Wstęp

Kiedy wybuchła sprawa Amber Gold, byłem za granicą. Wprawdzie słyszałem wcześniej o gdańskim parabanku, ba, spodziewałem się jego upadku, jednak praca nad filmem dokumentalnym o aferze kościelnej komisji majątkowej uniemożliwiła mi przyjrzenie się temu bliżej. W połowie sierpnia wróciłem do Polski i znalazłem się w samym środku piekła; trafiłem na wzajemne oskarżenia służb, prokuratury i urzędników innych instytucji, debatę sejmową, aresztowanie Marcina P. Wszystko to przypominało pędzącą z zawrotną prędkością lawinę.

Sprawa bardzo mnie zainteresowała. Gdańsk to przecież miasto władzy; pochodzi z niego wielu najważniejszych urzędników w państwie. To tutaj mówi się, że po wyborach jeden pociąg z Warszawy przyjeżdża, a drugi wyjeżdża. I oba są pełne.

Jednak Gdańsk jest też miastem portowym, gdzie od zawsze kręciło się mnóstwo podejrzanych typów: przemytników i zwyczajnych gangsterów, prostytutek i dilerów.

Wreszcie jest też miastem oplecionym siecią kontaktów, starych znajomości, czasem wręcz ordynarnej korupcji.

Kiedy w pierwszych dniach września planowałem swoje pierwsze kroki w Trójmieście, wydawało mi się oczywiste, że za Amber Gold musiały stać jakieś lokalne układy. Wiedziałem z mediów, że Marcin P., który założył tę firmę, nie był dla ludzi z półświatka anonimowy. Wręcz przeciwnie, spędził sporo czasu w aresztach i więzieniach. Był przewożony, trafiał do cel przejściowych, do konwojów. Zetknął się z co najmniej kilkudziesięcioma innymi osadzonymi. Czy nawiązał wówczas jakieś kontakty przestępcze?

Może było to przedsięwzięcie przeprowadzone pod parasolem jakiejś zorganizowanej grupy, na tyle mocnej, by zapewnić bezpieczeństwo Marcinowi P.? Chroniącej go nie tylko przed innymi gangami, lecz także przed wymiarem sprawiedliwości?

Dlatego, oprócz zbadania interesów i przeszłości szefa Amber Gold, postanowiłem dowiedzieć się tyle, ile się da na temat przestępczego podziemia Gdańska. Wtedy jeszcze nie zdawałem sobie sprawy, dokąd zaprowadzi mnie moje śledztwo.

Dziennikarz, z oczywistych powodów, nie dysponuje instrumentami, które mają w swoim arsenale przepotężne instytucje państwowe. Prokuratura, policja, służby specjalne otrzymały wiele wyjątkowych narzędzi. Czynności operacyjne, inwigilacja, agenci, podsłuchy, śledztwa, przesłuchania, zarzuty, wielkie bazy danych – wszystko to sprawia, że dziennikarz już na początku dochodzenia znajduje się na straconej pozycji. Co może zatem ugrać samotny reporter śledczy? Może lepiej czekać na wyniki postępowań prokuratorskich i na prawomocne orzeczenia sądów?

Wielokrotnie byłem świadkiem błędów w śledztwach czy niedoskonałości systemu, które prowadzą te śledztwa na manowce. Prokuratorzy czy policjanci czasem pozwalają sobą manipulować, czasem przez niekompetencję czy lenistwo pomijają kluczowe okoliczności sprawy. A w sprawie gdańskiego parabanku wszystkie instytucje państwowe straciły jakiekolwiek zaufanie, myślę, że nie tylko moje.

Można obrócić swoje słabości w przewagę. Sam fakt, że taką sprawą, jak Amber Gold, jednocześnie zajmuje się kilka instytucji, daje mi fory. Poszczególne instytucje bowiem, chociaż nierzadko mają wiele cennych informacji, nie potrafią albo nie chcą się nimi dzielić. W takim wypadku dziennikarz, który umie docierać do źródeł, potrafi wykorzystać swoją mobilność oraz zdolności analityczne i może odkryć powiązania niedostępne dla aparatu skostniałych molochów.

Od kilku lat przyglądam się z zainteresowaniem ewolucji przestępczości zorganizowanej w Polsce. Czytając dokumenty i rozmawiając ze specjalistami, przekonałem się, że dzisiejsze jej struktury są zupełnie inne niż te z lat 90. XX wieku, a nawet z początku nowego stulecia.

Przede wszystkim schowały się, ukryły tak głęboko, że właściwie zapomnieliśmy, że istnieją. Do tego stopnia, że gazety opisujące przekręty paliwowe, oszustwa podatkowe, wyłudzanie kamienic, przekręcane przetargi, afery korupcyjne czy skandalicznie prowadzone procesy sądowe rzadko są w stanie odnaleźć ich powiązania z przestępczością zorganizowaną. Winni są podstawieni ludzie, którzy sprzedają swoją tożsamość za ułamek zysków z przekrętów. I nie jest to wina prasy, że nie jest w stanie pokazać prawdziwych sprawców. Takich powiązań często nie dostrzega nawet prokuratura. Trudno jednak mieć pretensje do jej funkcjonariuszy, skoro wiedzę niezbędną do postawienia zarzutów i napisania aktów oskarżenia powinni przynieść im policjanci czy służby. Kiedy odpowiedzialnych jest wielu, winnych nie ma.

A jednak świat przestępczości zorganizowanej czy mafii nie zniknął. Funkcjonuje i to jak najbardziej realnie. Bo on nigdy się nie cofa, a co najwyżej zmienia. Zrozumiałem to w grudniu 2009 roku w centrum Rzymu, w niewielkim biurowcu w bocznej uliczce, gdy nagrywałem dla telewizji TVN wywiad z włoskim dziennikarzem Robertem Saviano. Ten młody człowiek krótko wcześniej napisał książkę o neapolitańskiej kamorze, która przyniosła mu sławę i wyrok śmierci wydany przez gangsterów.

