizm żywy (fragment trzeci)

- Zuzanna Łapicka-Olbrychska. Bezwzględność młodości

- Agnieszka Osiecka. Przepraszam, że żyję? (fragment drugi)

- Magda Czapińska. Koleżanka

- Wojciech Młynarski. Poetka znikła w oddali

- Agnieszka Osiecka. Wycieczka w bok (fragment pierwszy)

- Barbara Dziekan. Japońskie wiśnie

- Agnieszka Osiecka. Wycieczka w bok (fragment drugi)

- Ewa Błaszczyk. Leciusieńka jak szampan

- Agnieszka Osiecka. Jestem szczęśliwa (fragment)

- Agnieszka Osiecka. Wychodzę z pogodną twarzą (fragment)

- Agnieszka Osiecka. Przepraszam, że żyję? (fragment trzeci)

- Agnieszka Osiecka. Dobre słowo na całe życie (fragment)

- Agnieszka Osiecka. Kronika nastrojów (fragmenty)

- Jeremi Przybora. Na szczęście nie pisała do szuflady

- Stanisław Soyka. „Tylko brać”

- Zygmunt Konieczny. Piosenki do sześcianu

- Anna Szałapak. Moja szczęśliwa dekada. Wspomnienie o Agnieszce Osieckiej

- Agnieszka Osiecka. Tęsknota za tęsknotą

- Agnieszka Osiecka. Wiersz jest westchnieniem (fragment)

- Jarosław Abramow-Newerly. Agnieszka (fragment drugi)

- Magda Umer. Listy na wyczerpanym papierze (fragment przedmowy)

- Daniel Passent. Zaczynamy od końca (fragment)

- Agnieszka Osiecka. Dziennik ucznia

- Kalendarium życia, twórczości i recepcji dzieła Agnieszki Osieckiej

- Nota edytorska

- Zdjęcia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Grzegorz Lasota

(właśc. Fajerman, 1929–2014)

Dziennikarz, krytyk literacki, reżyser. Pisał do „Nowej Kultury” i „Przeglądu Kulturalnego”. Stworzył i w latach 1958–1969 prowadził telewizyjny program kulturalny Pegaz.
Z Agnieszką Osiecką zaprzyjaźnił się w 1955 roku. Poznał ją ze swoim przyjacielem i współlokatorem poetą Witoldem Dąbrowskim[1].

Traktowałem ją poważnie

Jak poznał pan Agnieszkę Osiecką?

W restauracji Stowarzyszenia Dziennikarzy przy ulicy Foksal. Była studentką dziennikarstwa, dobrze się bawiła, ładna blondynka. Poszliśmy potem w restauracji Bristol. Usiłowałem ją poderwać, ale to się nie udało. Mój przyjaciel Witold Dąbrowski był wówczas na wczasach. Powiedziałem jej, że kiedy Witek wróci, zapoznam ich ze sobą. Umówiliśmy się przed KC i pojechaliśmy na stadion. Odbywał się tam Festiwal Młodzieży[2] – wydarzenie stanowiące inspirację dla całego naszego pokolenia: do Warszawy zjechała młodzież z całego świata, zmieniła się oprawa plastyczna miasta, towarzyszyło temu otwarcie na Zachód, wybuchł entuzjazm dla sztuki zachodniej. Tam poznałem ją z Witkiem i zdałem sobie sprawę, że nastąpiła miłość od pierwszego wejrzenia. Potem zaczęła się nasza przyjaźń z Agnieszką, która jest dość dobrze opisana we Wstępie Andrzeja Zieniewicza do I tomu jej Dzienników[3].

Osiecka dość szybko zrozumiała, że z Witoldem Dąbrowskim nie będzie jej łatwo.

