Copyright © by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2015

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

www.dwpwn.pl

Książka powstała we współpracy
z Firmą wydawniczą SEZAMM Małgorzata Maruszkin
www.sezamm.pl

Copyright © for the text by Władysław Bartoszewski, 2015
Copyright © for the text by Michał Komar, 2015

Wydanie pierwsze, 2015

Wydawca Michał Zgutka

Redakcja Zofia Kunert

Korekta Marta Höffner

Biogramy Zofia Kunert

Projekt okładki Anna Angerman

Zdjęcie na okładce Kuba Atys/Agencja Gazeta

Wybór zdjęć Marcin Barcz, Barbara Chmielarska-Łoś

Przygotowanie wersji elektronicznej Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN Aleksandra Łapińska

ISBN 978-83-7705-801-5 (ePub)

ISBN 978-83-7705-802-2 (Mobi)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy. Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Fot. G. Gałązka/Archiwum WN PWN

Leszek Kołakowski

ur. 23 października 1927 r. w Radomiu, zm. 17 lipca 2009 r. w Oksfordzie, filozof, eseista, prozaik, publicysta, do 1966 r. jeden z czołowych ideologów marksizmu, współtwórca warszawskiej szkoły historyków idei. Od 1945 r. członek PPR, w latach 1948–1966 w PZPR. Od 1953 r. kierownik katedry historii filozofii nowożytnej na Uniwersytecie Warszawskim, od 1957 r. redaktor naczelny „Studiów Filozoficznych”. W październiku 1966 r. wydalony z partii za coraz bardziej radykalną krytykę władz i odejście od oficjalnego kanonu marksizmu. Za udział w wydarzeniach marcowych 1968 r. pozbawiony prawa do wykładów i publikacji, stąd dalsza działalność na emigracji. W latach 1972–1991 wykładowca na Uniwersytecie Oksfordzkim, visiting professor na wielu uczelniach amerykańskich. Współpracownik Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, oficjalny przedstawiciel KOR za granicą. Autor m.in. trzytomowej pracy Główne nurty marksizmu. Powstanie, rozwój, rozkład, książek Rozmowy z diabłem, Kultura i fetysze, Obecność mitu, Husserl i poszukiwanie pewności. Laureat wielu nagród (m.in. pierwszy laureat nagrody im. J. Klugego przyznawanej przez Bibliotekę Kongresu Stanów Zjednoczonych), Kawaler Orderu Orła Białego (1997).

Po Październiku 1956 roku zacząłem poznawać środowisko Kołakowskiego, środowisko pisarzy, poetów, ludzi nieco ode mnie młodszych, którzy pod wpływem doświadczeń okupacyjnych doszli do wniosku, że jedyną odpowiedzią na hitleryzm – czy też szerzej: na faszyzm w rozmaitych odmianach – jest socjalizm w formie dyktatury proletariatu. Doszli do wniosku? Uwierzyli?

Leszek Kołakowski

W punkcie wyjścia była obcość: gdy Leszek Kołakowski bronił w 1953 roku swej tezy doktorskiej na temat Spinozy, ja zaliczałem pierwsze miesiące ośmioletniego wyroku „za szpiegostwo”[1]. Dzieliły nas poglądy (choć chyba nie w sprawie Spinozy) i prosty, dotykalny fakt: ja byłem więźniem skazanym przez sąd PRL na podstawie fałszywego oskarżenia, z nim zaś – człowiekiem niezwykłych talentów – PRL wiązała ogromne nadzieje. Dwa lata później ten dystans się nieco zmniejszył, nie tylko o grubość więziennych murów. W marcu 1955 roku Zgromadzenie Sędziów Najwyższego Sądu Wojskowego uznało, że byłem bezpodstawnie aresztowany i bezpodstawnie skazany. W Zakopanem, gdzie leczyłem płuca, znajomi zachęcali mnie do lektury artykułów w tygodniku „Po prostu”, sporo też o nich mówiono w audycjach Wolnej Europy. Pismo miało podtytuł: „Tygodnik studentów i młodej inteligencji”, co nastrajało sympatycznie, ale w stopce stało jak byk, że wydawcą jest Zarząd Główny Związku Młodzieży Polskiej… Trudno, poczytam. Z lekturą miałem podobne kłopoty jak z pierwszym powięziennym spacerem w Warszawie: niby znam, pamiętam, ale to wszystko jakieś nie takie: odbudowano Stare Miasto, Marszałkowska jest piękną, szeroką arterią, ale ten Pałac Kultury… Nawykły do języka pism konspiracyjnych, potem zaś „Gazety Ludowej”, w „Po prostu” potykałem się na terminach przeniesionych ze specyficznej mowy marksistowsko-leninowskiej. Zresztą to „potykanie się” wkrótce ustało, opanowałem niuanse, widząc, czemu służą. A w konkretnych okolicznościach historycznych „odwilży” służyły dobrej sprawie. Tak było ze słynnym artykułem Na spotkanie ludziom z AK napisanym przez Jerzego Ambroziewicza, Walerego Namiotkiewicza i Jana Olszewskiego (opublikowanym 11 marca 1956 roku, czyli dwa tygodnie po „tajnym referacie” Chruszczowa). Mam przed sobą numer „Po prostu” z końca maja 1956 roku: na pierwszej kolumnie wydrukowano początek tekstu Kołakowskiego „Antysemici – pięć tez nienowych i przestroga”, wiersz Tadeusza Kubiaka „Ciemne sprawy świata” z wstrząsającym zakończeniem:

Samotnie.

Jak robak.

Bez imienia i twarzy.

Czy tak dziś musi ginąć człowiek,

którego też urodziła kobieta,

płacząc i wyjąc z bólu.

a w środku numeru dwa teksty: Jana Józefa Lipskiego, który dopominał się prawdy o tragicznych dziejach polskiej lewicy (na przykładzie ocenzurowanej biografii Hanki Szapiro-Sawickiej), i Jana Olszewskiego, który omawiając krytycznie projekt kodeksu karnego, powoływał się na zasady „demokracji nowego typu – demokracji proletariackiej” i wzywał, by przywrócić wartość pojęciu humanizmu socjalistycznego. Trudno byłoby mi, dawnemu członkowi Rady Pomocy Żydom i współzałożycielowi Ligi do Walki z Rasizmem, nie zgodzić się z wywodem przeprowadzonym przez Kołakowskiego w „Antysemitach”…, ale wpadłem wtedy, w maju 1956 roku, w niejaką konsternację, czytając obrazowe zakończenie, w którym antysemita okazywał się „kontrrewolucjonistą”. Skąd konsternacja? Bo miałem w pamięci, że to właśnie mnie, człowieka z Armii Krajowej, propaganda nazywała „zaplutym karłem reakcji”, członkiem „kontrrewolucyjnej agentury”. Oczywiście, zdawałem sobie sprawę, że Kołakowski ma na myśli siły PZPR-owskiego betonu (który w czasie „odwilży” chętnie sięgał po hasła antysemickie), współdziałającego z Bolesławem Piaseckim. Zdawałem sobie sprawę, rozumiałem, ale samo słowo jakoś przeszkadzało… Przestało przeszkadzać, gdy parę miesięcy potem dostałem przepisany na bibułce tekst Kołakowskiego zdjęty z łamów „Po prostu” przez cenzurę. Nosił tytuł „Czym jest socjalizm”: „Socjalizm nie jest społeczeństwem, gdzie pewien człowiek, który nie popełnił przestępstwa, czeka w domu na przyjście policji, gdzie jest więcej szpiegów niż pielęgniarek i więcej miejsc w więzieniach niż w szpitalach”. Zgoda, nie jest, ale ja innego socjalizmu nie znałem. I pomyślałem sobie, że choć sporo mnie z Kołakowskim dzieli, to coraz więcej łączy. Nie dużo – ale coraz więcej. Parę lat później znalazłem w książce Leszka o Spinozie parę słów poświęconych metodzie uzasadniania każdego głoszonego poglądu za pomocą ksiąg świętych, w których każdy mógł wyszukać – przy dobrej woli – wszystko, czegokolwiek chciał właśnie dowieść. Szło mu nie tylko o czasy dawne, ale też o święte księgi marksizmu-leninizmu, od których odchodził, ściągając na siebie oskarżenia o uprawianie niecnego rewizjonizmu.