Kamorra, mimo wielu aresztowań w jej strukturach i spektakularnych procesów, wciąż pozostaje silna, ba, silniejsza nawet niż kiedykolwiek w przeszłości. Dlaczego właśnie książka Saviano otworzyła Włochom oczy? Czy dlatego, że uodpornili się oni na doniesienia o kolejnych akcjach policji, zamachach i udaremnionych przemytach? Czy dlatego, że przywykli do istnienia mafii? A może wtopiła się ona w otoczenie tak bardzo, że przestała być widoczna?

Mafia we Włoszech często trafia na czołówki gazet. Obowiązuje tam prawo, które nie chroni osób podejrzanych o przynależność do zorganizowanych grup przestępczych przez zakaz publikacji ich nazwisk i wizerunków. To wyjątkowo skuteczna broń – do prokuratury zgłaszają się pokrzywdzeni, a gangsterzy są rozpoznawani przez praworządnych obywateli. Zupełnie inaczej niż w Polsce, gdzie przestępcy chodzą po ulicach, bywają na salonach, a ich znajomi mogą twierdzić, że nie mają pojęcia, z kim się zadają...

Przyglądając się pracy włoskich prokuratorów, policjantów i dziennikarzy, szybko zrozumiałem dwie rzeczy. Po pierwsze, że zorganizowana przestępczość nigdy nie oddaje pola. Po drugie, że ma niezwykłe zdolności do ewoluowania. – Wiesz, chodzi o to, że kiedy policja zatrzymuje członków gangu, kiedy zaczyna zeznawać jakiś skruszony mafioso, reszta jest już dwa kroki do przodu – tłumaczyli mi karabinierzy, którzy zmagają się z mafijnymi grupami terroryzującymi okolice Neapolu.

Zorganizowane grupy w Neapolu i okolicy podzieliły pomiędzy siebie terytorium Kampanii. Bywa, że dogadują się, zawierając strategiczne porozumienia i tworzą syndykaty zbrodni. Równie często jednak walczą o terytoria wpływów, a wtedy ulice urokliwych włoskich miasteczek spływają krwią.

Dla włoskich grup, nie tylko tych z kamorry, lecz także z mafii sycylijskiej i innych, terytorium to podstawa. Wielkie komunalne osiedla czy niewielkie miasteczka zamieniają się w twierdze. Żeby uniemożliwić atak policji albo zabójców z konkurencyjnych grup, przegradzają ulice. Dniami i nocami na rogach wystają czujki, które monitorują potencjalne zagrożenie. Wjazd do niektórych dzielnic jest ryzykowny nie tylko dla turystów czy dziennikarzy, lecz także nawet dla słabiej uzbrojonego patrolu policji.

Weźmy na przekład Casal di Principe. Urocze miasteczko. Staruszkowie wygrzewający się na ławeczkach przed domami, mieszkańcy rozmawiający na placykach. – Nie puszczę was tam samych, bo was zabiją – powiedział spokojnie dowódca karabinierów, który zgodził się pokazać nam najbardziej niebezpieczne tereny wokół Neapolu.

Uważny turysta z czasem na pewno zauważy, że na każdym domu w Casal di Principe znajdują się najnowocześniejsze kamery. Na niektórych widać ślady po kulach. Zauważy, o ile, rzecz jasna, uda mu się tam wjechać, bo przed samym miasteczkiem wita podróżnych wojskowy checkpoint z transporterem opancerzonym patrolującym okolicę. To jedyne miasto w Unii Europejskiej, w którym na ulice wysłano wojsko.

Casal di Principe jest siedzibą gangu Casalesich, jednej z najbardziej wpływowych grup kamorry. Mimo akcji policji, mimo wojska na ulicach, przywódcy gangu ukrywają się w podziemnych schronach i stamtąd kierują przestępczą działalnością, silnie związaną ze strefami wpływów: pobierają haracze od przedsiębiorców, sprzedają narkotyki na ulicach, czerpią zyski z prostytucji. Ale działają również globalnie: grupa organizuje przemyt papierosów z Europy Wschodniej, podrabianych towarów z Chin, narkotyków z Kaukazu i Pakistanu, a także z Ameryki Południowej. Trudno o lepszy przykład zdolności do przetrwania przestępczej organizacji.

Kiedy czytamy Gomorrę lub oglądamy filmy o włoskiej mafii, oddychamy z ulgą, że to nie nasz problem. Czy jednak słusznie? Czy w Polsce rzeczywiście mafii nie ma, czy po prostu nie umiemy dostrzec symptomów jej działalności?

Mafia to zbrojna grupa przestępcza o charakterze zorganizowanym, która przenika do struktur wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania. Działa w głębokiej konspiracji – jej członkowie rzadko decydują się zeznawać w procesach, a świadkowie są zabijani lub zastraszani. Dziś, kiedy piszę te słowa, wiem, że takie organizacje działają i u nas.

Najgroźniejszą polską grupą przestępczą o charakterze mafijnym był gang pruszkowski – nadzwyczaj groźni ludzie zbudowali syndykat zbrodni, podporządkowując sobie wiele gangów na terenie całego kraju. Kiedy w zarządzie organizacji doszło do walki o wpływy, na ulice ruszyli płatni zabójcy. „Nikoś”, „Pershing” – to najgłośniejsze ofiary gangsterskich porachunków.

Po zabójstwie generała Marka Papały działalność gangu pruszkowskiego stała się sprawą polityczną. W 1999 roku stanowisko ministra spraw wewnętrznych i administracji objął Marek Biernacki, pracowity i konsekwentny poseł AWS z Pomorza, bardzo zainteresowany problematyką przestępczości zorganizowanej. Jego głównym celem stało się rozbicie „Pruszkowa”.

Biernacki dokładał starań, aby zreformować policję. To dzięki niemu powstało Centralne Biuro Śledcze, które po uproszczeniu procedur było w stanie zorganizować uderzenie w gangsterów. Szybko okazało się, że wzajemna lojalność członków kierownictwa gangu pruszkowskiego jest żadna. Prominentny członek grupy, Jarosław Sokołowski, zgodził się współpracować z policją. Jego zeznania, choć pełne luk i nieścisłości, wystarczyły, żeby oskarżyć bossów gangu o poważne przestępstwa. Latem 2000 roku specjalnie wyposażone oddziały rozpoczęły wyłapywanie bandytów. Za kratki trafili zarówno przywódcy grupy, jak i ich najwierniejsi żołnierze.