Był polonistą. Działał w STS-ie i ją tam wprowadził. W STS-ie poznała Drawicza[4], Abramowa[5], Jareckiego, tam zaczęła się jej triumfalna kariera jako autorki tekstów. Bardzo lubiłem jej teksty. Witold też je lubił jej, choć ją odstręczał jego radykalizm polityczny. STS wciągnął Osiecką do polityki. Przedtem krytykowała STS za to, że jest za bardzo reakcyjny, ale po wstąpieniu opowiedziała się po stronie tych mniej radykalnych lewicowo. Będąc w STS-ie, nie była w ZMP[6]. W końcu STS się wypalił, ale ona nie przeżywała po nim żałoby. Już ją to nie obchodziło. Poszła za Janem Borkowskim[7] do radia. A Witek? Chorował na padaczkę rozlaną. Osiecka nie wiedziała o jego chorobie. Dąbrowski był ukrytym narkomanem. Pił na śniadanie esencję z herbaty, po której zapadał w otępienie.

Po Witoldzie również nie przeżywała żałoby?

Po Witoldzie jej kochankami byli Andrzej Jarecki, potem Jeremi Przybora[8], wreszcie Wojciech Frykowski[9]. Spotykałem się z nią do 1969 roku. W roku 1970 wyjechałem do Caracas. Gdy wróciłem, chciałem ją zaprosić na spotkanie, ale ona już nie żyła.

Wojciech Frykowski zginął tragicznie. Czy wtedy rozpaczała?

Frykowski skarżył się, że ona nie chce z nim spać. Frykowski i Hłasko pili wódę. W latach sześćdziesiątych ona też zaczęła.

A Hłasko? Dlaczego się im nie udało?

Marka nie interesował nikt poza nim samym. Miała z nim romans, a potem się przyjaźnili. Hłasko kiedyś powiedział mi tak o Osieckiej: „Byliśmy w hotelu, ja na kacu leżę, a, kurwa, Agnieszka już sobie wierszyki pisze”.

Jej drugim mężem został Wojciech Jesionka[10].

Tego nie wiedziałem. Była w krótkim związku z Janem Borkowskim. Była kochanką Mieczysława Rakowskiego[11], Urbana[12] – nie.

Czy wiedział pan o jej samobójczych próbach, o dramatach i młodzieńczych histeriach?

Nie. Jako dorosła nie próbowała się zabijać. Traktowałem ją poważnie.

Mówiła panu o rozwodzie rodziców?

W czasach naszej znajomości ojciec Agnieszki już nie mieszkał na Dąbrowieckiej. Milczała na temat rozwodu.

„Wczesną wiosną wrócił z Moskwy Grzegorz. Tak się złożyło, że przesiedział tam cały okres zjazdowy[13]. Z tego, co powiedział, można było wnioskować, że w tym przyzwyczajonym do milczenia społeczeństwie, poruszenie było znacznie mniejsze niż u nas. »Nu, nu, tak Stalin mierzawiec« – dziwowali się Moskwiczanie [sic!] i czekali na dalsze rozkazy”[14] – tak Osiecka wspominała wiosnę 1956 roku. Pisała też, że Dąbrowski obraził się wówczas na pana, ale ona nie bardzo umiała zrozumieć jego pretensje i było jej wstyd za jego zachowanie. Pamięta pan, o co poszło?

Nie.

Wspominała: „Grzegorz pisał do mnie prawie codziennie krótkie śmieszne liściki. Jakieś strzępy wierszy, żartobliwe pogróżki i takie na przykład rady: »Idź do klasztoru, Ofelio«. Adresat za każdym razem nazywał się inaczej. Raz był to »Anatol Ptyś, Piekiełko 8«, innym znów razem wdowa o skomplikowanym nazwisku. Mam te świstki do dziś, są śliczne”[15]. Zostały panu podobne pamiątki z tamtego okresu?

Nie.

Agnieszka pisała, że pan i ona bawiliście się gumowymi lalkami. Pamięta pan te zabawy?

Nie pamiętam.

Fascynowali ją mężczyźni trudni do zdobycia – łobuzy obojętne na wdzięk panienki z dobrego domu.

Możliwe.

To ona zabiegała o względy Witolda Dąbrowskiego czy on o nią?

Osiecka to była wielka, szaleńcza miłość Witolda. Tak mi się wydaje. W żadnym wypadku to nie był łobuz, który ją uwiódł.

