Tytuł oryginału: The Painted Girls

Copyright: © 2013 by Cathy Marie Buchanan

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2014

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Menedżer Pionu Wydawniczego: Monika Kalinowska

Wydawca: Dąbrówka Mirońska

Tłumaczenie: Natalia Wiśniewska

Redakcja: Renata Lewandowska

Korekta: Olga Gorczyca-Popławska

Projekt okładki: Lynn Buckley

Zdjęcia na okładce: © Susan Fox/Trevillion Images (góra); Edgar Degas, Tancerki, © Geofrey Clements/Corbis/Foto Channels (dół)

Opracowanie graficzne okładki: Ewa Modlińska

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Aleksandra Łapińska

ISBN 978-83-7705-764-3 (ePub)

ISBN 978-83-7705-765-0 (Mobi)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

prawolubni Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

1879

Marie

Okazuje się, że monsieur Degas nie jest taki zły, może nieco osobliwy, ale nie skrzywdziłby muchy. Oczywiście bywa gburowaty, najczęściej w stosunku do Sabine. Wrzeszczy na nią, kiedy nie może znaleźć pędzla lub czystej ścierki, albo nawet wtedy, gdy znajduje swoje pastele odłożone na miejsce do pudełka, bez pokruszonych końcówek.

Dzisiaj przepełnia go szczęście. Pojmuję to, gdy tylko wchodzę do jego pracowni i widzę trzy obrazy odwrócone tyłem, zamiast przodem do ściany. To oznacza, że chwilowo mniej krytycznie ocenia swoje dzieła. Dzięki temu mam coś nowego do obserwowania podczas pozowania przez kolejne godziny.

Przez pół roku pozowałam mniej więcej dwa razy w tygodniu, ale później monsieur Degas wpadł w obsesję i teraz potrzebuje mnie codziennie. Zawsze każe mi stawać na jednym z kilkunastu podwyższeń rozstawionych po jego pracowni. Twierdzi, że musi obserwować mnie z góry i z dołu. A wszystko zaczęło się w skwarny wtorek, gdy zastałam go wpatrującego się w rysunek wykonany pastelami i przedstawiający mnie trzymającą wachlarz. Spędził nad nim piętnaście minut.

Chciał, żebym pozowała dla niego w czwartej pozycji, z prawą stopą ustawioną przed lewą i z palcami obu nóg zwróconymi na zewnątrz. To nie było trudne, zważywszy na moje naturalnie luźne biodra, które dodatkowo zwiększyły zakres ruchów po wszystkich tych ćwiczeniach polegających na wykręcaniu nóg na boki w stawach biodrowych. Problem pojawiał się wtedy, kiedy prosił, żebym jedną ręką trzymała wachlarz, a drugą sięgała w tył za głowę, jakbym masowała kark. Zależało mu na uchwyceniu zziajanej, zmęczonej baletnicy w sali ćwiczeń, która w oczekiwaniu na swoją kolej wykorzystuje wolną chwilę, żeby się powachlować. Na początku musiałam udawać wyczerpanie, ale gdy monsieur Degas wciągał się w wir szkicowania i skąpił mi przerw, trwałam w tej pozie przez prawie trzy godziny i wkrótce naprawdę zaczęła boleć mnie szyja, a ramiona same opadały. Im bardziej czułam się zmęczona, tym radośniejszy stawał się on.

– Tak, tak – powiedział, gdy przygarbiłam się jeszcze odrobinę. – Tak. To jest to.

W ten skwarny wtorek długo rozmyślał nad rysunkiem, trzymając kciuk jednej ręki wsunięty pod brodę, a zgięty palec wskazujący przy ustach. Z przymrużonymi oczami wyglądał jak człowiek bliski sformułowania wielkiej myśli. A ja stałam tam spragniona i zastygła w bezruchu, robiąc co w mojej mocy, żeby nie odciągnąć jego uwagi od rysunku. W końcu do pracowni wróciła Sabine ze szklanką wody.

Gdy wypiłam wszystko do dna, chrząknął i powiedział:

– No dobrze, mademoiselle van Goethem. – To oznaczało, że będę pozować goła, więc mam wejść za parawan i się rozebrać. Gdyby chciał, żebym została w stroju do ćwiczeń, powiedziałby: „Teraz w spódnicy, mademoiselle van Goethem”. Nie warczał, że mam się obnażyć, byłam mu więc wdzięczna za ten drobny gest życzliwości.