Rozbicie gangu pruszkowskiego było dużym sukcesem policji. Gangsterzy trafili do aresztów, najważniejsi do dziś siedzą w więzieniach. Po latach okazało się jednak, że państwo poniosło porażkę. Mimo początkowych sukcesów i kilku skazujących wyroków w 2012 roku sąd uwolnił od najpoważniejszych zarzutów wielu bandytów, w tym przywódców gangu. Jest jeszcze coś: mimo śledztw i wieloletnich starań, nie udało się odebrać bandytom ich fortun.

Grzebiąc się w ciemnych sprawkach gdańskich przestępców, zacząłem dostrzegać pewien schemat. Niemal wszyscy odpowiedzialni za walkę z przestępczością zorganizowaną w tym mieście mówili mi, że nie ma tam żadnych problemów z mafią. Z drugiej strony, kiedy przeglądałem opasłe tomiska akt kolejnych śledztw, wyłaniał się z nich obraz sprawnie funkcjonującej grupy, która zastrasza zwykłych ludzi, ma powiązania z policją i ze służbami specjalnymi. Taka mafia po polsku – może mniej krwawa niż włoska, ale nie mniej skuteczna. Szef jest praktycznie nietykalny, a ludzie, którzy wskazali na jego rolę w mieście – martwi. W tym samym Gdańsku, w którym dorastał Marcin P., obecnie dwudziestoośmioletni, najbardziej tajemniczy i znienawidzony oszust w Polsce.

W reportażu o gorącym lecie 2012 roku w Gdańsku, który pisałem na szybko przez kilka jesiennych tygodni, starałem się opierać wyłącznie na faktach odnalezionych przeze mnie w aktach sądowych lub relacjach ludzi mających dostęp do wiedzy o przestępczym świecie. Wielu z nich powinienem podziękować z imienia i nazwiska, jednak jako dziennikarz muszę bezwzględnie chronić swoje źródła: nasze związki muszą pozostać w tajemnicy. Dlatego choć jestem bardzo wdzięczny osobom, które pomagały mi zrozumieć, jak funkcjonuje gdański półświatek oraz świat trójmiejskiego wymiaru sprawiedliwości, to jednak wyrazy podziękowania złożę im osobiście.

Z całą pewnością na uznanie zasługują ci policjanci i prokuratorzy, którzy nie dali się uwikłać w korupcyjne układy i starają się robić dobrą robotę; chociaż często oznacza to, że muszą działać wbrew swoim przełożonym albo kolegom. Tych też nie wymienię z nazwiska, chociaż oni na pewno odnajdą się na kartach tego reportażu.

Muszę też wspomnieć o zupełnie przeciwnych postawach. W trakcie pisania tego reportażu przekonałem się, że zaufania pomiędzy dziennikarzem a informatorem można skrajnie nadużyć. Jeden z moich informatorów okazał się człowiekiem stojącym po złej stronie. Teraz wiem, że próbował manipulować dziennikarzami i w kilku przypadkach nawet mu się to udało. Zapewne nie wspomniałbym o tym, gdyby nie fakt, że z czasem odkryłem, iż jego rola była większa, niż początkowo sądziłem. Moje podejrzenia narastały stopniowo. Najpierw przyłapałem go na mówieniu nieprawdy w drobnej sprawie dotyczącej Amber Gold i postępowania upadłościowego parabanku. Potem zacząłem już uważać i wyłapywałem kolejne podejrzane rzeczy. Wreszcie przypadkiem natrafiłem na informacje sprzed kilku lat, dzięki którym zrozumiałem, że mój informator jest dyspozycyjny wobec pewnej grupy interesów. Jako pracownik państwowej instytucji podjął on starania, aby ochronić pewnego przekupnego urzędnika. Dziś mam podejrzenie graniczące z pewnością, że przekazywał dziennikarzom rewelacje, które miały na celu sparaliżowanie postępowania w sprawie Amber Gold.

Weryfikacja źródeł w dziennikarstwie – nie tylko śledczym – to niestety bardzo trudne i ryzykowne zajęcie. Wielu moich kolegów, którzy zbyt zaufali informatorom, przekonało się, że konsekwencje wpadki mogą być bardzo brzemienne w skutki. Czy wobec tego jednak mamy nie rozmawiać z ludźmi? Czy można nie ufać nikomu? Stosuję zasadę ograniczonego zaufania. Staram się weryfikować słowa rozmówców na wielu poziomach, oczywiście w miarę moich dziennikarskich możliwości. Poszukuję źródeł w dokumentach. Wertuję kartka po kartce akta różnych spraw. Akta są skarbnicą wiedzy. Prowadzący śledztwo muszą do nich załączać wszystko, co znajdą, na przykład podczas przeszukań: wizytówki, notatniki, kopie plików z komputerów i komórek. To bezcenne źródła. W aktach nierzadko znajdują się informacje z rejestrów karnych, dzięki którym można wpaść na trop kolejnych spraw. Czy wreszcie zeznania świadków, którzy często wspominają o pobocznych wątkach.

Kilkanaście miesięcy temu poszukiwałem informacji na temat pewnego niebezpiecznego człowieka, związanego z przestępczością zorganizowaną – dzięki wyszukiwarce internetowej ustaliłem niewyjaśnione przypadki odnalezienia zwłok w pobliżu miejsca jego miejsca zamieszkania. Następnie wystąpiłem o akta postępowań w tych sprawach. Wiedziałem, że podczas śledztw w podobnych sprawach policja i prokuratura szperają we wszelkich danych mogących pomóc w wyjaśnieniu sprawy. Pobierają na przykład dane ze stacji bazowych telefonii GSM.