Opisywała siebie jako „zimną i oschłą”. Pan też tak ją pamięta?

Nie. Raczej jako pogodną.

Pisała, że chciałaby pokazać mamie, jak bardzo ją kocha, ale nie umie.

Tak, w jej przypadku to była kwestia skrytości.

Na studiach straciła młodzieńcze złudzenia. Rozczarowała się co do otaczającej rzeczywistości, przeżyła też wiele zawodów związanych z życiem osobistym.

Tak, ale tu istotnym kluczem są jej lesbijskie skłonności, których ona nigdy nie wyrażała.

Dlaczego?

Była zakompleksiona. Opowiadałem już pani, że się kochała w Barbarze Kwiatkowskiej-Lass[16] (to była dla niej miłość idealna). Znały się. Agnieszka czuła do niej platoniczną miłość o charakterze homoseksualnym. Była ukrytą lesbijką i to jest istotny klucz do zrozumienia jej zagubienia pośród mężczyzn. Każdy jej mężczyzna był zupełne inny – to nie miało większego sensu. Zresztą, kiedyś pisała, że kobiety ją interesują. Bardzo.

Czuła się dowartościowana ze strony mężczyzn, ale nie czuła identycznego podziwu i pożądania ze strony kobiet?

Ona się tego wstydziła. Zresztą biseksualizm charakteryzował zarówno ją, jak i Witka Dąbrowskiego.

Dąbrowski powiedział jej o swoich skłonnościach?

Nie, skądże.

To dla obojga był temat tabu?

Oczywiście. Ja ją o to podejrzewałem, Rakowski powiedział mi kiedyś, że też tak uważa.

Rakowski?

Tak, on był jej kochankiem.

Myśli pan, że z kobietami byłaby szczęśliwsza?

Wie pani, trudno powiedzieć, co by było „gdyby”.

Czy Agnieszka Osiecka okazywała miłość kobietom, w których się kochała?

Nie mam pojęcia.

Osiecka napisała kiedyś, że przy panu nie musi niczego udawać.

Tak, wiem. Zrezygnowałem z podrywania jej i ona wiedziała, że ja na nią nie lecę.

Pisała, że w tamtym czasie tylko przy panu umiała jednocześnie prać skarpetki i rozmawiać o Dantem.

Tak jest. Jest takie zdanie.

Pamięta pan wyjazd do Stargardu Szczecińskiego? Agnieszka pojechała tam w odwiedziny do kolegi ze studiów Mariana Kubery[17]. Czuła się nie na miejscu, gdyż niesłusznie uważano ją za narzeczoną Mariana, a ona – chcąc nie chcąc – grała tę rolę. Pan tam do niej przyjechał i kiedy zobaczyła pana nad brzegiem jeziora, zostawiła wszystko – Mariana, rolę fałszywej narzeczonej, niemożliwe do spełnienia obietnice – i z panem wyjechała. Ponoć wracaliście przez Poznań, gdzie spotkaliście się z Werflem[18].

Tak było. Wracaliśmy z Romanem Werflem – redaktorem „Nowych Dróg”, działaczem. Kubera w czasie wakacji mieszkał na Wybrzeżu. Ona do niego pojechała. Ja też tam pojechałem. Stamtąd pochodzą zdjęcia, które mi zrobiła.

Po co jej było to dziennikarstwo, którego tak szczerze nienawidziła?

Jej specjalnością był reportaż. Chciała robić reportaże. Pisała je zresztą dla „Sztandaru Młodych”. Potem poszła do szkoły filmowej.

A tam był Janusz Gazda.

Gazda był nieporozumieniem.

Czy ma pan jeszcze jakieś wspomnienie o Osieckiej, o którym chciałby pan opowiedzieć?

Nie, nie mam. Pamięć mi szwankuje. Pamiętam jednak, że mi zostawiała ciasto. Ciasto na Rynku Starego Miasta. Zostawiała je w puszce na gaz (lub elektryczność). Przynosiła mi ciasto.