Zaczął od serii szkiców – prostych kresek węglem muśniętych białym pastelem – przedstawiających mnie z palcem opartym na brodzie; z rozłożonymi szeroko rękami ściskającymi spódnicę; z jedną dłonią na opadającym ramiączku bluzki, jakbym próbowała je podciągnąć. Czasami żądał, żebym odsłoniła szyję i związała włosy w kok. Innym razem wolał, żeby kosmyki opadały na plecy zaplecione w warkocz albo nawet puszczone luźno, odgarnięte za ramiona. Byłam naga równie często jak ubrana. Nie zmieniało się tylko to, że chciał, bym trzymała stopy w czwartej pozycji, więc zaczęłam się zastanawiać, czy właśnie tego dotyczył wspaniały pomysł, na który wpadł, gdy wpatrywał się w mój portret z wachlarzem: że będę stała w czwartej pozycji, a on narysuje mnie setki razy.

Później, gdy patrzyłam na zapełnione kartki, widziałam patykowate ręce, sterczące biodra, klatkę piersiową prawie niczym nieróżniącą się od chłopięcej. Wytężałam wzrok, próbując zobaczyć to samo co monsieur Degas. I może za bardzo się starałam, ponieważ w nabazgranych czarnych liniach ujrzałam dziewczynę o pospolitej twarzy. Nie dostrzegłam jednak szansy na dostąpienie łaski sceny.

Dzisiaj chce, żebym pozowała nago w starej dobrej czwartej pozycji, ale z dłońmi złożonymi razem za plecami i z wyprostowanymi łokciami. Skoro w ten sam sposób miałam trzymać ręce wczoraj i przedwczoraj, zaczynam sądzić, że to ustawienie równie niezmienne jak to, w którym trzymam nogi.

– Broda wyżej – mówi. – O tak!

Podchodzi do sztalug, bierze do ręki węgiel, a mi ciarki przebiegają po skórze pod wpływem jego palącego spojrzenia. Potem przez godzinę otrzymuję kolejne słowa nagany za opadającą brodę, kołyszące się plecy, luźne łokcie, nawet jeśli tylko odrobinę. Dzisiaj często stawia sztalugi kilka kroków ode mnie, żeby po chwili znów je odsunąć. Zawsze powtarza przy tym, żebym się nie ruszała. Dlatego dwukrotnie marszczę nos, gdy czuję, że mogę kichnąć.

– Jeśli musisz wydmuchać nos… – W jego głosie pobrzmiewa rozdrażnienie. Wyciąga rękę w kierunku mojej torby opartej o parawan, jakby dawał mi znak, że mogę wyjąć z niej chusteczkę, chociaż dobrze wie, że jej tam nie ma. Gdy zbieram się na odwagę, żeby oblizać usta, ciska kawałek węgla do moich stóp; później będzie wrzeszczał na Sabine, że go przed nim ukryła. Ciągle wzdycha, jęczy i narzeka, ale w coraz większych odstępach.

Marzę o kiełbaskach zapiekanych w cieście francuskim, które chętnie zjadłabym na kolację, i rozmyślam o tym, jak Blanche, która zaczęła wracać ze mną do domu po zajęciach, udaje, że nie obchodzi jej, jak bardzo jestem potrzebna w pracowni każdego dnia. Przywykła do tego, że madame Dominique zawsze wybiera ją, więc zazdrości, że tym razem to ja zostałam wyróżniona, nawet jeśli tylko przez monsieur Degasa. Potem skupiam uwagę na jednym z obrazów stojących przy ścianie przodem do mnie. W górnym rogu widać masę baletnic poprawiających spódnice oraz pończochy i wlepiających wzrok we własne stopy. Na przedzie stoją trzy kolejne: jedna poprawia kokardę szarfy, a dwie pozostałe siedzą ze spódnicami rozłożonymi za sobą, żeby nie pognieść tarlatanu. Wiem, że każda z tych postaci jest wzorowana na innej tancerce, ponieważ monsieur Degas wyjaśnił mi kiedyś, że studium przedstawiające mnie z wachlarzem to część większej pracy. Dziewczyna z zadartym nosem sięgająca za siebie, do szarfy, przypomina Lucille. Jeśli to rzeczywiście ona, muszę z przykrością stwierdzić, że monsieur Degas nie kieruje się zbyt wysokimi wymaganiami przy wyborze modelek. „Jesteś Francuzką – powtarza jej madame Dominique, stukając laską. – Charakteryzuje nas wyrafinowany styl ”. Co do innych dziewcząt nie mam pewności. W szkole jest ich prawie setka, a w zespole drugie tyle i jeszcze trochę.