Miałem nosa. W aktach jednej ze spraw natrafiłem na kilka tysięcy stron z numerami logującymi się w takiej stacji. Zasięg nadajnika musiał obejmować mieszkanie rozpracowywanego przeze mnie przestępcy, ponieważ każdego ranka logował się tam jego telefon. Na szczęście operator załączył dokument ze spisem abonentów. Dowiedziałem się, od czego zaczynał dzień, z kim rozmawiał, kto do niego dzwonił. Ten przykład pokazuje, na jak niezwykłe znaleziska można natrafić w pozornie nieistotnych papierach.

Podobnie było podczas mojego kilkutygodniowego śledztwa w sprawie Amber Gold. Kiedy zaczynałem, dysponowałem zaledwie garścią oficjalnych informacji i nieco większą liczbą nieoficjalnych, przytaczanych przez niemal wszystkie gazety w kraju. Jednak rzeczywistość okazała się zupełnie inna. Wiele razy w czasie tych kilku tygodni czułem dreszczyk emocji, ale również zmęczenie i zniechęcenie. Mimo to mam dziś poczucie, że to dopiero początek, a ten tekst jest jedynie szkicem oddającym klimat, w którym zrodził się Amber Gold oraz zagmatwane losy głównych bohaterów.

Przygotowując reportaż, postanowiłem podzielić go na trzy równorzędne części, uznając, że tę historię trzeba naświetlić z różnych perspektyw. W pierwszej poznamy byłych bliskich współpracowników Marcina P.; narratorami są tutaj: zaufany człowiek Marcina P. z Amber Gold i były pracownik OLT Express. Obiecałem, że obaj pozostaną anonimowi, i słowa dotrzymałem: zmieniłem im nazwiska, chociaż wiernie przytoczyłem nasze wielogodzinne rozmowy. Pozwoliłem im mówić, bo sądzę, że spojrzenie od środka na to, co działo się w Amber Gold, może okazać się dla wielu czytelników bardzo pouczające.

W drugiej części odchodzę nieco od sprawy parabanku, ale tylko pozornie. Chociaż wykonuję skok w czasie, wciąż pozostaję na tych samych ulicach, ba, nierzadko w tym samych biurach. To najbardziej brutalna część tej historii. Są tu i przemoc, i korupcja, i zabójstwo...

Wreszcie, na samym końcu, powracam do Marcina P. Do czasów, kiedy zaledwie skończył liceum. Kim był wówczas i co miało na niego wpływ? Myślę, że to najbardziej zaskakujący fragment opowieści o Amber Gold. I że odpowiedź na postawione w nim pytania może wyjaśnić wiele późniejszych poczynań Marcina P.

W tym miejscu muszę przeprosić wszystkich tych Czytelników, którzy poczują niedosyt, że nie mogą poznać nazwisk każdego z bohaterów. Musiałem wiele z nich ukryć za inicjałami. Takie jest w Polsce prawo, które nie pozwala mi publikować danych osób podejrzanych bądź oskarżonych o przestępstwa.

Bertold Kittel

Warszawa, 27 listopada 2012 r.

Prolog

Mórkowo okazało się mikroskopijną wioską położoną kilkanaście kilometrów na północ od Leszna. Musieliśmy skręcić z głównej trasy Poznań-Wrocław i jechać kilka kilometrów, prowadzeni przez nawigację. Droga wiodła prosto pomiędzy polami ogromnych gospodarstw; na rzadkich drzewach widać było jesień. Właśnie minęła szesnasta. Ołowiane chmury przepuszczały niewiele światła i wydawało się, że niedługo zapadnie zmrok.

Po kilku minutach zza zakrętu wyłonił się długi, jasny mur, za którym widać było przerzedzone drzewa dworskiego parku, a w głębi rysujący się niewyraźnie budynek dworu. Dziś mieści się w nim siedziba Nowicjatu Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej.

Na stronie internetowej zakonu znalazłem garść informacji zarówno o rezydencji, jak i o wsi. Kiedyś nazywana Murkowice, po niemiecku Murkingen, po raz pierwszy została wymieniona w źródłach pisanych jako Mórkowo w XIV wieku. Już wtedy istniał tutaj dwór – wieża na kopcu, najprawdopodobniej na półwyspie stawu znajdującego się w obrębie dzisiejszego nowicjatu.

Do dzisiaj zachował się dwukondygnacyjny budynek z mansardowym dachem z czerwonej dachówki, schowany w starym angielskim parku. Od strony drogi jest całkowicie niewidoczny, zasłonięty bryłą kościółka i dawnymi zabudowaniami gospodarczymi, w których obecnie mieszczą się sale sportowe i dydaktyczne. Ostatnim właścicielem dworu był lekarz Władysław Mueller z Leszna. Kiedy zmarł, kilka lat po wojnie, jego córka przekazała dwór kościołowi. W latach 80. XX wieku jego kupno zaproponował Towarzystwu Chrystusowemu biskup Marian Przykucki. „W 1980 roku zgromadzenie przejęło dworek i po uregulowaniu spraw z użytkowaniem budynków gospodarczych Towarzystwo zaczęło organizować dom formacyjny dla nowicjuszy”, czytamy w historii nowicjatu. „Całość poświęcona została w 1983 roku”.

Centrum Mórkowa to kilka domów wokół skrzyżowania dwóch dróg. Jednej lokalnej, którą przyjechaliśmy od strony Leszna, drugiej międzygminnej, dość ruchliwej, pełnej niebezpiecznie szybko pędzących ciężarówek. Przy samej krzyżówce świetlica z kolorowymi napisami i przystanek autobusowy.

Kompleks chrystusowców zajmuje przytłaczającą część wioski. Piękny park z dworem, kościół i budynki gospodarcze otacza mur. Główna brama wjazdowa wygląda na zawsze otwartą. Od strony starej murowanej stodoły dobiegają odgłosy meczu; po codziennych zajęciach nowicjusze grają w kosza albo w piłkę nożną.

– Jesteśmy gotowi – zaskrzeczała krótkofalówka. To Piotr, operator, który z drugiego samochodu filmuje, jak podjeżdżam pod nowicjat. Oprócz mnie w samochodzie jest Jarek, mój kumpel dziennikarz, z którym pracujemy w telewizji TVN. Zdjęcia, które dziś kręcimy, mają być częścią robionego przez nas właśnie reportażu śledczego o twórcy Amber Gold. – Możecie ruszać.