Sama piekła to ciasto?

Nie mam pojęcia. Pani z Fundacji „Okularnicy” przekazałem zdjęcie Agnieszki w czepku zakonnicy oraz zdjęcia z Hanią Żurek i Markiem Hłaską.

[1] Osiecka wspominała Lasotę następująco: „Jest swoistą mieszaniną wdzięku, chamstwa i bezpośredniości, stwarza atmosferę pogodnego bezwstydu, w której dobrze się czuję. Przy Grzegorzu mogę prać skarpetki z równą swobodą co rozprawiać o Dantem, a należę do ludzi, którym pranie skarpetek przy świadkach sprawia dużą trudność. Grzegorz pozwalał mi zdjąć maskę. Fakt, że manifestacyjnie dawał mi do zrozumienia, że traktuje mnie jak inteligentnego szczeniaka, zwalniał mnie od zbytniego poczucia odpowiedzialności za to, co mówię”, Zofia Turowska, Agnieszki. Pejzaże z Agnieszką Osiecką, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008, s. 44.

[2] V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów (31 lipca – 15 sierpnia 1955 roku) – impreza kulturalno-propagandowa, mająca dowieść wyższości komunizmu nad kapitalizmem. Edycję warszawską zorganizowały Związek Młodzieży Polskiej oraz Światowa Federacja Młodzieży Demokratycznej. Festiwal uświetniały oddane właśnie do użytku Pałac Kultury i Nauki im. Józefa Stalina oraz Stadion Dziesięciolecia, zob. Agnieszka Osiecka, Festiwal Młodzieży, w: tejże, Szpetni czterdziestoletni, dz. cyt., s. 61–63.

[3] Zob. Andrzej Zieniewicz, Ukryta autobiografia. Agnieszki Osieckiej dzienniki ze środka stulecia, w: Agnieszka Osiecka, Dzienniki 1945–1950, dz. cyt., s. 22–24.

[4] Andrzej Drawicz (1932–1997) – krytyk literacki, eseista, znawca i tłumacz literatury rosyjskiej. Współtwórca STS-u.

[5] Jarosław Abramow-Newerly (ur. 1933) – pisarz, dziennikarz, kompozytor, autor tekstów piosenek i słuchowisk. Współtwórca STS-u i autor wydanych w 2005 roku wspomnień Lwy STS-u, więcej zob. s. 65.

[6] W 1953 roku Agnieszka Osiecka została usunięta z ZMP przez swoich kolegów ze studiów dziennikarskich, zob. Agnieszka Osiecka, Szpetni czterdziestoletni, dz. cyt., s. 145–148.

[7] Jan Borkowski (właśc. Narkiewicz-Jodko, ur. 1934) – dziennikarz muzyczny, producent nagrań muzycznych. Współtwórca Hot Clubu Hybrydy i festiwalu Jazz Jamboree, wieloletni pracownik Polskiego Radia. Agnieszkę Osiecką poznał już w szkole podstawowej, ale zaprzyjaźnił się z nią w 1963 roku, więcej zob. s. 122 i in.

[8] Jeremi Przybora (1915–2004) – poeta, satyryk, pisarz, aktor. Współtwórca kabaretów radiowych i telewizyjnych (m.in. kabaretu Eterek, Kabaretu Starszych Panów, Kabaretu Jeszcze Starszych Panów). Był zafascynowany Agnieszką Osiecką, napisał z myślą o niej wiele piosenek i z nią korespondował, zob. Magda Umer, Przedmowa, w: Agnieszki Osieckiej i Jeremiego Przybory listy na wyczerpanym papierze, Agora, Warszawa 2010, więcej zob. s 104.

[9] Wojciech Frykowski (1936–1969) – producent filmowy. Syn bogatego przedsiębiorcy z Łodzi, przyjaciel Romana Polańskiego. Jego pierwszą żoną była Ewa Morelle, drugą – Agnieszka Osiecka (ślub miał miejsce 21 kwietnia 1962 roku w Zakopanem, rozwód odbył się 12 października 1963 roku). Osiecka pisała o nim: „Wojtek chciał czegoś dokonać w sztuce, ale wciąż zamiast pracować, planował jakiś jakby gangsterski skok. Mam na myśli artystyczny skok. Aż w końcu zamordowała go banda Mansona”, Agnieszka Osiecka, Rozmowy w tańcu, dz. cyt., s. 17.