Na obrazie uwagę przykuwa dziewczyna na ławce. Jej szal ma krwistoczerwony kolor. Widać, że przepełnia ją rozpacz. Pozostawiona sama sobie siedzi przygarbiona, może nawet ocierając łzę. Może nie nadąża za koleżankami z grupy. Może jej siostra wróciła późno zeszłej nocy, gdy szare światło poranka sączyło się już przez listwy w okiennicach. Może usłyszała jej śmiech na klatce i obietnicę, że w niedzielne popołudnie te kilka godzin, na które pozwala się pracującym dziewczynom Paryża, spędzi z chłopakiem w Rat-Mort, chociaż ta przygnębiona baletnica chciałaby mieć ją wtedy dla siebie. Może obudziły ją odgłosy wydawane przez matkę zwracającą absynt. Monsieur Degas uciął jej nogi, jak to ma w zwyczaju, chociaż odrobina planowania mogłaby temu zaradzić. I zawsze zostawia szeroki pas pustej podłogi, zamiast ją czymś zapełnić. Zapewne z tego powodu jego prace nie są wystawiane razem z najlepszymi dziełami w Salonie. Nie pomaga mu też to, że nadaje nam, baletnicom, zwyczajny wygląd i przedstawia nas z rozdziawionymi ustami, guzowatymi i kościstymi kolanami, chociaż większość z nas tak właśnie wygląda.

Gdybym nie bała się stracić sześciu franków, gdybym miała trochę odwagi, powiedziałabym mu, że chcę być piękna, a nie wyczerpana. Chcę tańczyć, zamiast rozcierać obolałe kości. Chcę występować na scenie, jak prawdziwa baletnica, zamiast w sali ćwiczeń, nawet jeśli to jeszcze nie jest prawda. Czy on nie wie, że ludzie lubią wieszać na ścianach ładne rzeczy?

Domaga się swojego popołudniowego posiłku, a ja domyślam się, że tak jak zawsze Sabine przyniesie talerz ugotowanego makaronu i kotlet cielęcy, a ja owinę się szalem i usiądę z jedną ze starych gazet, które zostawia dla mnie za parawanem, odkąd zdobyłam się na odwagę, żeby o to poprosić.

Już okryta odzywam się do niego:

– Dziewczyna na przedzie, ta w czerwonym szalu, sprawia wrażenie przybitej, jakby nie była gotowa dołączyć do grupy, która lada chwila rozpocznie.

Kiwa głową.

– Może zmarł jej ojciec – dodaję.

Przygląda mi się długo łagodnymi oczami, a gdy w końcu Sabine otwiera drzwi pracowni, popychając je pełnym biodrem, monsieur Degas pyta:

– Lubisz cielęcinę?

Wzbierają we mnie ciepłe uczucia do monsieur Degasa, który warczy i wrzeszczy, ale ma serce jagnięcia i na pewno żałuje, że cisnął we mnie węglem.

– Jestem taka głodna, że mogłabym zjeść własne usta.

Wtedy uśmiecha się do mnie zza krzaczastej brody.

Siadam przy stole na długiej ławie i kroję największy kawałek mięsa, jaki kiedykolwiek przede mną postawiono, a potem smakuję każdy kęs. Przeszkadza mi tylko monsieur Degas zerkający znad rozłożonych przed nim rysunków, które wykonał tego przedpołudnia, i powstrzymujący się przed popędzaniem mnie. Nagle, jakby zrządzaniem losu, Sabine wraca do pracowni i najsurowszym głosem, na jaki ją stać, anonsuje monsieur Lefebvre’a, którego zaraz przyprowadzi.

Monsieur Degas wzdycha ciężko.

– Nie przyjmuję gości w godzinach pracy.

– Przyszedł z galerii monsieur Durand-Ruela – tłumaczy, opierając ręce na biodrach. – Ma dobry płaszcz. Z kaszmiru. I rozetę Legii Honorowej w dziurce od guzika.