Powoli przekroczyłem bramę. Droga wiodła najpierw wzdłuż muru, żeby po kilkunastu metrach zaprowadzić nas pod sam dwór. Kiedy zatrzymałem samochód przed wejściem, drzwi otworzyły się i pojawił się w nich młody mężczyzna, najpewniej jeden z nowicjuszy.

– Kogo panowie szukają? – zapytał.

– Magistra – odparłem.

– A... Magister właśnie podjeżdża – powiedział i wskazał na ciemne renault zatrzymujące się tuż za naszym autem.

Tytuł magistra nosi zakonnik, który aktualnie pełni funkcję dyrektora nowicjatu seminarium. To ważne stanowisko, za murami bowiem obowiązują rygorystyczne reguły. Celem rocznego pobytu w Mórkowie ma być uformowanie młodych ludzi, którzy pragną zostać duchownymi – muszą wyrzec się posiadania dóbr materialnych, używek, niemoralnego zachowania. Dlatego personel ma prawo do przeszukiwania korespondencji i paczek przesyłanych nowicjuszom. Niedopuszczalne jest posiadanie przez nich własnych pieniędzy, zbyt wyszukanej odzieży i telefonów komórkowych. Te zasady egzekwuje właśnie magister, który decyduje również, czy adepci nadają się do złożenia ślubów, czy powinni odejść.

– Panowie, nie mam czasu, już jestem spóźniony – powiedział, wysiadając z samochodu. Domyśliłem się, że wyjechał tuż przed naszym przybyciem, ale zawrócił, bo czegoś zapomniał; najprawdopodobniej pilota do bramy. Nowicjusz w drzwiach dworu nie miał zamiaru nas witać. Niósł urządzenie magistrowi. Mieliśmy farta.

– Chciałbym porozmawiać o Marcinie S. – powiedziałem. Magister zawahał się i przystanął na moment.

– Proszę opuścić teren zgromadzenia. Panowie wjeżdżacie tutaj ot tak sobie, filmujecie mnie z ukrycia. Myślicie, że nie widziałem kamery w tamtym samochodzie? Proszę opuścić teren! – Zdenerwowany wyrzucił z siebie potok słów, po czym wsiadł do auta i odjechał. Przed bramą zatrzymał się jeszcze. – Proszę nie filmować i odjechać! – zawołał.

Mijały właśnie dwa miesiące od momentu, kiedy zacząłem badać sprawę Amber Gold. Przeczytałem kilkadziesiąt tysięcy stron dokumentów, przeprowadziłem rozmowy z dziesiątkami osób, przemierzyłem tysiące kilometrów i sprawdziłem mniej lub bardziej fantastyczne hipotezy. Mimo że sprawa przez ponad miesiąc nie schodziła z pierwszych stron gazet, nie znikała z programów informacyjnych, blogów i forów internetowych, byłem przekonany, że wciąż wiemy bardzo niewiele na jej temat. Ale dopiero teraz, stojąc przed bramą klasztoru w wielkopolskim Mórkowie, czułem, że zaczynam rozumieć, jak niewiele...

Rozdział pierwszy

Dobrze nakręcona afera nikogo nie pozostawia obojętnym. Gazety, tabloidy, tygodniki, radio, telewizja, komentatorzy, taksówkarze, barmani – wszyscy mówią o sprawie, każdy ma swoje zdanie. Kiedy przyjechałem do Trójmiasta, mimo że były to ostatnie dni wakacji, media grzały jeden temat. Tego popołudnia prokuratura przedstawiła zarzuty Marcinowi P., szefowi Amber Gold, który oszukał setki, a może tysiące osób, proponując im lokaty w złoto. Za pieniądze klientów kupił linię lotniczą, która upadła w środku wakacji, zostawiając setki pasażerów ze spakowanymi bagażami i bezwartościowymi biletami w dłoniach. Każdy znał jakiegoś aktora, polityka czy adwokata, który umoczył kasę. Każdy miał własną teorię na temat tego, kto stoi za szefem upadłej piramidy. Wystarczyło spojrzeć na pierwsze strony dzienników: „Marcin P. zatrzymany. Sądny dzień Amber Gold. Prezes Amber Gold Marcin P. usłyszał najpoważniejszy w całej aferze zarzut oszustwa wielkich rozmiarów i może zostać aresztowany. Czy powstanie sejmowa komisja śledcza? Wszystko zależy od PSL”[1].

„Polityczny sąd nad Amber Gold. Marcin P. może trafić do aresztu. Decyzję ma podjąć dziś sąd na wniosek gdańskiej prokuratury, która postawiła szefowi Amber Gold zarzut oszustwa. Grozi za to 15 lat więzienia”[2].

„Menedżer ze spółki Amber Gold informatyzował sądy. Dziś z afery będzie się tłumaczył premier Donald Tusk”[3].

Mój przyjazd do Trójmiasta nie miał żadnego związku z Amber Gold. Planowałem zrobienie materiału o przekrętach w szpitalach publicznych. Tego dnia miałem spotkać się z człowiekiem, który mógł mi udzielić ważnych i ciekawych informacji na temat korupcji w służbie zdrowia. Umówiliśmy się w Sopocie, bo z powodów biznesowych mój rozmówca często bywał w tym właśnie mieście.

Z bardzo wstępnych informacji wynikało, że koncerny farmaceutyczne znalazły sposób, by na wpół legalnie przekazywać najbardziej wpływowym lekarzom, nierzadko szefom państwowych i uniwersyteckich szpitali czy klinik, ogromne pieniądze. Budżety na te działania były praktycznie nieograniczone. Spotkania biznesowe odbywały się na jachtach, gdzie lały się najdroższe alkohole. – Właściwie nie ma górnego limitu. Mogą załatwić, co tylko chcesz – opowiadał mi informator.

W latach 90. korupcja w służbie zdrowia była prosta. Przedstawiciele medyczni przychodzili do szpitali i wręczali lekarzom prezenty, proponując wyjazdy zagraniczne do różnych atrakcyjnych miejsc. W zamian oczekiwali przepisywania na recepty leków produkowanych przez ich koncerny, wpisywania produktów na listę zapotrzebowań czy zakupu specjalistycznych urządzeń na przetargach.