[10]  Wojciech Jesionka (1940–?) – reżyser teatralny. Współpracował z STS-em. Jego ślub z Agnieszką Osiecką odbył 16 października 1966 roku w USC Warszawa Praga Południe, w 1967 roku się rozstali, choć do rozwodu doszło dopiero 23 stycznia 1970 roku. Ponoć Janusz Minkiewicz skomentował ten ślub następująco: „Spodziewałem się, że przyjdziesz w futrze, a ubrałaś się w Jesionkę”, Agnieszka Osiecka, Galeria potworów, dz. cyt., s. 41.

[11] Mieczysław Franciszek Rakowski (1926–2008) – dziennikarz, publicysta, polityk. W latach 1958–1982 był redaktorem naczelnym „Polityki”, w latach 1988–1989 Prezesem Rady Ministrów PRL, a następnie ostatnim I sekretarzem KC PZPR (1989–1990). Z Agnieszką Osiecką spotykał się na premierach STS-u, na Mazurach i balach redakcji „Polityki”, więcej zob. s 248.

[12] Jerzy Urban (ur. 1933) – dziennikarz, publicysta, pisarz, scenarzysta, polityk. W latach 1981–1989 rzecznik prasowy Rady Ministrów, współzałożyciel i redaktor tygodnika „Nie”. W czasach, kiedy Agnieszka Osiecka mieszkała na Żoliborzu, często spotykała się z Jerzym Urbanem, więcej zob. s. 242.

[13]  XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (14–25 lutego 1956) – pierwszy po śmierci Józefa Stalina zjazd partii, na którym Nikita Chruszczow wygłosił dezawuujący Stalina referat o kulcie jednostki.

[14] Fragment powstałych wiosną 1957 roku i dotąd niepublikowanych wspomnień: Agnieszka Osiecka, Testament [wspomnienia z lat 1955-1957], s. 10. Maszynopis dostępny jest w Publicznym Cyfrowym Archiwum Agnieszki Osieckiej, więcej zob. http://www.archiwumagnieszkiosieckiej.pl/dlibra/results?action=SearchAction&skipSearch=true&mdirids=&server:type=both&tempQueryType=-3&encode=false&isExpandable=on&isRemote=off&roleId=-3&queryType=-3&dirids=1&rootid=&query=107.+Testament;+wspomnienia&localQueryType=-3&remoteQueryType=-2 [dostęp 15 stycznia 2015].

[15] Tamże, s. 46.

[16] Barbara Kwiatkowska-Lass (1940–1995) – aktorka filmowa. Zagrała m.in. w filmie Ewa chce spać (1957). Jej pierwszym mężem, w latach 1959–1962, był Roman Polański, a drugim niemiecki aktor Karlheinz Böhm, z którym zamieszkała w Monachium (ich córką jest urodzona w 1964 roku aktorka Katharina Böhm). W czasie stanu wojennego Kwiatkowska współpracowała z Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa. Bywali wówczas u niej Andrzej Wajda, Jacek Kaczmarski, Agnieszka Osiecka. Jej ostatnim partnerem był muzyk jazzowy Leszek Żądło.

[17] Marian Kubera (ur. 1935) – dziennikarz, scenarzysta, reżyser. Członek STS-u. Kolega ze studiów dziennikarskich i sympatia Agnieszki Osieckiej.

[18] Roman Werfel (1906–2003) – działacz komunistyczny. Redaktor naczelny „Głosu Ludu”, „Nowych Dróg” (organu prasowego KC PZPR), „Trybuny Ludu”, dyrektor wydawnictwa Książka i Wiedza, dyrektor Zakładu Historii Stosunków Polsko-Radzieckich Polskiej Akademii Nauk.