A że mam przed sobą talerz z cielęciną, wypowiadam w duchu skromne życzenie, żeby obstawała twardo przy swoim i dała mi szansę dokończyć posiłek.

Wspaniały płaszcz monsieur Lefebvre’a nie ukrywa, że mężczyzna jest kościsty. Układa się na jego ramionach dokładnie tak samo, jakby wisiał na kołku. Zdjąwszy jedwabny kapelusz, przybysz wykonuje subtelne skinienie głową. Srebrne kosmyki opadają mu na twarz pomimo grubej warstwy brylantyny, która powinna utrzymać je w miejscu. Gdy ściskając dłoń monsieur Degasa, rozwodzi się nad tym, jak podziwia jego prace wykonane pastelami i farbami olejnymi, zwłaszcza te przedstawiające baletnice, spogląda na mnie w chwili, gdy mam buzię pełną cielęciny.

– Mademoiselle van Goethem z klasy madame Dominique – mówi, a ja pochylam głowę i wbijam wzrok w podłogę. Skąd wie, jak się nazywam? – Interesują mnie petits rats – zwraca się do mnie, a następnie skupia uwagę na monsieur Degasie. – Potrafię wyjrzeć poza sterczące obojczyki i czerwone dłonie ich niezgrabnego wieku. Nic nie sprawia mi większej radości niż ułatwianie im przejścia ze szkoły do zespołu, a potem pokonywanie kolejnych szczebli.

– Mhm – pomrukuje monsieur Degas. – Kiedy znalazłem ją w sali ćwiczeń madame Dominique, uznałem, że jej łopatki przypominają wyrastające skrzydła.

Toruje sobie drogę do stołu i staje tuż obok mnie, po czym porusza arkuszem papieru welinowego, na którym widnieję ja widziana z trzech różnych perspektyw. Nagryzmolone kreski przedstawiają mnie tyłem, bokiem i przodem, zawsze nago, zawsze ze stopami w czwartej pozycji, z rękami złożonymi za plecami. Za życia papy byłam przyzwyczajona do rozbierania się za powycieranym płótnem zawieszonym w kącie naszej kwatery. Po jego śmierci płachtę uznano za bardziej przydatną na materacu i od tego czasu, od roku, odwracam się plecami do sióstr i matki, mam już przecież prawie czternaście lat, wybrzuszenia na mojej piersi pęcznieją, a ja obawiam się żartów na ten temat.

Najbardziej niepokoi mnie rysunek przedstawiający mnie z przodu, chociaż nie widać na nim nic prócz szarej plamy w miejscu, gdzie spotykają się moje nogi, i falistej linii wykonanej węglem, która znaczy wzgórki wznoszące się na mojej piersi. Tak naprawdę nie przeszkadza mi nagość. Pozbyłam się już oporów przed pozowaniem monsieur Degasowi i kiedy wspominam, jak dygotałam za pierwszym razem, dziwię się, do czego może przywyknąć dziewczyna i o ile drugi raz jest łatwiejszy od pierwszego, a trzeci od drugiego. Krępuje mnie jednak moja wysunięta do przodu broda. Trzymałam ją w ten sposób, ponieważ pomimo nagości czułam się komfortowo w ciszy pracowni, pozując przed mężczyzną, który widział mnie w negliżu ze trzydzieści razy wcześniej. Ale teraz, gdy monsieur Lefebvre spogląda na rysunek, ogarnia mnie wstyd, ponieważ on nigdy się nie domyśli, jak bardzo wzdragałam się, gdy do pracowni wchodziła choćby Sabine. Skąd miałby o tym wiedzieć, skoro z kartki spogląda na niego dziewczyna z taką miną, jakby była przyzwoicie ubrana w bluzkę i spódnicę sięgającą podłogi.

Monsieur Lefebvre bardzo długo wodzi wzrokiem po papierze welinowym. W końcu ściąga rękawiczki i wyciąga długi palec w stronę rysunków. Ten palec drży, zawieszony nad plecami sylwetki przedstawionej tyłem, ląduje na nich, a potem przesuwa się wzdłuż nakreślonej węglem linii biegnącej między łopatkami i ginącej przy krągłych pośladkach. Kiedy oblizuje usta różowym językiem, ja na swoim miejscu za stołem nieznacznie wychylam się do przodu, ściągając łopatki.

– No tak, wyrastające skrzydła – mówi.