Z czasem jednak działalność repów (od: reprezentant handlowy) zaczęła się wiązać z coraz większymi trudnościami. Zaczęło się od niepozornej sprawy: kilka lat temu policja w Radomiu, badająca sprawę wręczania łapówek za zdanie egzaminu na jednej z uczelni, przy okazji nagrała rozmowy takich przedstawicieli z jednym z profesorów z miejscowego szpitala. W ciągu kilku następnych lat skazanych w tej sprawie zostało bodajże kilkaset osób, w dziesiątkach odpryskowych procesów. Wyszło na jaw, że przedstawiciele jednego z globalnych koncernów na masową skalę korumpowali lekarzy i pracowników szpitali. Kulminacją sprawy była dymisja Krzysztofa Grzegorka, wiceministra zdrowia w rządzie Donalda Tuska. Niedługo później został on oskarżony o przyjęcie łapówki w czasie, gdy pełnił funkcję dyrektora szpitala w Skarżysku-Kamiennej.

Jednak interesy nie znoszą próżni. Koncerny mogą starać się grać uczciwie, ale kto zagwarantuje, że uczciwie będzie grać konkurencja? W biznesie, w którym operuje się miliardami, nie ma miejsca na sentymenty. Chodzi wyłącznie o to, by nie dać się złapać na gorącym uczynku. Dlatego korupcja, zamiast zniknąć, ewoluuje. Sposoby uzależniania decydentów stają się coraz bardziej wyrafinowane, a koncerny coraz więcej wysiłku wkładają w ukrycie źródła pochodzenia pieniędzy. Powstają coraz bardziej „niezależne” fundacje, które finansują coraz bardziej „niezależne” projekty.

Czekając na spotkanie, zacząłem słuchać transmitowanej od rana przez radio i telewizję debaty sejmowej w sprawie Amber Gold. Dziś miał się z niej tłumaczyć premier i jego ministrowie: gospodarki, finansów i sprawiedliwości oraz niezależny prokurator generalny Andrzej Seremet. To było coś wyjątkowego; afery gospodarcze rzadko wywołują podobne awantury na szczytach władzy. Kiedy zaledwie kilka tygodni wcześniej, w końcu lipca upadła należąca do Amber Gold linia lotnicza, chyba nikt nie spodziewał się, jakie piekło rozpęta się na samej górze polskiej polityki. Sierpień jest zwykle miesiącem, w którym najważniejsi działacze i urzędnicy zamykają biura, wyłączają komórki i jadą na urlop. Jeśli wówczas następuje wybuch, eksplozja zwykle bywa potężna.

Dzień wcześniej został zatrzymany i aresztowany szef piramidy Marcin P. Podczas przeszukań w biurach firmy i mieszkaniach osób związanych z parabankiem Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego znalazła pięćset trzydzieści kartonów i sto dziewięćdziesiąt sześć segregatorów stanowiących dokumentację finansowo-księgową jego spółek. Dane księgowe z laptopów, tabletów i telefonów zajęły siedem terabajtów na twardych dyskach. Prowadzący postępowanie zajęli się również analizą osiemdziesięciu sześciu tysięcy operacji na rachunkach Amber Gold. Ponadto prowadzący przeszukania zabezpieczyli pięćdziesiąt siedem kilogramów złota, półtora kilograma srebra i pół platyny; do tego dwie nieruchomości warte jeden i siedem dziesiątych miliona złotych i dodatkowy milion w firmie handlującej złotem na zlecenie Amber Gold. Wartość tego wszystkiego była jednak zaledwie niewielkim ułamkiem prawie trzystu milionów, które stracili klienci. A straty wciąż nie były ostatecznie oszacowane.

– (...) Ta debata ma kluczowe znaczenie nie tylko dla rozwiązania problemu Amber Gold, ale także dla przyszłości Polski. W kilku soczewkach, jakie dostarcza nam w tej sprawie Amber Gold, problemy są szczególnie wyraziste – mówił premier Tusk w sejmie. – Mamy oszusta, w tym przypadku to tak bolesne, tysiące ludzi, którzy z różnych powodów, z nadzieją, wiarą, czasami z brakiem ostrożności, liczyli na szybszy niż bezpieczna lokata w banku zysk. Mamy wolne media, które ze swojej wolności korzystają w sposób przez siebie regulowany. Mamy polityczne, prawne instytucje państwa, które w większym lub mniejszym stopniu, właściwie lub niewłaściwie, działały wtedy, kiedy pojawił się zarzut oszustwa na wielką skalę.

– Straty klientów spółki Amber Gold są częścią znacznie szerszego problemu, przed którym stoi cała gospodarka światowa. Co robić, aby uniknąć przypadków oszustw, takich jak Amber Gold? Historia pokazuje, że co jakiś czas powstają piramidy finansowe, nie tylko na rynkach rozwijających się, relatywnie młodych, jak Polska, ale też na rynkach od dawna rozwiniętych, jak Stany Zjednoczone. Zawsze po jednej stronie jest oszust, a po drugiej stronie ktoś, kto ulegnie legendom o nieprawdopodobnych bezpiecznych zyskach. W Polsce mieliśmy Bezpieczną Kasę Grobelnego, a w Stanach Zjednoczonych fundusze Bernarda Madoffa. – Tak wypowiadał się minister finansów Jacek Rostowski.

– Historia przestępczych działań Marcina P. dobiega końca. Wkrótce sprawiedliwie poniesienie on za nie konsekwencje. Wymiar sprawiedliwości winien jest zaś Polakom uczciwą odpowiedź, dlaczego te działania trwały tak długo, jakie przepisy zawiodły, które instytucje działały zbyt opieszale, jacy ludzie zaniedbali swoje obowiązki, a może nawet, świadomie lub nie, pomogli notorycznemu przestępcy – mówił z kolei minister sprawiedliwości Jarosław Gowin. – Sprawa Marcina P. wskazuje na wiele istotnych słabości wymiaru sprawiedliwości. Wyeliminowanie tych słabości to zadanie, które z pewnością zajmie nam lata. Nie ma zgody obecnego rządu na to, aby system wymiaru sprawiedliwości okazywał się niezdolny do tego, by stanąć po stronie pokrzywdzonych.

