Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.
Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

www.dwpwn.pl

Wydanie pierwsze, 2014

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Redaktor prowadzący: Marcin Kicki

Tłumaczenie: Mariusz Gądek

Redakcja: Olga Gorczyca-Popławska

Korekta: Joanna Morawska, Barbara Szymanek

Layout: Ewa Modlińska

Skład i łamanie: Ewa Modlińska, Justyna Wiśniewska

Projekt okładki: Michał Pawłowski/Kreska i Kropka

Zdjęcie na okładce: Cleferson Comarela Barbosa/www.sxc.hu

Zdjęcie Jima Holta: archiwum autora

Tytuł oryginału: Why Does the World Exist? An Existential Detective Story

Copyright © by Jim Holt, 2012

ISBN 978-83-7705-529-8 (ePub)

ISBN 978-83-7705-557-1 (Mobi)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Prolog KRÓTKI DOWÓD DLA WSPÓŁCZESNYCH ZAPRACOWANYCH LUDZI NA TO, ŻE MUSI BYĆ RACZEJ COŚ NIŻ NIC

- 1. W obliczu tajemnicy

- Interludium. CZY NASZ ŚWIAT MÓGŁ STWORZYĆ HAKER?

- 2. Filozoficzny tour d’horizon

- Interludium. ARYTMETYKA NICOŚCI

- 3. Krótka historia niczego

- 4. Wielki Negatywista

- 5. Skończony czy nieskończony?

- Interludium. NOCNE PRZEMYŚLENIA W CAFÉ DE FLORE

- 6. Indukcyjny teista z północnego Oxfordu

- Interludium. NAJWYŻSZY NAGI FAKT

- 7. Mag multiświata

- Interludium. KONIEC WYJAŚNIANIA

- 8. Największy darmowy obiad?

- Interludium. MDŁOŚCI

- 9. W oczekiwaniu na teorię ostateczną

- Interludium. JEDNO SŁOWO NA WIELE ŚWIATÓW

- 10. Platońskie refleksje

- Interludium. BYT Z BITU

- 11. „Etyczny wymóg, by cokolwiek istniało”

- Interludium. HEGLISTA W PARYŻU

- 12. Ostatnie słowo od Wszystkich Zmarłych

- Interludium epistolarne. DOWÓD

- 13. Świat jako fraszka

- 14. Ja: czy naprawdę istnieję?

- 15. Powrót do nicości

- Epilog NAD SEKWANĄ

- Podziękowania

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

1
W OBLICZU
TAJEMNICY

„Ducha siwego, który dążyć pragnie

Do wiedzy, ścigać tę tonącą gwiazdę

Aż za ostatnie krańce ludzkiej myśli”.

Alfred Tennyson, Ulisses[1]

„Gorąco bym cię przestrzegała przed próbą wyjaśnienia wszystkiego… Chęć znalezienia przyczyn wszystkich rzeczy jest bardzo niebezpieczna i prowadzi jedynie do rozczarowania i niezadowolenia, które burzą spokój umysłu i czynią człowieka nieszczęśliwym”.

Królowa Wiktoria w liście z 22 sierpnia 1883 roku do wnuczki, księżniczki Wiktorii Hessen-Darmstadt

„…kto był pierwszą osobą we wszechświecie zanim był ktoś kto zrobił to wszystko kto ach oni tego nie wiedzą ani ja nie wiem…”

Monolog Molly Bloom z Ulissesa Jamesa Joyce’a[2]