Przenosi wzrok z rysunku na mnie, a ja z wielką uwagą przyglądam się kotletowi cielęcemu na talerzu. Później obaj mężczyźni rozmawiają tak, jakby mnie tam w ogóle nie było. O tym, że moje łokcie i kolana są za duże w stosunku do tak szczupłych kończyn. O wypukłości mięśnia biegnącego od biodra do kolana. O marności mojego czoła. Gdybym odzaczała się takim tupetem jak Antoinette, wtrąciłabym się z komentarzem o tym, czy zauważyli, ze mam parę uszu. Ale ja czekam, siedząc prosto, skoro zdaniem madame Dominique garbienie się jest gorsze od plucia.

– Zobaczmy te skrzydła, mademoiselle van Goethem – mówi monsieur Degas. – Proszę pokazać nam te wdzięczne, dziecięce plecy.

Czy chodzi mu o to, żebym rozebrała się przed monsieur Lefebvre’em? Czy mam zsunąć szal z ramion tutaj, chociaż zawsze ubrania ściągam za parawanem? Spoglądam na niego, a on wznosi dłonie do nieba, robiąc zniecierpliwioną minę. Sześć franków za cztery godziny. Płaca jest zacna, a nasz wspólny czas jeszcze nie minął.

Zwrócona plecami do obu mężczyzn puszczam szal, żeby zsunął się z ramion, ale z przodu przyciskam go mocno do piersi. Słyszę oddech monsieur Lefebvre’a, a potem czuję, jak ten palec zbliża się do mojego ciała. Błyskawicznie, zanim zdążę o tym pomyśleć, wyginam plecy w łuk, żeby przed nim uciec. Wtedy ktoś do mnie podchodzi, szybkim, gwałtownym krokiem, i wiem, że palec został odsunięty od mojej skóry.

– Proszę ze mną – odzywa się monsieur Degas. – Pokażę panu gotowy obraz.

Obracają się, a ja podciągam szal, otulając się nim ciasno. Tak szybko zareagowałam. W okamgnieniu. Jakby Marie Pierwsza wiedziała o zbliżającym się palcu monsieur Lefebvre’a wcześniej od innych; jestem tego prawie pewna.

Gość spędza w pracowni jeszcze pół godziny. Ogląda prace, zapisuje coś w małym skórzanym notesie. Ale atmosfera stała się napięta i nie trzyma go już tutaj nic prócz dobrych manier. Monsieur Degas dwukrotnie pokazuje swój obraz, ale potem się rozmyśla i stawia go przodem do ściany, więc obaj mężczyźni wpatrują się w puste płótno naciągnięte na blejtram.

– Jeszcze nie skończyłem – tłumaczy. Gdy monsieur Lefebvre po raz drugi próbuje odwrócić obraz, monsieur Degas warczy: – Nie, proszę zostawić. – I później dodaje nieco łagodniej: – Nadal wymaga pracy.

Potem w pracowni zapada cisza. Mężczyźni wymieniają kilka słów, za każdym razem dość napastliwie, trzymając ręce skrzyżowane na piersi. Przed wyjściem monsieur Lefebvre podchodzi do stołu i chociaż jest starszy od mojego ojca, zadaje sobie trud, żeby się pożegnać. Gramolę się na nogi. Wtedy on wykonuje niewielki ukłon, a mnie owiewa jego zapach przywodzący na myśl zbyt długo zamknięty pokój.

– Do następnego razu – mówi.

Do następnego razu? Co ma na myśli? Że zamierza nachodzić mnie w operze, chociaż nigdy wcześniej nie widziałam go na oczy? Że będzie mnie szukał? Co to, to nie. Chciał tylko zachować się szlachetnie, pozwolić mi uwierzyć na minutę, że wielka przepaść między nami nie istnieje, że nawiązanie znajomości pomiędzy mężczyzną noszącym rozetę Legii Honorowej a dziewczyną z wypukłym mięśniem biegnącym przez całe udo jest możliwe.

– Cóż za nieprzyjemny człowiek – komentuje monsieur Degas, gdy Sabine zamyka drzwi za monsieur Lefebvre’em.

– Jest pan niemiły – mówi Sabine, spoglądając na niego gniewnie.

Monsieur Degas celuje palcem w moją stroną i przesuwa go w kierunku sztalug, popędzając mnie z powrotem do pracy.