– Wszyscy mamy świadomość, że w ostatnim czasie doszło do zdarzeń, które nie powinny były zaistnieć. Już dzisiaj wiadomo, że wiele osób może nie odzyskać swoich oszczędności powierzonych spółce Amber Gold. Naturalną reakcją na tę sytuację jest pytanie: Co mogły uczynić organy państwa, by zapobiec pokrzywdzeniu obywateli? – pytał retorycznie prokurator generalny Andrzej Seremet.

Im dłużej trwała debata, tym bardziej stawało się dla mnie jasne, że sprawa Amber Gold, z pozoru zwykłe oszustwo, doprowadziła do całkiem realnego kryzysu w państwie. Obnażyła niedziałające organy państwowe i słabe media. Obywateli pozostawiono na pastwę przestępcy. Czy Amber Gold to dzieło pojedynczego, choćby najzdolniejszego oszusta?, myślałem. Czy to możliwe, żeby wszystkie instytucje popełniły tak wiele błędów, dzięki którym Marcinowi P. udało się oszukać ludzi? I wreszcie: gdzie podziały się pieniądze z lokat klientów Amber Gold?

Zajmuję się dziennikarstwem śledczym od wielu lat. Przeczytałem w tym czasie tysiące stron dokumentów, akt i zeznań dotyczących mafii i przestępczości zorganizowanej. Wiedziałem, że ludzie dopuszczający się przekrętów gospodarczych najczęściej używają do nich figurantów określanych mianem słupów. Czy tak jest i w tym przypadku? Czy Marcin P. jest słupem, za którym ukrywa się jakaś organizacja przestępcza? Czy to właśnie dlatego sądy i prokuratury popełniały błędy? Czy politycy mają w tej sprawie jakąś tajną wiedzę, której nie ujawniają publicznie? Wiedziałem już, że warto przyjrzeć się sprawie. I postanowiłem opóźnić swój wyjazd z Trójmiasta.

Na początek postanowiłem opracować wstępny plan działań na najbliższych kilka dni. Otworzyłem laptopa i zacząłem przeglądać fora poszkodowanych, artykuły na portalach internetowych i oficjalne oświadczenia. Potem przeskoczyłem na serwisy gospodarcze, które umożliwiają śledzenie powiązań kapitałowych i osobowych pomiędzy spółkami. Wreszcie zajrzałem na oficjalne strony Sejmu, Ministerstwa Sprawiedliwości, prokuratury generalnej i lokalnych gdańskich instytucji.

Co powoduje, że co kilka miesięcy jakaś sprawa, wcale nieróżniąca się od innych, staje się paliwem dla takiej megaafery? W komentarzach pod kolejnymi informacjami często zdarzały się wpisy ludzi, którzy oskarżali dziennikarzy i media o wyrachowanie, o pogoń za pieniędzmi, działanie z chęci zysku. Czy to prawdziwe motywy działania moich kolegów po fachu? Wątpię. Z moich doświadczeń wynika, że dziennikarze w większości kierują się szlachetnymi pobudkami. Wielu z nas to pasjonaci, dla których nie liczą się zyski wydawcy. Założę się, że większość nawet nie orientuje się w biznesowych aspektach wydawnictwa lub koncernu, w którym pracuje.

Czytając te wszystkie doniesienia i relacje, zacząłem się zastanawiać, czy w sprawie, która od wielu tygodni wałkowana jest w czołówkach gazet, pozostało jeszcze cokolwiek do dodania? Czy media nie prześwietliły tematu tak głęboko, że nie da się już odkryć niczego nowego?

Dziś najważniejszym sojusznikiem w poszukiwaniu informacji jest internet. Wprawdzie wyszukiwarka Google to śmietnik i mało co można dzięki niej znaleźć, ale jeżeli użytkownik wie, w jaki sposób formułować filtry, z jakich baz danych korzystać, a przede wszystkim czego w nich szukać, nie traci tygodni na grzebanie w starych gazetach i źródłach, a zamiast tego skupia się na sprawnym wytypowaniu najbardziej interesujących tropów. Utworzyłem plik, który zatytułowałem „Wiadomo”, i drugi, który nazwałem „Tropy”.

W ciągu niespełna miesiąca od uziemienia linii OLT w mediach rozpętał się prawdziwy kataklizm. Sprawa Amber Gold nie schodziła z czołówek gazet i dzienników telewizyjnych. Kolejne newsy były powtarzane w kolejnych programach. Później tematy przenosiły się do programów publicystycznych, gdzie eksperci i politycy budowali kolejne scenariusze i hipotezy. Po kilku godzinach czytania tych doniesień miałem w głowie lekki mętlik, jednak wiedziałem już, że w sprawie Amber Gold jest coś bardzo nietypowego.

Gdańska prokuratura z niezrozumiałych przyczyn bardzo długo zwlekała z zatrzymaniem i aresztowaniem Marcina P. Najpierw przedstawiła mu mniej znaczące zarzuty. Chodziło o posłużenie się w sądzie gospodarczym sfałszowanym oświadczeniem o przelaniu pięćdziesięciu milionów złotych na konto spółki. Aby przedstawić mu zarzut, prokuratorzy zaprosili P. na przesłuchanie. I nie wystąpili o jego aresztowanie.

– Wiem, że odbywały się konsultacje, jak go potraktować. Padła propozycja ze strony prokuratury apelacyjnej, żeby posługiwanie się podrobionymi dokumentami poświadczającymi przelanie kilkudziesięciu milionów złotych potraktować jak pranie pieniędzy, zatrzymać go, przedstawić mu zarzut i wystąpić do sądu o areszt – mówił jeden z moich rozmówców z gdańskiej prokuratury. – Prokuratorzy zajmujący się sprawą tego nie chcieli. Przyjęli bardzo łagodną konstrukcję, korzystną dla P.

Kunktatorstwo urzędników P. mógł wykorzystać, żeby zniszczyć dowody.