Dyskusja publiczna na temat „Intelektualiści i polityka”, 17 września 1977 r. w Kolonii

Fot. Mariusz Kubik/wikimedia commons

Leszek Kołakowski (w środku) w rozmowie z Zofią i Władysławem Bartoszewskimi, 23 października 2007 r. w Warszawie

Fot. Archiwum Władysława Bartoszewskiego

Od idei socjalistycznych zawsze byłem daleko. Od ludzi, którzy widzieli w projekcie socjalistycznym szansę naprawy świata – nie. W Elektrowni Warszawskiej, w której pracowała moja mama, działała silna organizacja PPS. Jej działacze bywali u nas w domu. W czasie okupacji spotykałem się z ludźmi z „Płomieni”[2]. Z historycznej PPS wywodziła się Wanda Krahelska-Filipowiczowa, współtwórczyni „Żegoty”. Działaczem Bundu – Powszechnego Związku Robotniczego – był Leon Feiner, wiceprzewodniczący Rady Pomocy Żydom. W tworzeniu „Żegoty” we Lwowie i w Krakowie wielką rolę odegrali ludzie z PPS. Socjaliści, czy też raczej socjaldemokraci-niepodległościowcy. Z takimi właśnie – z działaczami PPS-WRN – przyszło mi siedzieć w komunistycznym więzieniu… Po Październiku 1956 roku zacząłem poznawać środowisko Kołakowskiego, środowisko pisarzy, poetów, ludzi nieco ode mnie młodszych. którzy pod wpływem doświadczeń okupacyjnych doszli do wniosku, że jedyną odpowiedzią na hitleryzm – czy też szerzej: na faszyzm w rozmaitych odmianach – jest socjalizm w formie dyktatury proletariatu. Doszli do wniosku? Uwierzyli? Tak, uwierzyli, a ta wiara – nie wolna niekiedy od fanatyzmu – dosyć szybko, ledwie w ciągu paru lat, przyniosła im gorycz rozczarowania. Wtedy staliśmy po dwóch stronach barykady. Ale z czasem, w trakcie trudnego obcowania z Polską Ludową w latach 1956–1989, tacy ludzie jak Leszek, jak Wiktor Woroszylski, Jacek Bocheński czy też Tadeusz Drewnowski stali mi się bliscy. Znaleźliśmy wspólny język, którego najważniejszym elementem jest przyzwoitość osobista i obywatelska, po prostu! Tyle o punkcie wyjścia.

Teraz parę słów o punkcie dojścia. W 1999 roku w Oficynie Wydawniczej Rytm ukazała się książka Władysław Bartoszewski. Życie i twórczość zredagowana przez Andrzeja K. Kunerta, a poprzedzona glosą wstępną pióra Aleksandra Gieysztora. Nie wiem, w jaki sposób książka dotarła do Leszka, który zaskoczył mnie listem: „Mój kochany, duża rzecz ten tom o Bartoszewskim… ale rzecz przeglądając, zdumiewałem się, tyle spraw nie było mi znanych. Różne nagrody, ja bym ci dał jeszcze liczne, ale właściwie gdy ja tak twój życiorys sobie oglądam, to myślę, że po to Pan Bóg ciebie stworzył, żeby wszystkich innych ludzi zawstydzać, chociaż wiem dobrze, że tobie ani to w głowie”. Wzruszył mnie tą przyjacielską przesadą i kazał pomyśleć o kolejnych fazach naszej znajomości, która w ciągu półwiecza przeobraziła się w przyjaźń.

Po 1956 roku bywałem na zabraniach Klubu Krzywego Koła. Spotykali się tam ludzie o rozmaitych życiorysach i odmiennych poglądach, chętni do dyskusji, wymiany poglądów, krytyczni, ożywieni intelektualnie, widywało się tam Jerzego Brauna, Jana Strzeleckiego, Marię i Stanisława Ossowskich, Edwarda Lipińskiego, Mariana Falskiego, Pawła Hertza, Jakuba Karpińskiego, Januarego Grzędzińskiego, Leszka Kołakowskiego, Włodzimierza Brusa, Tadeusza Kotarbińskiego, Tadeusza Szturm de Sztrema, Andrzeja Wielowieyskiego, Jana Wykę, Ludwika Cohna, Jana Olszewskiego, Anielę Steinsbergową, Andrzeja Munka, płk. Jana Rzepeckiego, Władysława Bieńkowskiego, Stefana Kisielewskiego, Kazimierza Moczarskiego, Melchiora Wańkowicza i wielu innych, w tym najmłodszego, kilkunastoletniego polemistę – Adama Michnika. W 1961 roku prezesem Klubu został wybrany Paweł Jasienica, w zarządzie działali Jan Józef Lipski i Aleksander Małachowski. W KKK wystąpiłem dwa albo trzy razy jako główny referent, mówiąc o stosunkach polsko-żydowskich, brałem też nader żywy udział w dyskusjach na temat historii Polski, historii najnowszej. Pod koniec 1961 roku dowiedziałem się – ku dużemu zaskoczeniu i miłemu zdziwieniu – że jury powołane przez Klub postanowiło przyznać symboliczne nagrody za zasługi dla kultury narodowej Leszkowi Kołakowskiemu, Henrykowi Stażewskiemu i mnie. Jury przewodniczył prof. Stanisław Ossowski, a członkami byli: Tadeusz Szturm de Sztrem, Zygmunt Mycielski, Antoni Słonimski i Jan Józef Lipski. 9 stycznia 1962 roku na uroczystości wręczenia dyplomów i medali zabrało się mnóstwo ludzi, pewnie także i dlatego, że od dłuższego czasu krążyła plotka o nieuchronnej likwidacji Klubu. W każdym razie atmosfera była trochę podniosła, a przede wszystkim serdeczna. Właśnie wtedy Jerzy Turowicz poznał mnie z Leszkiem Kołakowskim. Jerzy przyjechał, by złożyć gratulacje swemu pracownikowi – czyli mnie – i Leszkowi – swemu światopoglądowemu przeciwnikowi. Trzeba bowiem pamiętać, że Leszek, znawca filozofii chrześcijańskiej co się zowie, był wówczas zdecydowanym ateistą… Ale pamiętam, że atmosfera tego spotkania była naprawdę serdeczna, Leszek ujmująco miły i dowcipny, poczułem się tak, jakbyśmy się znali od dawna. Klub Krzywego Koła został zlikwidowany decyzją władz parę tygodni potem.

Minęły cztery lata, w czasie których ukazały się Bajki z Królestwa Lailonii[3], Klucz niebieski albo opowieści budujące z historii świętej zebrane ku pouczeniu i przestrodze, książeczki zabawne i pouczające, i wreszcie w 1965 roku dzieło fundamentalne: Świadomość religijna i więź kościelna: studia nad chrześcijaństwem bezwyznaniowym siedemnastego wieku, dzieło, w którym Kołakowski traktował wiarę, przeżycie religijne już nie jako przejaw „opium dla ludu”, ale jako wartość konieczną – nieusuwalną; dzieło niepokojące – które stawia pytania dotyczące najgłębszych tajników duszy wierzącej i jej miejsca w strukturze Kościoła instytucjonalnego. Widać było, że Kołakowski przestaje być – mówiąc najogólniej – antagonistą Turowicza, a staje się wciąż krytycznym, ale i życzliwym obserwatorem w sferze filozofii i sojusznikiem w sferze polityki. Niewątpliwym tego dowodem było wystąpienie Kołakowskiego na Wydziale Historii UW z okazji dziesiątej rocznicy Października – wystąpienie, w wyniku którego został usunięty z PZPR, co z kolei zaowocowało protestami w środowisku literackim… To ważny moment w dziejach kształtowania się opozycji w PRL. A dwa lata potem – po Marcu 68 – został pozbawiony prawa do nauczania i publikowania. Wyjechał – zrazu do Kanady, potem zatrzymał się na rok w Berkeley. W 1973 roku ktoś ze znajomych przekazał mi wiadomość, że Leszek został profesorem w Oksfordzie, w All Souls College. Ja przez dłuższy czas nie miałem paszportu, ale w końcu, gdy udało mi się pojechać do Londynu w 1976 roku, zatelefonowałem do Oksfordu. Ucieszył się, słysząc mój głos. – Spotkajmy się! – Ale gdzie? – Podał mi nazwę knajpki w okolicach stacji metra. Okazało się, że to lokal arabski z jakimiś plakatami antysyjonistycznymi na ścianach, co nas – zrozumiałe – ubawiło. W Instytucie Literackim ukazał się właśnie pierwszy tom Głównych nurtów marksizmu, nie zdążyłem go jeszcze przeczytać, ledwie przewertowałem, intuicyjnie czując, że oto powstaje dzieło, z którym komunistom trudno będzie polemizować. No i jak się potem okazało, polemiki były mało przekonujące, często żałosne, a więc – choć nie jestem filozofem i do lektur tekstów marksistowskich się nie przykładałem – intuicja mnie nie zawiodła.

Minął rok. Szykowałem się wraz z kolegami z „Tygodnika Powszechnego” do wyjazdu pod Kolonię na spotkanie z Pax Christi. Dowiedział się o tym Heinrich Böll, z którym przyjaźniłem się od 1965 roku, i zaproponował mi udział w publicznej konferencji na temat miejsca intelektualistów w polityce. Zgodziłem się, zakładając, że okoliczności polityczne tak czy inaczej zmuszają mnie do powściągliwości. Przyjeżdżam do Kolonii. Widzę afisze: mam wystąpić z Friedrichem Dürrenmattem, Heinrichem Böllem, Leszkiem Kołakowskim i Zdenkiem Mlynářem, rozprawiając na temat: „Intelektualiści a polityka. Prawa człowieka”. Myślałem, że rzecz odbędzie się w gronie kameralnym, ale spotkanie odbyło się w wielkiej sali wypełnionej dwoma tysiącami ludzi, głównie młodzieży. Zasiadamy za stołem prezydialnym. Ja – między Böllem a Kołakowskim. Umówiłem się z Leszkiem tak: ja będę mówił tyle, ile mogę, bo przecież wracam do kraju, tyle, ile mogę i odrobinę więcej, a jak trzeba będzie coś mocniej podegrać, to cię trącę w kolano, ty możesz więcej i ostrzej… Nasz występ trwał półtorej godziny i wzbudził – nie przesadzam – entuzjazm słuchaczy. Mówiłem o sytuacji w Polsce, o Ursusie i Radomiu, o tworzeniu się opozycji demokratycznej – tyle, ile mogłem i trochę więcej, a Leszek rzeczowo, dowcipnie i ogniście sprawę podgrzewał, wzbudzając wściekłość dyplomatów PRL, którzy pisali w swych raportach, że nasze wypowiedzi były „skandaliczne”. To spotkanie odbyło się 17 września 1977 roku, a 5 października Leszek otrzymał podczas Międzynarodowych Targów Książki we Frankfurcie nad Menem Nagrodę Pokojową Księgarstwa Niemieckiego nazywaną „pół-Noblem”, przedtem – w 1972 roku – ta nagroda została przyznana pośmiertnie Januszowi Korczakowi, ja ją dostałem w 1986 roku… Ale wracam do wspólnych występów. Tak się bowiem złożyło, że po udanym debiucie w Kolonii wystąpiliśmy w grudniu 1983 roku w Polskim Ośrodku Społeczno-Kulturalnym w Londynie, potem, już w wolnej Polsce, w Warszawie, i za każdym razem z niewątpliwym sukcesem. Zanim jednak mogliśmy rozmawiać w Warszawie i Krakowie, spotykaliśmy się wielokroć w Oksfordzie, gdzie mój syn pracował od połowy lat osiemdziesiątych w Instytucie Studiów Polsko-Żydowskich (Institute for Polish-Jewish Studies) u prof. Polonsky’ego po uprzednim zrobieniu doktoratu w Cambridge.

Z biegiem lat pismo Leszka stawało się coraz mniej wyraźne. Tracił wzrok. Straszna to sprawa dla człowieka książki. Cierpienie pokrywał coraz bardziej dobrodusznym uśmiechem. Za młodu, gdy go poznałem, tak bardzo ironiczny, teraz odnalazł spokój ducha, serenité. Tak go zapamiętałem z ostatniego spotkania. Mówiliśmy o książkach czytanych w dzieciństwie, wspomniałem Kornela Makuszyńskiego… – Koziołek Matołek! – ucieszył się. W wywiadzie-rzece Zbigniewa Mentzla z Leszkiem Kołakowskim znajduję następujące słowa: „Ten epos Makuszyńskiego nie jest może porównywalny z Eneidą czy Odyseją – dziełami, których, przyznaję, nie czytałem w wieku lat pięciu czy sześciu, ale ma wielkie zalety. Jak w wielu bajkach, nie ma tam nic niemożliwego”. Ale czy jest coś niemożliwego na tym najpiękniejszym i najtrudniejszym ze światów?

[1] Za rzekome szpiegostwo Władysław Bartoszewski został skazany 29 maja 1952 r. przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie, po toczącym się dwa i pół roku śledztwie; w areszcie przebywał od 14 grudnia 1949 r. (do zwolnienia na przepustkę ze względów zdrowotnych 16 sierpnia 1954 r.).

[2] Grupa „Płomienie”– organizacja młodzieży socjalistycznej związanej z PPS działającej w podziemiu w latach 1940–1945 na terenie Warszawy. Nazwa nawiązywała do pisma wydawanego w okresie międzywojennym przez Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. Należeli do niej m.in. Jan Strzelecki, Ewa i Jan Pohoscy, Krzysztof Dunin-Wąsowicz, Karol Lipiński, Tadeusz Sołtan. Prowadziła akcję prasową (w latach 1942–1944 wydawała konspiracyjną gazetę „Płomienie”) oraz ideologiczno-samokształceniową.

[3] Pełny tytuł: 13 bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych, Czytelnik, Warszawa 1963.