Doskonale pamiętam, kiedy po raz pierwszy objawiła mi się tajemnica istnienia. Na początku lat siedemdziesiątych XX wieku byłem nieopierzonym i zaczynającym się powoli buntować uczniem prowincjonalnej szkoły średniej w Wirginii. Jak czasem mają w zwyczaju nieopierzeni, buntujący się uczniowie szkoły średniej, zacząłem interesować się egzystencjalizmem, kierunkiem filozoficznym, który dawał mi nadzieję na rozwiązanie wszystkich moich młodzieńczych niepokojów albo przynajmniej przenosił je na wyższy poziom. Pewnego dnia poszedłem do biblioteki i wypożyczyłem dwa imponująco wyglądające tomy: Byt i nicość Jeana-Paula Sartre’a oraz Wprowadzenie do metafizyki Martina Heideggera. To właśnie na pierwszych stronach tej drugiej, noszącej wielce obiecujący tytuł książki zetknąłem się z pytaniem „Dlaczego jest raczej coś niż nic?”. Wciąż pamiętam, w jakie osłupienie wprawiła mnie jego prostota, czystość i siła. Oto miałem przed sobą najbardziej fundamentalne pytanie o zagadkę bytu, które przewyższało wszystkie inne pytania, jakie zadawała sobie ludzkość. „Gdzie – zastanawiałem się – podziewało się ono przez całe moje (krótkie co prawda) intelektualne życie?”

Pytanie „Dlaczego jest raczej coś niż nic?” jest podobno tak głębokie, że mogło przyjść do głowy jedynie metafizykowi, a zarazem tak proste, że mogłoby je zadać jedynie dziecko. W tamtym czasie byłem zbyt młody, by być metafizykiem. Ale dlaczego nie wpadłem na nie, kiedy byłem jeszcze dzieckiem? Gdy patrzę z perspektywy czasu, wydaje się to oczywiste. Moją naturalną filozoficzną ciekawość stłamsiło religijne wychowanie. Od najwcześniejszego dzieciństwa wszyscy naokoło – rodzice, siostry zakonne w szkole podstawowej, franciszkanie z klasztoru zza wzgórza w mojej rodzinnej miejscowości – powtarzali mi, że świat stworzył Bóg, w dodatku stworzył go z niczego. Dlatego świat istniał. I dlatego ja istniałem. Niejasne pozostawało tylko, dlaczego istniał sam Bóg. W przeciwieństwie do skończonego świata, który sam stworzył, Bóg był wieczny. Był również wszechmocny i miał wszystkie inne przymioty w nieskończonym stopniu. Być może więc wcale nie potrzebował wytłumaczenia własnej egzystencji. Wszak będąc wszechmogący, mógł sam siebie powołać do istnienia. Był zatem, by użyć łacińskiego wyrażenia, causa sui, przyczyną samego siebie.

Właśnie takie przekonanie wpojono mi w dzieciństwie. I nadal zgadza się z nim ogromna większość Amerykanów. Dla zwolenników tej koncepcji nie istnieje coś takiego jak „tajemnica istnienia”. Gdyby spytać ich, dlaczego wszechświat istnieje, odpowiedzą, że istnieje, ponieważ stworzył go Bóg. A jeśli próbować się dowiedzieć, dlaczego istnieje Bóg, odpowiedź będzie zależała od poziomu ich wiedzy teologicznej. Mogą odrzec, że Bóg jest przyczyną samego siebie, że jest podstawą własnego istnienia, że Jego egzystencja zawiera się w Jego esencji. Mogą też po prostu odwarknąć, że ludzie, którzy zadają takie bezbożne pytania, będą się smażyć w piekle.

A co, jeśli spytamy niewierzących o wyjaśnienie, dlaczego jest raczej coś niż nic? Wszystko wskazuje na to, że nie udzielą zbyt zadowalającej odpowiedzi. W toczących się obecnie „wojnach bożych” obrońcy religii – jak to mają w zwyczaju – używają tajemnicy istnienia niczym pałki do bicia swych neoateistycznych oponentów. Richard Dawkins, biolog ewolucyjny i zadeklarowany ateista, jest już zmęczony słuchaniem argumentów o tej rzekomej tajemnicy. „Bardzo konsekwentnie – pisze Dawkins – moi przyjaciele teolodzy wracali do argumentu, że musi być jakaś przyczyna, dla której istnieje raczej coś niż nic”[3]. Christopher Hitchens, kolejny niestrudzony głosiciel ateizmu, często musi odpowiadać swoim przeciwnikom na to samo pytanie. „Jeśli nie akceptuje pan istnienia Boga, jak pan wyjaśni, że świat w ogóle istnieje?” – zapytał go z wyższością w głosie przypominający nieco bandytę gospodarz prawicowego programu telewizyjnego. Gospodyni innej audycji, tym razem długonoga blondynka, również zagadnęła Hitchensa o religię. „Skąd wziął się wszechświat? – dopytywała. – Idea, że wszystko to wzięło się znikąd, zdaje się przeczyć logice i rozsądkowi. Co było przed Wielkim Wybuchem?” „Sam chciałbym to wiedzieć” – odparł Hitchens.

Jak więc możemy wyjaśnić tajemnicę istnienia, kiedy odrzucimy hipotezę Boga? Możemy liczyć na to, że pewnego dnia nauka wyjaśni nie tylko, w jaki sposób świat istnieje, lecz także – d l a c z e g o istnieje. Przynajmniej taką nadzieję ma Dawkins, który wyjaśnienia zagadki bytu szuka w fizyce teoretycznej. „Może postulowana przez fizyków inflacja, proces, który nastąpił w pierwszych mikrosekundach istnienia Wszechświata, kiedy już lepiej ją zrozumiemy, stanie się takim drugim – obok darwinowskiego, biologicznego dźwigu – żurawiem” – pisze Dawkins[4].

Stephen Hawking, który jest praktykującym kosmologiem, ma zupełnie inne podejście. Zaproponował teoretyczny model, w którym wszechświat, choć skończony w czasie, jest całkowicie samowystarczalny, nie ma początku ani końca. W tym „pozbawionym granic” modelu, jak uzasadniał Hawking, nie ma potrzeby istnienia stwórcy – ani boskiego, ani jakiegokolwiek innego. Ale nawet on wątpi, czy zestaw matematycznych równań może dostarczyć pełnego rozwiązania zagadki istnienia. „Co sprawia, że równania te coś opisują, że istnieje opisywany przez nie wszechświat? – pyta pełnym rozpaczy tonem. – Czemu wszechświat trudzi się istnieniem?”[5]

Problem z naukowym podejściem przedstawia się następująco. Naukowe wyjaśnienie musi zawierać pewną fizyczną przyczynę. Ale jakakolwiek fizyczna przyczyna stanowi część wszechświata, który ma wyjaśniać. Dlatego też każde czysto naukowe wyjaśnienie istnienia wszechświata jest skazane na zapętlenie. Nawet jeśli za punkt wyjścia obierzemy coś bardzo małego – kosmiczne jajo, drobinkę kwantowej próżni, osobliwość – to w dalszym ciągu będzie coś, a nie nic. Nauka potrafi odtworzyć drogę ewolucji naszego wszechświata, sięgając do najwcześniejszych etapów fizycznej rzeczywistości, nawet do tak odległych procesów jak Wielki Wybuch. Ale ostatecznie i tak dojdzie do ściany. Nie potrafi udowodnić, że pierwotna fizyczna materia wzięła się z niczego. A przynajmniej przy tym upierają się najbardziej zatwardziali obrońcy hipotezy Boga.

Jeśli patrzeć z historycznego punktu widzenia, kiedy nauka nie potrafiła wyjaśnić jakichś zjawisk natury, religijni wyznawcy od razu odwoływali się do Boskiego Stworzyciela – przez co narażali się tylko na śmieszność, gdy nauce udawało się w końcu uporać z danym problemem. Newton na przykład sądził, że Bóg od czasu do czasu delikatnie koryguje ruch planet, by uchronić je przed zderzeniem. Ale w kolejnym stuleciu Pierre Simon de Laplace dowiódł, że fizyka jest zdolna wyjaśnić stabilność Układu Słonecznego. (Kiedy Napoleon spytał go, gdzie w jego niebiańskim schemacie znajduje się Bóg, Laplace odparł słynnym zdaniem: Je n’avais pas besoin de cette hypothèse-là, czyli „Nie czuję potrzeby stawiania takiej hipotezy”). Nieco później wyznawcy religijni utrzymywali, że sama ślepa selekcja naturalna nie wyjaśnia powstania tak złożonych organizmów, dlatego to Bóg musiał „kierować” procesem ewolucji – twierdzenie to stanowczo (i z dużą satysfakcją) obalili Dawkins i inni darwiniści.

Tego rodzaju argumenty o „Bogu zapchajdziurze”, gdy skonfrontować je z szczegółowymi zagadnieniami z biologii lub astrofizyki, zwykle prowadzą do kompromitacji religijnych teorii. Ale ich zwolennicy czują się zdecydowanie bardziej pewni, gdy mogą odwołać się do pytania „Dlaczego jest raczej coś niż nic?”. „Żadna naukowa teoria, jak się wydaje, nie może przerzucić mostu pomiędzy absolutną nicością a w pełni ukształtowanym wszechświatem – napisał Roy Abraham Varghese, religijny apologeta z naukowymi inklinacjami. – To fundamentalne pytanie o źródło istnienia ma charakter metanaukowy: nauka może je zadawać, lecz nie potrafi na nie odpowiedzieć”[6]. Zgadza się z tym Owen Gingerich, wybitny astronom z Uniwersytetu Harvarda (i pobożny menonita). W wykładzie zatytułowanym Boski wszechświat, wygłoszonym w 2005 roku w Harvard Memorial Church, Gingerich stwierdził, że pytanie o istnienie jest natury „teologicznej” i „nauka nie jest zdolna się z nim zmagać”.

W obliczu tego rodzaju argumentów ateista może tylko wzruszyć ramionami i uznać, że świat „po prostu jest” i tyle. Być może istnieje dlatego, że zawsze istniał. A być może wyłonił się z nicości bez żadnej wyraźnej przyczyny. Tak czy owak, jego istnienie to po prostu „nagi fakt”.

Taki pogląd zakłada, że wszechświat jako całość nie wymaga żadnego wyjaśnienia swojej egzystencji. I w ten oto sposób unika on potrzeby przyjmowania istnienia jakiegoś transcendentalnego bytu, na przykład Boga, do odpowiedzi na pytanie „Dlaczego raczej jest coś niż nic?”. Choć z intelektualnego punktu widzenia takie podejście to przyznanie się do porażki. Pogodzenie się z istnieniem wszechświata, który nie ma żadnego celu ani sensu, to jedno – każdy z nas przechodził przez to w najmroczniejszych chwilach swojego życia. Ale jak zaakceptować wszechświat, który nie ma żadnego wytłumaczenia? To wydaje się zbyt absurdalne, zwłaszcza dla gatunku ludzkiego, który we wszystkim szuka racjonalnych wyjaśnień. Czy zdajemy sobie z tego sprawę, czy nie, wszyscy instynktownie trzymamy się tego, co siedemnastowieczny filozof Gottfried Wilhelm Leibniz nazwał zasadą racji dostatecznej. Zakłada ona, że wszystko podlega wyjaśnieniu. Każda prawda ma swoją przyczynę, która wyjaśnia, dlaczego jest tak, a nie inaczej, i każdy fakt ma przyczynę swojego istnienia. Niektórzy wyśmiali zasadę Leibniza jako zwykły „postulat metafizyka”. Ale to fundamentalna zasada nauki, która w dodatku na najbardziej pragmatycznym poziomie jest skuteczna, ponieważ działa. Odwołuje się wyłącznie do rozumu i jakiekolwiek próby argumentacji za nią lub przeciwko niej z góry zakładają jej słuszność. A więc jeśli zasada racji dostatecznej jest słuszna, musi również być wyjaśnienie istnienia świata, bez względu na to, czy możemy je poznać, czy nie.

Życie w świecie istniejącym bez żadnego powodu – irracjonalnym, przypadkowym, „po prostu istniejącym” – byłoby nieznośne. Tak przynajmniej uważał amerykański filozof Arthur Lovejoy. W jednym ze swoich wykładów na Harvardzie z 1933 roku zatytułowanym Wielki łańcuch bytu stwierdził, że taki świat „nie byłby stabilny i godny zaufania; niepewność skaziłaby całość; wszystko (zapewne z wyjątkiem wewnętrznej sprzeczności) mogłoby istnieć i wszystko mogłoby się wydarzyć, żadna rzecz nie byłaby sama w sobie bardziej pewna od innej”[7].

Czy jesteśmy więc skazani na wybór pomiędzy Bogiem a ślepym Absurdem?

Ten dylemat czaił się w zakątkach mojego umysłu, odkąd po raz pierwszy zetknąłem się z tajemnicą istnienia, i skłonił mnie do rozmyślań, czym w zasadzie jest sam byt. Filozofowie nazywają elementarny składnik rzeczywistości substancją. Według Kartezjusza świat składa się z dwóch rodzajów substancji: materii, którą zdefiniował jako res extensa (rzecz rozciągła), oraz umysłu, który nazwał res cogitans (rzecz myśląca). Dzisiaj wszyscy w dużej mierze podzielamy jego pogląd. Wszechświat mieści w sobie wiele fizycznych obiektów i zjawisk: Ziemię, gwiazdy, galaktyki, promieniowanie, ciemną materię, ciemną energię i tak dalej. Mieści w sobie także biologiczne życie, które – jak pokazali naukowcy – jest ze swej natury materialne. Na dodatek wszechświat zawiera również świadomość. Zawiera subiektywne stany psychiczne, takie jak radość, smutek i uczucie uderzenia się w palec u nogi. (Czy te subiektywne stany dają się opisać za pomocą obiektywnych procesów fizycznych? Filozofia wciąż jeszcze nie zdołała odpowiedzieć na to pytanie). Wyjaśnianie to po prostu opowieść przyczynowo-skutkowa z wykorzystaniem elementów z jednej lub drugiej z tych ontologicznych kategorii. Siła uderzenia rzuconej kuli sprawia, że kręgle się przewracają. Strach przed kryzysem finansowym wywołuje wyprzedaż akcji na giełdzie.

Jeśli tylko do tego sprowadza się nasza rzeczywistość – sfera materialna i sfera umysłowa powiązane siecią zależności przyczynowo-skutkowych – to tajemnica istnienia naprawdę ma się kiepsko. Ale być może ta dualistyczna ontologia jest zbyt uboga. Sam zacząłem to podejrzewać, kiedy po moim nastoletnim flircie z egzystencjalizmem poddałem się urokowi czystej matematyki. Kwestii, nad którymi całymi dniami głowią się matematycy – i nie chodzi tu tylko o liczby i figury geometryczne, ale również n-wymiarowe rozmaitości, grupy Galois i kohomologie krystaliczne – nie można znaleźć nigdzie indziej w czasoprzestrzeni. To ewidentnie nie są obiekty materialne. Nie przynależą również do sfery umysłowej. Nie ma bowiem takiej możliwości, by skończony umysł matematyka mógł pomieścić w sobie nieskończenie wiele liczb. Czy zatem matematyczne wielkości naprawdę istnieją? No cóż, to zależy od tego, co rozumiemy przez „istnienie”. Platon na pewno uważał, że istnieją. Prawdę mówiąc, utrzymywał on, że ponadczasowe i niezmienne obiekty matematyczne są bardziej realne niż świat fizyczny, który postrzegamy zmysłami. To samo dotyczyło zresztą abstrakcyjnych idei, takich jak Dobro czy Piękno. Według Platona to właśnie tego rodzaju „formy” tworzyły prawdziwą rzeczywistość. Wszystko inne było tylko pozorem.

Nie chcielibyśmy jednak zapuszczać się aż tak daleko w rewidowaniu naszego pojęcia rzeczywistości. Dobro, Piękno, wielkości matematyczne, prawa logiki – nie są one c z y m ś, przynajmniej w takim stopniu, w jakim istnieje sfera materialna i umysłowa. Ale nie są również tak do końca n i c z y m. Czy mogą więc w jakiś sposób pomóc w wyjaśnieniu, dlaczego jest raczej coś niż nic?

Co prawda, abstrakcyjne idee nie mogą występować w naszych zwykłych wyjaśnieniach przyczynowych. Nonsensem na przykład byłoby stwierdzenie, że Dobro „wywołało” Wielki Wybuch. Ale nie wszystkie wyjaśnienia muszą przybierać taką przyczynowo-skutkową formę; pomyślmy chociażby o wytłumaczeniu celu ruchu szachowego. Aby coś wyjaśnić, należy uczynić to przejrzystym i zrozumiałym. Kiedy proces wyjaśniania kończy się powodzeniem, „mamy wrażenie, jakby klucz przekręcił się w zamku”, by użyć trafnego określenia amerykańskiego filozofa Charlesa Sandersa Peirce’a. Istnieje wiele różnych sposobów wyjaśniania i każdy inaczej definiuje pojęcie „przyczyny”. Arystoteles na przykład wyróżnił cztery różne rodzaje przyczyn, na które można powołać się w wyjaśnianiu zjawisk fizycznych, lecz tylko jedna z nich – przyczyna sprawcza – odpowiada naszemu ograniczonemu naukowemu postrzeganiu rzeczywistości. Najbardziej radykalnym rodzajem przyczyny w Arystotelesowskim schemacie jest przyczyna celowa, czyli ostateczny cel, dla którego coś powstało.

Przyczyny celowe często pojawiają się w bardzo złych wyjaśnieniach (Dlaczego wiosną pada deszcz? Żeby uprawy mogły rosnąć!). Tego rodzaju „teologiczne” wytłumaczenia Wolter sparodiował w Kandydzie, a współczesna nauka słusznie zanegowała jako nieużyteczne w objaśnianiu zjawisk przyrodniczych. Ale czy powinniśmy je automatycznie odrzucać, jeśli chodzi o objaśnienie egzystencji jako całości? Założenie, że wyjaśnianie zawsze musi dotyczyć „rzeczy”, wybitny współczesny filozof Nicholas Rescher nazwał „głęboko zakorzenionym w zachodniej filozofii uprzedzeniem”[8]. Oczywiście, aby wyjaśnić jakiś fakt – na przykład fakt istnienia świata – trzeba się odnieść do innych faktów. To wcale jednak nie prowadzi do tego, że istnienie jakiejś rzeczy można wyjaśnić przez odwołanie się do innych rzeczy. Może przyczyny istnienia świata powinniśmy szukać gdzie indziej, w sferze „nierzeczy”, takich jak wielkości matematyczne, obiektywne wartości, prawa logiki lub zasada nieoznaczoności Heisenberga. Może pomiędzy wierszami teologicznych wyjaśnień znajdzie się choćby drobny trop, jak rozwiązać zagadkę istnienia wszechświata.

Podczas pierwszych zajęć z filozofii, na które poszedłem jako student uniwersytetu w Wirginii, profesor – dystyngowany absolwent Oxfordu o nazwisku A.D. Woozley – przeczytał nam fragment Dialogów o religii naturalnej Davida Hume’a. Trzech fikcyjnych bohaterów tego utworu – Kleantes, Demea i Filon – dyskutuje nad różnymi argumentami za istnieniem Boga. Demea, najbardziej ortodoksyjny religijnie z tej trójki, broni „argumentu kosmologicznego”, według którego istnienie świata można wyjaśnić jedynie poprzez przyjęcie koniecznie istniejącej osoby boskiej jako jego przyczyny. W odpowiedzi sceptyczny Filon – którego stanowisko jest najbliższe samemu Hume’owi – proponuje dość intrygującą argumentację. Co prawda wydaje się, że świat potrzebuje boskiej przyczyny, która wyjaśniałaby jego egzystencję, ale – jak zauważa Filon – może to być spowodowane naszą intelektualną ślepotą. Rozważcie, mówi Filon, następującą arytmetyczną osobliwość. Jeśli weźmiemy jakąkolwiek wielokrotność 9 (18, 27, 36 itd.) i zsumujemy jej składowe (1+8, 2+7, 3+6 itd.), za każdym razem znów dostaniemy 9. Nieznającym się na matematyce osobom może się to wydać kwestią przypadku. Natomiast wprawny matematyk natychmiast dostrzeże, że ta prawidłowość to kwestia konieczności. „Czyż nie jest prawdopodobne – pyta Filon – że podobna konieczność kieruje całą gospodarką wszechświata, chociaż żadna ludzka algebra nie dostarczy nam klucza, który mógłby dać nam rozwiązanie problemu?”[9]

Przyznaję, że ta idea ukrytej kosmicznej algebry – algebry istnienia! – miała dla mnie nieodparty urok. Już samo to wyrażenie zdecydowanie poszerzało zakres możliwych wyjaśnień tajemnicy istnienia. Być może wcale nie staliśmy przed wyborem pomiędzy Bogiem a światem jako nagim faktem, którego nie da się wyjaśnić. Być może istnieje jakieś nieteistyczne wyjaśnienie egzystencji świata – albo przynajmniej takie, które jest możliwe do odkrycia przez ludzki rozum. Wyjaśnienie, które wcale nie musi zakładać istnienia jakiejś boskiej siły, ale też niekoniecznie ją wyklucza. Co więcej, może ono nawet sugerować istnienie jakiejś nadprzyrodzonej, wyższej inteligencji i tym samym dostarczyć odpowiedzi na straszne pytanie zadawane przez nad wiek rozwinięte dzieci: „Mamusiu, ale kto stworzył Boga?”.

Jak blisko jesteśmy odkrycia takiej algebry istnienia? Bill Moyers spytał kiedyś w wywiadzie telewizyjnym pisarza Martina Amisa, jak jego zdaniem to się stało, że wszechświat nagle wyłonił się z nicości. „Rzekłbym, że znajdujemy się co najmniej pięciu Einsteinów od odpowiedzi na to pytanie” – odparł Amis. Jego szacunki wydają mi się właściwe. Zastanawiam się jednak, czy któryś z tej piątki Einsteinów jest może wśród nas. Co oczywiste, ja sam nawet nie zamierzam aspirować do zostania jednym z nich. Ale gdybym mógł znaleźć jednego lub może dwóch, a nawet trzech lub czterech, a potem ustawił ich w odpowiedniej kolejności… to by było dopiero wyzwanie.

A zatem postanowiłem się go podjąć. Moja wyprawa w celu znalezienia odpowiedzi na pytanie „Dlaczego jest raczej coś niż nic?” miała wiele obiecujących tropów. Niektóre z nich się sprawdziły. Pewnego razu zadzwoniłem do znanego mi kosmologa, który słynął z błyskotliwych teorii. Nagrałem mu się na pocztę głosową i powiedziałem, że mam do niego pytanie. Uczony oddzwonił i zostawił mi wiadomość na automatycznej sekretarce:

– Zostaw pytanie na mojej poczcie głosowej, a ja nagram odpowiedź na twojej sekretarce.

To było urocze. Zastosowałem się do jego poleceń. Kiedy wróciłem późnym wieczorem do mieszkania, na automatycznej sekretarce mrugała mała lampka. Z pewną trwogą wcisnąłem guzik odtwarzania.

– No dobrze – rozległ się głos kosmologa – to, o czym naprawdę mówisz, to naruszenie równowagi materii i antymaterii…

Innym razem odszukałem pewnego dobrze znanego teologa i spytałem go, czy istnienie świata można wyjaśnić za pomocą boskiej istoty, której esencja zawiera jej egzystencję.

– Chyba żartujesz – odparł. – Bóg jest tak doskonały, że nie musi istnieć!

Przy innej okazji wpadłem w Greenwich Village na uczonego wyznającego buddyzm zen, którego poznałem kiedyś na przyjęciu. Był podobno wielkim autorytetem w kwestiach kosmosu. Po krótkiej rozmowie spytałem go – gdy myślę o tym teraz, wydaje mi się, że chyba zbyt pochopnie – dlaczego jest raczej coś niż nic. W odpowiedzi próbował trzepnąć mnie w głowę. Musiał pewnie pomyśleć, że to kōan[II].

W poszukiwaniu wyjaśnienia zagadki bytu bardzo szeroko zarzuciłem sieci, rozmawiałem z filozofami, teologami, fizykami cząstek elementarnych, kosmologami, mistykami, a także jednym wybitnym powieściopisarzem amerykańskim. Przede wszystkim jednak szukałem ludzi o wszechstronnych, szerokich zainteresowaniach intelektualnych. Aby móc powiedzieć cokolwiek pożytecznego o tym, dlaczego świat może istnieć, trzeba posiąść zaawansowaną wiedzę z więcej niż jednej dziedziny. Załóżmy na przykład, że jakiś uczony odznacza się wyjątkową filozoficzną przenikliwością. Wówczas potrafi rozpoznać, że „nicość”, o której mówią filozofowie, może odpowiadać czemuś, co jest zupełnie wytłumaczalne w kategoriach naukowych – na przykład zamkniętej czterowymiarowej czasoprzestrzeni z rozmaitością znikających promieni. Jeśli przeniesie się matematyczny opis tej zerowej rzeczywistości do równań kwantowej teorii pola, można dowieść, że ów mały skrawek „fałszywej próżni” ma różne od zera prawdopodobieństwa samorzutnego pojawienia się – a co za tym idzie, dzięki cudownemu mechanizmowi „chaotycznej inflacji”, wystarczy on do powstania w pełni ukształtowanego wszechświata. Gdyby ten naukowiec znał się również na teologii, mógłby zobaczyć, jak to kosmogoniczne wydarzenie może być rozumiane jako cofnięta w czasie emanacja przyszłego „punktu Omega”, który ma pewne właściwości przypisywane tradycyjnie judeochrześcijańskiemu Bogu. I tak dalej.

Zaangażowanie w takie spekulacyjne odloty wymaga dużej intelektualnej werwy. A większość moich rozmówców miała jej pod dostatkiem. Jedną z przyjemności rozmawiania z uczonymi o tak poważnej kwestii jak tajemnica istnienia jest możliwość słuchania tego, jak myślą na głos. Czasami mówią wtedy zdumiewające rzeczy. A ja dostąpiłem zaszczytu wejrzenia w ich proces myślowy. To budziło we mnie szczery podziw i było dla mnie niezwykle inspirujące. Kiedy słuchasz, jak tej rangi myśliciele poruszają się po omacku wokół pytania, dlaczego w ogóle istnieje świat, dochodzisz do wniosku, że twoje przemyślenia w tej sprawie nie są aż tak banalne, jak mogłoby się wydawać. Nikt bowiem w obliczu problemu istnienia nie może być pewny swej intelektualnej wyższości. Ponieważ – jak zauważył William James – „wszyscy stajemy przed nim bezradni”[10].

Przypisy

[II] Kōan – opowiastka oparta na paradoksie lub zawierająca jakieś szokujące stwierdzenie, zadawana adeptowi zen, aby w drodze medytacji dotarł do jej sedna.

[1] Alfred Tennyson, Poezje wybrane, tłum. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1970, s. 37.

[2] James Joyce, Ulisses, tłum. Maciej Słomczyński, Kraków 1997, s. 714.

[3] Richard Dawkins, Bóg urojony, tłum. Piotr J. Szwajcer, Warszawa 2007, s. 219.

[4] Tamże, s. 220.

[5] Stephen W. Hawking, Krótka historia czasu. Od Wielkiego Wybuchu do czarnych dziur, tłum. Piotr Amsterdamski, Poznań 1996, s. 162.

[6] Cosmos, Bios, Theos: Scientists Reflect on Science, God, and the Origins of Universe, Life, and Homo Sapiens, red. Henry Margenau, Roy A. Varghese, Peru 1992, s. 11.

[7] Arthur O. Lovejoy, Wielki łańcuch bytu. Studium z dziejów idei, tłum. Artur Przybysławski, Warszawa 1999, s. 195.

[8] Nicholas Rescher, The Riddle of Existence, Lanham 1994, s. 17.

[9] David Hume, Dialogi o religii naturalnej. Naturalna historia religii wraz z dodatkami, tłum. Anna Hochfeldowa, Warszawa 1962, s. 86.

[10] William James, Z wybranych problemów filozofii: początek wprowadzenia do filozofii, tłum. Michał Filipczuk, Kraków 2004, s. 26.