– P. korzystał ze smartfonów i iPadów. Żeby zniszczyć takie urządzenie, wystarczy wyrzucić je z mostu do rzeki. Przepadnie cała zawartość – mówi funkcjonariusz policji.

Po kilku godzinach miałem gotowy plan. Do pliku „Wiadomo” wrzuciłem adresy, nazwy i inne dane dotyczące spółek zamieszanych w sprawę. Do „Tropów” natomiast nazwiska kilku ludzi, których chciałem odnaleźć.

Jeżeli prowadzenie śledztwa jako takiego jest łączeniem porozrzucanych elementów układanki, to prowadzenie śledztwa dziennikarskiego jest w zasadzie tym samym, tyle że elementy ktoś zabrał, schował i nie chce oddać. Mało kto potrafi sobie wyobrazić koszmary dręczące dziennikarzy śledczych. Moją największą zmorą stała się ustawa o ochronie danych osobowych.

Od momentu kiedy została wprowadzona, z klatek schodowych zniknęły dane lokatorów, gminy nie podają nazwisk właścicieli działek, nie ma normalnych spisów telefonów, a pani w informacji nie może podać numerów dwóch abonentów o tym samym nazwisku, jeżeli nie zna się ich dokładnego adresu. Jeśli zatem szuka się ludzi, świadków, uczestników zdarzeń z przeszłości – cała para nie idzie w ich porządne odpytanie, a w ustalenie, gdzie mieszkają, a później w pokonanie domofonu. A przecież rzadko kiedy można prowadzić śledztwo przy podniesionej kurtynie. Z różnych powodów nie wolno nam zostawiać wiadomości w miejscu pracy, bo od razu rozejdzie się, że dziennikarz interesuje się tym konkretnym człowiekiem; to może posłużyć później do zdekonspirowania źródła czy szykanowania niewinnej osoby. A przecież naszym obowiązkiem jest bezwzględna ochrona informatorów.

System blokuje dziennikarzom dostęp do najprostszych danych, których i tak nie mogą opublikować, ale ten sam system umożliwia również zdobywanie najbardziej wrażliwych informacji o ludziach, którymi są zainteresowani. Polska jest wielką machiną biurokratyczną, która każdego dnia między ósmą a szesnastą mieli i przetwarza miliony dokumentów, pism i załączników. Jeżeli znasz zasady funkcjonowania tego świata, możesz z niego zupełnie legalnie wydobyć prawdziwe skarby.

Postanowiłem, że pierwsze kroki skieruję do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS), żeby obejrzeć dokumenty spółek zakładanych przez Marcina P. Rejestr to katalog spółek, stowarzyszeń i fundacji, w którym znajdują się podstawowe informacje na temat tych podmiotów. W KRS-ie każdy obywatel może uzyskać wydruk, z którego wynika, kto jest w zarządzie, radzie nadzorczej spółki albo kto jest jej właścicielem. Ale w rejestrze znajdują się również papierowe teczki z dokumentami: sprawozdaniami zarządu, pismami i różnego rodzaju wnioskami. Przechowywane są przez sąd właściwy dla siedziby spółki.

Dziennikarze wiedzą, że w aktach, oprócz podstawowych dokumentów, można znaleźć adresy członków zarządu, czasem współwłaścicieli oraz korespondencję od komorników, wierzycieli, zwolnionych pracowników i sam nie wiem co jeszcze. Dlatego zawsze trzeba przeczytać wszystko od deski do deski. Może to oczywiste, ale zauważyłem, że wielu moich kolegów nie zawraca sobie tym głowy.

Siedziba gdańskiego KRS-u mieści się na Morenie. To niezbyt ładna dzielnica, zabudowana blokami i centrami handlowymi. Kilka lat temu gdański sąd okręgowy przejął tutaj kompleks biurowy, w którym mieszczą się dzisiaj między innymi Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ, prokuratura i właśnie KRS. Okolica jest raczej brzydka; po przeciwnej stronie ulicy Rakoczego wielki napis reklamuje francuski hipermarket. Stawiam samochód w błocie, bo nikt nie pomyślał o parkingu dla odwiedzających biurowiec interesantów.

Leniwy strażnik przy wejściu niedbale zajrzał do mojego plecaka i machnął ręką na znak, że mogę iść. Zamknąłem zamek błyskawiczny, minąłem bramkę do wykrywania metalu i podszedłem do windy.

Kiedy wchodzi się do czytelni wydziału KRS w Gdańsku, po lewej stronie ma się „akwarium” – przeszklony pokój ze stołami i krzesłami, w którym pod nadzorem kamer przegląda się akta. Na wprost drzwi znajduje się rodzaj drewnopodobnego kontuaru, z przylepionymi do niego przez obsługę różnymi radami i zastrzeżeniami. Ponieważ znałem numery kilku spółek, z którymi związany był P., i było mi wszystko jedno, od czego zacznę, podałem numer spółki Nova, pierwszej założonej przez późniejszego twórcę Amber Gold. Urzędniczka zniknęła za drzwiami prowadzącymi do archiwum i po chwili wróciła z plikiem białych, tekturowych teczek.

– Dowód poproszę – zażądała.

Kiedy spisała dane i numery akt, wydała mi teczki i nacisnęła ukryty pod blatem przycisk, otwierający drzwi prowadzące do akwarium.

Położyłem teczki na stole i zacząłem metodycznie przerzucać akta kartka za kartką. Wyjąłem telefon i zrobiłem kopie wszystkich dokumentów, które wydały mi się ciekawe: umowa spółki, adresy udziałowców. Lektura wciągała mnie coraz bardziej.

Tytuł: MAFIA PO POLSKU

Autor: Bertold Kittel

Copyright © for the text by Bertold Kittel, Warszawa 2013

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2013

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Redakcja: Ewa Charitonow

Korekta: Elwira Wyszyńska

Projekt okładki i stron tytułowych: Piotr Rosiński

Skład i łamanie: Sławomir Drachal

Produkcja: Marcin Zych, Ewa Modlińska

ISBN: 978-83-7705-289-1

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia: 801 33 33 88

www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej