Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2013

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Wydanie pierwsze, 2013

Redaktor prowadzący: Marcin Kicki

Tłumaczenie: Marek Czekański

Redakcja: Magdalena Binkowska

Korekta: Maria Kasza, Zofia Kozik, Barbara Szymanek

Konsultacja merytoryczna: dr Paweł Boguszewski

Layout: Ewa Modlińska

Skład i łamanie: Justyna Cwalina, Ewa Modlińska

Projekt okładki: Piotr Rosiński/Libertago

Zdjęcie z tyłu okładki: archiwum autora

Tytuł oryginału: What Makes Your Brain Happy and Why You Should Do the Opposite

Copyright: © David DiSalvo, 2011

ISBN 978-83-7705-290-7

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Dedykacja

- Słowo wstępne

- Wstęp. Do czego zmierzamy (definicja problemu)

- Część I Pewność i kuszenie losu

- Rozdział I Przygody z pewnością

- Rozdział II Kuszące wzorce i palące małpy

- Część II Dryfowanie, ignorowanie, ucieczka

- Rozdział III Dlaczego szczęśliwy mózg ignoruje przyszłość

- Rozdział IV Magnetyzm „automatycznego pilota”

- Rozdział V Pogrążanie się i wielka ucieczka

- Część III Motywacja, panowanie nad sobą i żal

- Rozdział VI Zwiększanie obrotów silnika na jałowym biegu

- Rozdział VII Obietnice palcem na wodzie pisane

- Rozdział VIII Pragnienie, spełnienie, żal, powtórzenie

- Część IV Społeczne przypływy i odpływy

- Rozdział IX Komitywa z małpami takimi jak my

- Rozdział X Problemy z prawdą

- Rozdział XI Psychospołeczne „przeziębienia” mózgu

- Rozdział XII Ukryta moc fizycznych wrażeń

- Część V Pamięć i modelowanie przyszłości

- Rozdział XIII Umysłowa rekonstrukcja przeszłości

- Rozdział XIV Wrodzone kopiowanie – wyuczona praktyka

- Część VI Doniosłość działania

- Rozdział XV Podsumowania i wnioski

- Rozdział XVI Wstrząśnij swym generatorem znaczeń

- Dodatek I Propozycje bibliograficzne

- Dodatek II Coś jeszcze

- Podziękowania

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Dla Jennifer, Devina, Collina i Kayli

Słowo wstępne

W pierwszym rozdziale tej frapującej książki David DiSalvo relacjonuje mającą fatalne następstwa próbę rabunku w drogerii. Mogło być gorzej – nikt nie został zabity – ale dwóch jego współpracowników ucierpiało, ryzykując niewspółmiernie do okoliczności w obronie kartonika papierosów, o który złodziejom chodziło. Pracownicy drogerii byli rozsądnymi ludźmi, posiadającymi wszelkie informacje, jakich wymagało podjęcie sensownych – i mniej niebezpiecznych – decyzji. Jednak zamiast racjonalnie skalkulować ryzyko, postępowali gwałtownie i bezsensownie. Dlaczego?

DiSalvo analizuje irracjonalne myślenie tych dwóch nieszczęsnych osób, których osądy zostały zakłócone przez często spotykane błędy poznawcze. Jednego młodego człowieka zaślepił potężny i karykaturalny, wręcz archaiczny (oraz seksistowski) stereotyp kobiecej słabości; drugi pracownik uległ wizji mocno utrwalonego wewnętrznego scenariusza, w którym odegrał rolę bohatera. W zaistniałej sytuacji ów naładowany energią wzorzec uniemożliwił mu dostrzeżenie innych opcji, czyli znacznie mniej heroicznych działań. Obaj zareagowali gwałtownie i automatycznie, bez zastanowienia dokonując wyborów, których później żałowali.

Nieuświadamiane stereotypy i scenariusze są cennymi i użytecznymi narzędziami poznawczymi, ułatwiającymi nam codzienne funkcjonowanie. Bez automatycznego dostępu do utrwalonych wzorców zachowań bylibyśmy niezdecydowani i bezwolni. Są one jednak również potencjalnymi pułapkami, gdy używamy ich niewłaściwie lub w nieodpowiednich sytuacjach życiowych – jak to uczynili pracownicy drogerii przeciwstawiający się próbie rabunku. Wszyscy stale tworzymy, modyfikujemy i wykorzystujemy takie wzorce, co pozwala nam oszczędzać czas i energię mentalną. Jednakże – jak pokazuje opowieść DiSalvo – mogą one zaburzać naszą ocenę rzeczywistości.

Lubię tę opowieść – i wiele innych przytoczonych przez Autora – ze względu na to, że jest zwyczajna. Występujący w niej złodzieje nie wyróżniali się inteligencją ani bezwzględnością, a mającym najlepsze intencje pracownikom nie brakowało rozumu. Wykazali się jednak głupotą, tak jak wielu z nas w normalnych codziennych decyzjach i wyborach. Dlatego ich osądy i działania tak łatwo budzą naszą sympatię.

Opowieść DiSalvo lubię również dlatego, że ukazuje dwa ważne aspekty ludzkich zachowań oraz sposobów myślenia i pisania o psychologii. Po pierwsze, psychologia człowieka jest skomplikowana. Przez większą część życia zawodowego próbowałem o tym przypominać, gdyż nie wszyscy przyjmują to do wiadomości. Szczególne wyzwanie dla osób piszących naukowo na podobne tematy – w przeciwieństwie do astronomii, immunologii lub fizyki cząstek elementarnych – wynika z faktu, iż czytelnicy znają i rozumieją psychologię na bardzo fundamentalnym, introspektywnym poziomie. Każdy z nas doświadcza pełnej gamy ludzkich emocji – od przerażenia do zachwytu; każdy zna stany silnej motywacji oraz jej spadku lub braku; każdy próbuje kontrolować i dyscyplinować swój umysł oraz ponosi w tym względzie klęski. A zatem czytelnicy znają doskonale krajobraz psychiczny. Niełatwym zadaniem psychologów jest zgłębianie tego, co wydaje się nieoczywiste, a trudnym wyzwaniem dla autorów – przekonanie odbiorców, że te odkrycia są rzeczywiście czymś nowym i wartym studiowania. DiSalvo cieszy się zasłużoną reputacją autora osadzającego swe prace w realiach zwykłego życia, a przy tym zaskakującego czytelników nieoczekiwanymi wnioskami.

Uważam, że popularyzacja wiedzy psychologicznej jest trudna. Intuicja podpowiada wprawdzie coś przeciwnego, lecz tylko dlatego, że nauki ścisłe wydają się bardziej abstrakcyjne i zmatematyzowane, niż są w rzeczywistości. Rzetelna prezentacja naukowej wiedzy psychologicznej nie jest prosta i wymaga umiejętności pisarskich na najwyższym poziomie. Ludzkie zachowania są subtelnie zróżnicowane i nieprzewidywalne – we wszystkich odcieniach szarości. Dziennikarstwo, także to popularnonaukowe – przeciwnie: jest intelektualnie „poukładane” i przez to czasem nazbyt toporne. Opisywanie subtelności ludzkich myśli, emocji i działań za pomocą tępych narzędzi żurnalizmu to zadanie prawie niewykonalne.

Drugim ważnym zagadnieniem jest automatyzm naszego życia – większy, niż przypuszczamy i możemy się do tego przyznać, oraz nie zawsze dla nas korzystny. To właśnie jedna z kluczowych idei wyłaniających się z rozwoju psychologii kognitywnej ostatniej dekady, czy nawet dłuższego okresu – idea, której zbadania DiSalvo podejmuje się w tej książce. Nasze myślenie jest kierowane – zbyt często w niewłaściwy sposób – nie tylko przez kilka irracjonalnych uprzedzeń, lecz także przez setki zakorzenionych w nieświadomości nastawień, oddziałujących na siebie interaktywnie, w pewnych okolicznościach wzmacniających się wzajemnie, w innych zaś działających sprzecznie. Badania prowadzone w dziesiątkach laboratoriów całego świata zgodnie potwierdzają, iż umysł ludzki – mimo wybitnych zdolności analitycznych – jest obciążony wieloma szkodliwymi wzorcami myślenia i działania. W zbyt wielkim zakresie pozwalamy tym karykaturalnym skryptom kierować naszymi zachowaniami, które jednocześnie kształtują potrzeby pewności i domknięcia poznawczego, poczucia bezpieczeństwa, pragnienia więzi społecznych oraz inne procesy kognitywne, jasno opisane przez autora.

Prezentowane spojrzenie na automatyzm podejmowania decyzji jest stosunkowo nowe i związane z wynikającą z niego ideą umysłu jako „podwójnego procesora”. Bez przerwy oscylujemy między ociężałym, analitycznym stylem myślenia i błyskawicznym stylem reaktywnym. Indywidualnie możemy przejawiać większe lub mniejsze skłonności do jednego z nich, nasza umysłowość jest jednak zawsze mieszaniną racjonalnych kalkulacji, odruchów oraz wyższych intuicji i wglądów. Wszyscy mamy zdolność spokojnego rozważania, ale nie zawsze używamy jej we właściwych momentach. Są chwile wymagające myślenia szybkiego i instynktownego; kiedy indziej potrzebujemy ostrożności i rozwagi. Nie potrafimy jednak dostosowywać sposobu myślenia do problemów, z którymi się zmagamy, mówiąc inaczej – myślimy chaotycznie.

Pisanie o ludzkim zamęcie myślowym nie jest łatwe, ulegamy bowiem pokusom błędnych wyjaśnień. Staramy się wszystko upraszczać, tworząc w wyobraźni uporządkowane kategorie. Tendencję taką nazywamy redukcjonizmem. Analizując ludzką naturę, wolimy też dzielić włos na czworo, niż uznać i zaakceptować jej chaos. DiSalvo unika redukcjonistycznej pułapki, opierając swoje analizy na przykładach wziętych z życia.

Szczególnym wyzwaniem dla autorów książek psychologicznych jest konieczność oparcia się pokusie identyfikacji psyche z funkcjami mózgu. Przykłady prezentowane w tej książce wynikają ze zmiany paradygmatu dokonującej się obecnie w psychologii kognitywnej. Analogiczne procesy zachodzą również w neurofizjologii w związku z nowymi metodami obserwowania aktywności mózgowej i znaczącymi odkryciami w dziedzinie neurochemii. Na tym bogatym obszarze nowatorskich badań mogą pojawić się nowe wyjaśnienia ludzkich zachowań, co stało się ważnym czynnikiem w rozwoju specjalistycznego piśmiennictwa. Jednak mimo wielu zdumiewających odkryć i spostrzeżeń neurofizjologia wciąż nie potrafi wyjaśnić podstawowych zagadek ludzkiego myślenia i życia emocjonalnego.

Przekonanie, iż pisanie o mózgu wymaga większej erudycji – lub jest bardziej „naukowe” – niż pisanie o umyśle i zachowaniach, to powszechny błąd, w którym grzęźnie wielu autorów. W rzeczywistości bywa odwrotnie. Anatomia i chemia mózgu są zakorzenione w biologii – stąd ich uprzywilejowany status w piśmiennictwie naukowym – lecz badania w tej dziedzinie nie wyjaśniają nawet w przybliżeniu aspektów ludzkiej natury. Czym innym jest mózg, a czym innym zachowanie i myśl – to prosty i oczywisty fakt – a opisy aktywności mózgowej nie muszą koniecznie objaśniać ważnych kwestii, na przykład: dlaczego robimy rzeczy, które nie są dla nas korzystne i nie leżą w naszym interesie. Aby odpowiedzieć sobie na te intrygujące i złożone pytania, musimy podjąć trud eksperymentalnego badania naszej psychiki i studiowania eksperymentalnej psychologii.

Obecnie jesteśmy świadkami odwrotu od redukcjonizmu i przesadnej fascynacji perspektywami neurofizjologii, której ograniczenia dobitnie potwierdzają sami badacze mózgu. Nie znaczy to, że badania te nie są ważne. Być może dostarczą nam kiedyś istotnych odpowiedzi, lecz teraz wiedza o mózgu nie wyjaśnia subtelności i zawiłości psychologicznych. DiSalvo nie ulega więc pokusie podążania łatwiejszą, ale złudną drogą.

Poważni autorzy zabierający głos w tej dyskusji stają dziś przed jeszcze innym szczególnym wyzwaniem: jak wznieść się ponad ocean psychologicznej miernoty zalewającej rynek wydawniczy? W typowych działach psychologicznych większości księgarń – określanych często jako poradnikowe – półki aż uginają się od książek celebrujących ludzką kondycję. Niektórzy autorzy mają kwalifikacje akademickie, inni nie, to jednak wydaje się nie mieć znaczenia. Wszyscy oferują recepty na lepsze życie, ale niewiele z tych porad ma naukowe podstawy lub jakiekolwiek oparcie w badaniach.

Książka Davida DiSalvo to nie samouczek ani poradnik, ale coś, co sam autor nazywa „pomocą naukową”. Osobiście odwiedzał laboratoria i studiował piśmiennictwo naukowe, w swoim opracowaniu relacjonuje więc to, co najcenniejsze w dziedzinie wiedzy o ludzkim myśleniu. Jego „recepty” są wystarczająco umiarkowane. Najlepsze, co może zaproponować dzisiaj odpowiedzialny autor, to uświadomienie czytelnikom, w jak szerokim zakresie każdego dnia umysł ludzki sam wpada w sidła przez siebie zastawione. Uwalnianie się od irracjonalnych osądów i niebezpiecznych decyzji należy do sfery osobistej odpowiedzialności każdego z nas, a David DiSalvo daje nam do tego nowe i potrzebne narzędzia.

Wray Herbert

Wstęp

Do czego zmierzamy

(definicja problemu)

„Jakiż osobliwy przywilej posiada owo subtelne pobudzenie mózgu, które nazywamy «myślą»”.

David Hume, Dialogi o religii naturalnej

„Istnieje zawsze łatwe rozwiązanie każdego ludzkiego problemu – eleganckie, wiarygodne i błędne”.

H.L. Mencken, The Divine Afflatus

Rzecz pierwsza: nasze mózgi to urządzenia prognozujące i wykrywające wzorce, pragnące stabilności oraz przejrzystości i spójności danych – co jest wspaniałe, ale, niestety, nie zawsze

Wchodzisz do biura w pierwszym dniu pracy, czujny jak łania gasząca pragnienie w stawie z aligatorami. Nerwowe napięcie przenika całe twoje ciało. To nie jest twój debiut w nowym miejscu zatrudnienia; bywałeś już w takich sytuacjach i to, co czujesz, to dla ciebie żadna nowość. Mimo to niepokój daje się porównać z tym, jakiego doznawałeś, rozpoczynając przed wielu laty swoją pierwszą pracę. Jest jednak istotna różnica między tamtą a dzisiejszą sytuacją, choć nie uświadamiasz jej sobie wyraźnie, idąc po raz pierwszy korytarzem biura. Powoli zaczynasz przyglądać się kolejnym pomieszczeniom i oswajać z obcym otoczeniem. W twoim wnętrzu zaczyna się dziać coś, z czego rodzi się myśl: „Będzie dobrze – poradzę sobie”.

Dlaczego przebija się ona do świadomości przez panujący w twojej głowie chaos? Co się w tobie zmienia, gdy krocząc korytarzem, zaczynasz gorączkowo przetwarzać nowe widoki i dźwięki? Choć nie uświadamiasz sobie tego w pełni, twój mózg wykonuje teraz bardzo ciężką pracę. Wszystko, co widzisz i słyszysz, a także zapachy oraz to, czego dotykasz, jest przetwarzane, analizowane i dekodowane. Mózg zajmuje się tym, do czego został ewolucyjnie przystosowany. Robi to sprawnie, tak bardzo, że zaczynasz doświadczać reakcji emocjonalnej równoważącej pierwotne napięcie nerwowe. Rozpoznaje, że kiedyś już tu byłeś – oczywiście niedosłownie. Dysponuje strukturami pozwalającymi nadać sens bodźcom i wzorcom, które występują w każdym środowisku, do którego wkraczasz, i odnajduje w swoich zasobach ich odpowiedniki zarejestrowane w czasie wcześniejszych doświadczeń. Ustala, że nowe wzorce są na tyle do nich podobne, by można było w wiarygodny sposób prognozować zdarzenia w nieznanym otoczeniu. Podczas spotkań z osobami pracującymi w biurze przetwarzane są kolejne bodźce i wykrywane nowe wzorce. W ten sposób powiększa się zbiór informacji o wszystkim, czego doświadczasz. W kolejnych godzinach oswajasz się coraz bardziej z większością elementów nowego środowiska, a w szczególności z rzeczami, które początkowo wydawały się potencjalnie groźne i wymagające wzmożonej uwagi. W ciągu jednego dnia twój mózg tworzy mapę nowego mikroświata. Jego obraz będzie modyfikowany na wiele sposobów – niektóre elementy zostaną usunięte, inne dodane, a jeszcze inne dostosowane lub zniekształcone. Wszystkie te zmiany zachodzą w zbiorze powtarzających się wzorców, identyfikowanych, kategoryzowanych i kodowanych przez twój mózg.

Z wieloletnich badań w dziedzinie neurofizjologii wyłania się obecnie obraz mózgu jako biologicznego układu prognozującego – zdumiewająco skomplikowanego narządu przetwarzającego informacje w celu przewidywania ewentualnych przyszłych zdarzeń. Szczególną funkcją mózgu jest wykrywanie i rozpoznawanie wzorców, prognozowanie zagrożeń oraz narracja (snucie opowieści). Preferowaną przez niego dietę informacyjną charakteryzują: stabilność, pewność i spójność danych. Nieprzewidywalność, niepewność i niestabilność interpretuje on jako zagrożenie własnego istnienia – a tym samym zagrożenie fizycznej egzystencji ciała, w którym się znajduje.

Problem w tym, że w wyniku ukształtowanej ewolucyjnie zdolności naszych mózgów do unikania zagrożeń i obrony przed nimi – pozwalającej nam przetrwać w formie gatunku ludzkiego – powstało mnóstwo produktów ubocznych, które wniknęły głęboko w nasze codzienne myślenie i zachowania. W tej książce omówimy niektóre z nich, będące, niestety – jak na ironię – mechanizmami krępującymi i zniewalającymi, choć uszczęśliwiającymi nasze mózgi prognozujące zagrożenia. Na dalszych stronach zastanowimy się, dlaczego:

• tak bardzo pragniemy pewności oraz poczucia, że mamy rację;

• szukając oparcia dla tego poczucia, ufamy własnej pamięci;

• mamy skłonność do nadawania znaczeń zbiegom okoliczności i dopatrujemy się związków przyczynowych w oparciu o zbyt skąpe dane;

• chcemy mieć poczucie kontroli i panowania;

• usiłujemy unikać strat;

• naginamy zasady moralne do własnego uczucia „równowagi”;

• usiłujemy unikać żalu;

• generalizujemy w sytuacjach, gdy konkretne myślenie byłoby korzystniejsze.

Gdybyśmy potrafili żyć bez uprzedzeń, aberracji myślowych i złudzeń, nasz świat byłby prawdziwym rajem. Rzecz w tym, że nie potrafimy i w znacznej mierze nie uświadamiamy sobie tego faktu. Prawie zawsze funkcjonujemy z pełną nieświadomością prawdziwych przyczyn własnego myślenia i działania – mimo niemałej inteligencji. Co gorsza, to właśnie wysoki jej poziom utrudnia zrozumienie sposobu działania ludzkiego umysłu, ponieważ tylko dostatecznie rozwinięty mózg, zdolny do złożonego myślenia i autorefleksji, potrafi tworzyć mgliste mistyfikacje.

Zanim pójdziemy dalej w tych rozważaniach, cofnijmy się do miejsca, w którym byliśmy – w sensie poznawczym – i zobaczmy, do czego zmierzamy.

Rzecz druga: nieporozumienia wokół umysłu i mózgu

Użyteczna analiza czynności umysłowych wymaga uwzględnienia aktualnego stanu wiedzy o funkcjonowaniu mózgu. Jest ona ograniczona, to prawda, chociaż w minionych dekadach bardzo się pogłębiła, dostarczając danych sto lat temu trudnych do wyobrażenia. Gdybyśmy na przykład chcieli przekonać neurofizjologa z początków XX wieku o możliwości skonstruowania, dzięki nowym technologiom, dynamicznych protez dłoni, którymi paraplegicy będą poruszali za pomocą skupionej myśli, zapewne narazilibyśmy się na drwiny lub śmiech. Takie rzeczy istniały wówczas jedynie w komiksach i powieściach fantastycznonaukowych, poważni naukowcy nie narażali jednak na szwank swoich karier udowadnianiem, że te pomysły można zrealizować. Dziś takie protezy istnieją. Ponadto, w świetle wiedzy o fizjologii mózgu, klasyczny dualizm umysłu i ciała zaczął być uważany za koncepcję przestarzałą, aczkolwiek wielu badaczy nadal oddziela zjawiska umysłowe od ich biologicznych korelatów, głównie dlatego że złożoność procesów myślowych wydaje się zbyt wielką zagadką jak na możliwości mózgu. Pewien profesor biologii z mojej uczelni pytał: „Czyż coś tak złożonego jak ludzki umysł może być rezultatem miliardów prostych przełączeń zero-jedynkowych?”.

Nauki zajmujące się procesami poznawczymi nie dają zadowalających odpowiedzi na takie pytania, a jednocześnie zgłębiając tajemnice mózgu, przekonaliśmy się, że tego rodzaju pytania nie były nigdy poprawnie formułowane. Analogia z prostymi przełączeniami jest przykładem błędu kategoryzacji. Pojmując mózg jako wprawdzie skomplikowane, ale jednak zbudowane tylko z tkanki kompaktowe urządzenie elektryczne i próbując w tych kategoriach wyjaśniać całokształt fenomenów umysłowych, nie sposób nie narazić się na śmieszność.

Neurofizjologia rzuca wyzwanie naszym kategoriom pojęciowym, rozbijając mentalny silos, który sobie zbudowaliśmy w celu zrozumienia świata. Rozważmy pokusę przyporządkowania myśli i emocji ściśle wyróżnionym częściom mózgu. Wygodniej jest wierzyć, że złość rodzi się w jakimś centralnym miejscu, niż zaakceptować fakt nieistnienia takiej przestrzeni w mózgu oraz hipotezę skomplikowanych i niezbyt uporządkowanych interakcji różnych jego obszarów.

Fakty te są szczególnie trudne do zaakceptowania, gdy chodzi o pamięć. Gdzie przechowywany jest zapis pamięciowy przejażdżki kolejką górską w parku Six Flags w wieku dziesięciu lat? Zdarzenie to potrafimy wydobyć z pamięci mniej lub bardziej dokładnie, chcemy więc wierzyć, że zostało zapisane w naszej głowie na jednej z półek pamięciowej biblioteki. Pragnąc odświeżyć wspomnienie, wyjmujemy książkę z półki i otwieramy na właściwej stronie. Wiemy już, że pamięć nie funkcjonuje w taki sposób, a szczegóły przeszłego doświadczenia – w tym przypadku różne zakręty i pętle kolejki – nie mają stałych miejsc w mózgu ani też nie są kompletne.

Odkrycia te wprowadzają pewien zamęt, a wiedza, na której się opierają, nie zaspokaja naszego głodu prostych i jasnych odpowiedzi. Wracamy do starych kategorii, chcąc zapełnić luki, brak odpowiedzi jest bowiem denerwujący. Orientację w środowisku życia umożliwia nam narząd, którego działania nie potrafimy zrozumieć, nic więc dziwnego, że wobec tej „ciszy” mózgu nieujawniającego swoich tajemnic jesteśmy sfrustrowani. Mimo to możemy kontynuować nasze rozważania, ponieważ te zdumiewające narządy zamknięte w naszych głowach zapewniają nam istnienie czegoś, co nazwaliśmy umysłami. Dokładniej można powiedzieć, że umysł nie jest wytworem mózgu, lecz czymś, co wiąże się ściśle z jego funkcjonowaniem, lub w nieco innym ujęciu, że aktywność mózgowa – a właściwie aktywność całego układu nerwowego – jest naszym umysłem. Neurofizjolog Simon LeVay pisze: „Umysł to po prostu mózg wykonujący swoją pracę”[1].

Przez większą część XX wieku powoli oddalaliśmy się od idei, zgodnie z którą ciało (wraz z mózgiem) i umysł są odrębnymi bytami, spopularyzowanej przez siedemnastowiecznego francuskiego filozofa René Descartes’a

(Kartezjusza), nazywanej „problemem umysłu i ciała” lub „dualizmem”. Błędem dualizmu było, parafrazując zdanie współczesnego filozofa Johna Searle’a, „przede wszystkim rozpoczęcie liczenia”[2]. Przyczynę „liczenia” – rozdzielenia mózgu i umysłu – dość łatwo zauważyć: nie spodobały nam się alternatywy. Skoro umysł jest efektem pracy mózgu, to łatwo sprowadzić jego funkcjonowanie do procesów biologicznych, które – bez względu na stopień złożoności – są formami aktywności mięśni, krwi i ścięgien. Jak więc można człowieka – panującą nad całą przyrodą wspaniałą istotę, za jaką się uważamy – brutalnie sprowadzać do czegoś, co niektórzy neurofizjolodzy nazywają wetware’em (przez analogię do komputerowego hardware’u)? Oto wyzwanie dla naszego pojmowania samych siebie, przez które dalsze odkrycia w dziedzinie fizjologii mózgu mogą stać się jeszcze trudniejsze.

Rzecz trzecia: poszukiwanie lepszych odpowiedzi

Co zatem nas czeka, jeśli pozostawimy za sobą dualizm? Wkroczyliśmy w fazę samozrozumienia, którą można było sobie jedynie mgliście wyobrażać przed nową falą badań neurofizjologii i psychologii kognitywnej – badań, których wyniki ukazały nam nowe perspektywy. Faza ta dopiero się zaczyna, dlatego musimy zachować ostrożność, nie wyciągając zbyt pochopnych wniosków z rezultatów raczkujących poszukiwań. Znajdujemy się jednak na nowej drodze do samowiedzy i nie mamy już powrotu do bezpiecznej przystani kartezjańskiego dualizmu. Mówiąc dziś o umyśle, mówimy o czynnościach mózgu. Charakteryzując myśl jako zjawisko umysłowe, opisujemy w istocie formę nieustającej aktywności mózgowej. Dualistyczny podział upadł, choć był tylko tworem wyobraźni, a wraz z nim umarło tysiące błędnych koncepcji dotyczących naszej umysłowości.

Wszystko to sugeruje fascynującą możliwość wiarygodnego wyjaśnienia, dlaczego zachowujemy się tak, a nie inaczej, i – co równie ważne – ustalenia, w jaki sposób możemy zmieniać te nasze myśli i zachowania, które nie najlepiej nam służą. Jeśli powyższe stwierdzenie kojarzy się komuś z poradnictwem „samonaprawczym”, to chciałbym na wstępie to skorygować – uważam mianowicie, że wyniki najnowszych badań procesów poznawczych w rzeczywistości podważają sens większości takich porad, a w najbliższych latach będą jeszcze dobitniej ukazywały ich bezwartościowość, bezpodstawność i nieuczciwość. Nieporozumienia w kwestiach wzajemnych relacji umysłu i mózgu sprzyjały od dziesięcioleci bezkarnemu serwowaniu wężowych olejków, na które ludzie poszukujący odpowiedzi wydawali miliardy dolarów. Neurofizjologia nie potrafi dostarczyć konkretnych rozwiązań mogących zastąpić ów „przemysł samopomocy”; nie usiłują tego również czynić nauki psychologiczne. Oba nurty badań, rzucając światło na najtrudniejsze zagadnienia, mogą się jednak przyczynić do lepszej oceny naszych własnych myśli i zachowań. Wykorzystując rzetelną wiedzę do przemyślenia swojego postępowania, uzyskujemy solidniejsze podstawy od tych, jakie może nam zaoferować poradnictwo samopomocowe. Nie potrzebujemy kolejnych dobrych rad – potrzebujemy fachowej pomocy i wiedzy naukowej.

Rzecz czwarta: blaski i cienie domysłów

Jestem pragmatykiem, wybieram więc to, co daje się sprawdzić. Odnoszę się krytycznie do zapewnień opartych na domysłach i przypuszczeniach. Rozumiem jednak, że bywają one czasem jedynym punktem oparcia, i choć nie dają ostatecznych odpowiedzi, to mogą nas w końcu do nich doprowadzić. Stawiane hipotez jest nieuniknionym elementem badań naukowych. Najwybitniejsi uczeni to światowej klasy twórcy hipotez. Zdarza się też, że najbardziej płodne i najtrudniejsze koncepcje badawcze rodzą się z intuicyjnych przeczuć i domniemań pojawiających się nieoczekiwanie podczas śniadania. Intuicje takie prowadzą często do nowych sposobów pojmowania, których nie uwzględniały dotychczasowe badania przedmiotu. Zbierając materiały do tej książki, przekonałem się, że wiara w domysły czasami popłaca.

Nie lekceważąc intuicji ani wiary, należy jednak zachować większą podejrzliwość wobec własnej naiwności, kontrolując ją częściej, niż wydaje się to konieczne. Elementem tego, co ożywia „bożka samopomocy” – a w ostatnich latach także rozwijający się dynamicznie nurt pochopnego wnioskowania z wyników badań neurofizjologicznych – jest naiwne podejście do rozwiązywania problemów. Chcemy odpowiedzi. Chcemy słuchać ludzi twierdzących, że je znają. Pragniemy takiego rozwiązania problemów, z którym będziemy dobrze się czuli. Boli nas świadomość, że najczęściej nie osiągamy tego stanu, a przynajmniej nie w takim kształcie, jakiego oczekujemy. Naiwność jest potężną siłą, zdolną zagłuszyć zdrowy sceptycyzm wobec proponowanych odpowiedzi. Przy braku ostrożności szczere pragnienie znalezienia słusznych rozwiązań może prowadzić do naiwnej akceptacji dobrze uzasadnionych nonsensów.

Jednym z przykładów są wyniki badań mózgu za pomocą technik obrazowania – ich rzekomo jednoznaczne interpretacje powinny być traktowane z najwyższą ostrożnością. Neurofizjolodzy mają rozbieżne poglądy w kwestiach znaczenia pobudzeń rozmaitych obszarów mózgu. Wiele wątpliwości trzeba jeszcze wyjaśnić. Na przykład: dlaczego w różnych badaniach te same bodźce wywołują pobudzenie różnych obszarów mózgu? Reakcje mózgu nie spełniają podstawowego naukowego kryterium powtarzalności wyników i – jak dotąd – nikt nie potrafi tego sensownie wyjaśnić. Tymczasem niektórzy postulują nawet używanie diagnostycznych obrazów mózgu w salach sądowych jako dowodów winy bądź niewinności, co jest zaiste przerażającym pomysłem, zważywszy na niedoskonałości współczesnej technologii[3]. Można wymienić wiele innych zagadnień, wystarczy jednak uprzytomnić sobie, że celem nauki nie jest produkcja trwałych i wiarygodnych rozstrzygnięć, które nie pozwoliłyby nam spać spokojnie. W każdym nurcie badań wartym omówienia więcej będzie zapewne nowych pytań niż odpowiedzi.

Mimo to sam proces naukowego badania rzeczywistości – którego kolejne etapy potwierdzają, uściślają bądź podważają wcześniejsze ustalenia – napawa nadzieją. To właśnie on pozwala odróżnić twierdzenia naukowe od opartego na wątłych podstawach masowego poradnictwa oraz pseudonaukowych dywagacji. Wymaga więcej od swoich badaczy, ponieważ w pewnym sensie sam siebie unicestwia. Uczeni nie usiłują nikogo przekonywać o doskonałości i ostatecznym charakterze jego wyników, a wręcz przeciwnie – podejmują wyzwania mogące je podważyć, zmuszając do rozpoczynania poszukiwań od nowa.

I to jest punktem wyjścia tej książki. Nauka to narzędzie – najlepsze, jakie posiadamy w obliczu trudnych problemów człowieka i świata. Wierzę, że to również najdoskonalszy dostępny instrument pozwalający zrozumieć to, co katalizuje nasze myśli i motywuje zachowania. Chcąc uzyskać wiarygodną odpowiedź, dlaczego myślimy tak, jak myślimy, i działamy tak, jak działamy, musimy sięgnąć do źródeł tych pytań, akceptując ograniczenia procesu poznawczego.

Rzecz piąta: jak działać – teoria i praktyka

I jeszcze kilka szczerych wyjaśnień. Po pierwsze, w całej tej książce używam intencjonalnie uproszczonej metafory szczęśliwego mózgu. Oczywiście żaden mózg, ściśle rzecz ujmując, nie jest szczęśliwy, smutny lub rozzłoszczony; nie może też niczego chcieć, pragnąć, domagać się albo w coś angażować. Nowojorski psycholog kliniczny i psychoanalityk Todd Essig pisze: „Mózg nie pragnie, podobnie jak płuca nie śpiewają, a kolana nie ustanawiają rekordów w skoku w dal. Mózg uczestniczy tylko w ludzkich pragnieniach i sposobach ich odczuwania. Między nim a pragnieniem jest zawsze świadoma osoba przystosowana do określonej kultury i funkcjonująca w jej kontekście”[4].

Używając metafory szczęśliwego mózgu, pragnę jedynie przekazać, iż w różnych warunkach nasze mózgi dążą do uzyskania pewnych domyślnych postaw, w których największą wartość mają: unikanie strat, zmniejszenie ryzyka i ominięcie bólu. Ów narząd tak właśnie się zachowuje i w większości przypadków możemy być mu za to wdzięczni. Jednakże owe ochronne inklinacje (które nazywam skłonnościami szczęśliwego mózgu) mogą też prowadzić zbyt daleko i piętrzyć przeszkody, zamiast przynosić korzyści. Powinniśmy zatem wiedzieć, kiedy należy myśleć i działać wbrew naturalnym tendencjom i podpowiedziom mózgowym.

Po drugie, w książce tej nie zajmuję się psychicznymi aberracjami. Nie jestem psychologiem ani psychiatrą. Nie jestem zainteresowany odgrywaniem roli wirtualnego terapeuty. Nie jestem neurofizjologiem i nie stawiam sobie za cel zrozumienia funkcji układu nerwowego na poziomie wymagającym studiów i praktyki naukowej. Jestem popularyzatorem wiedzy zainteresowanym czynnościami mózgu, odczuwającym silną potrzebę podzielenia się tym, czego się dowiedziałem, z szerszym kręgiem odbiorców oraz specjalistą w dziedzinie edukacji społecznej, mającym za sobą wieloletnią praktykę tworzenia i wdrażania strategii podnoszących samoświadomość i inspirujących zmiany zachowań w wybranych grupach społecznych – czasami wąskich, a kiedy indziej rozległych. Znam doskonale przepaść dzielącą teoretyczną wiedzę od praktycznej realizacji. Wielu z nas potrafi zrozumieć istotę problemów, niekiedy nawet posiada środki niezbędne do ich rozwiązania, a mimo to przy próbach przejścia do czynu często ponosimy klęski. Ta właśnie przepaść między świadomością i działaniem zmobilizowała mnie do napisania tej książki. Chciałem wiedzieć, dlaczego ludzie tak często postępują sprzecznie z ich najlepiej pojętym interesem, oraz zrozumieć, jakie cechy naszych mózgów odpowiadają za te autodestrukcyjne myśli i działania dręczące wszystkich mieszkańców Ziemi.

Rozpoczynając dociekania ponad trzy lata temu, zamierzałem skoncentrować uwagę głównie na nieświadomych nastawieniach poznawczych – rozlicznych, dobrze udokumentowanych umysłowych błędach, będących tak częstą przyczyną życiowych pomyłek[5]. Jednakże po przestudiowaniu wyników wielu badań oraz licznych rozmowach z wybitnymi psychologami i neurofizjologami odkryłem jeszcze bardziej podstawowy element kognitywnej układanki, najściślej związany z tym, co uszczęśliwia nasze mózgi.

Moje dociekania doprowadziły mnie także do następującego wniosku: sama wiedza o tym, jak mózg nas zawodzi, nie jest szczególnie użyteczna. Większość książek analizujących te błędy zawiera wyłącznie ich opisy. Cóż nam po takiej wiedzy, skoro nie potrafimy nic z tym zrobić? Na przykład: wiemy, że powinniśmy podjąć pewne działania w celu uniknięcia jakiejś pokusy, ale zastosowanie tej wiedzy w praktyce to już zupełnie coś innego – tu stajemy w obliczu neurologicznej rzeczywistości. To jest właśnie ta „luka” między świadomością i czynem – z praktycznego punktu widzenia równie ważna, jak znajomość mechanizmu mózgowych pomyłek.

Na kartach tej książki pojawia się wiele tematów. Celowo nie zagłębiałem się w techniczne zawiłości, ale skupiłem się na tym, co w moim przekonaniu ma większe znaczenie w dyskusji, bo chciałem, by moja książka była użyteczna, a nie tylko pouczająca. Mam nadzieję, że na jej stronach Czytelnik odnajdzie oba te aspekty.

Część I

Pewność i kuszenie losu

Rozdział I

Przygody z pewnością

„Wątpliwość jest stanem niemiłym, a pewność – absurdalnym”.

Voltaire, z listu do Fryderyka II Pruskiego

Umysł pełen rekinów

9 października 1997 roku z Obserwatorium Ptaków Point Reyes zauważono starcie orki z rekinem białym w pobliżu Farallon Islands, czterdzieści dwa kilometry od wybrzeża San Francisco. Wydarzenie to stało się smakowitym kąskiem dla prasy. Spekulacje o tym, co by było, gdyby te dwa groźne drapieżniki stanęły sobie na drodze, od dawna budziły niezdrową ciekawość, kończyło się jednak wyłącznie na domysłach, gdyż nikt nigdy takiej konfrontacji nie widział. Niezwykłe zdarzenie, sfilmowane przez pasażera statku, trafiło później do internetu, przyciągając miliony oczu[6].

Okazało się, że walki właściwie nie było. Orka poradziła sobie bez kłopotu z niebezpiecznym przeciwnikiem, po czym skonsumowała jego wątrobę, pozostawiając resztę mewom. To oczywiście rozczarowało wielu widzów oczekujących zażartej i krwawej bitwy tytanów morskich głębin, zaintrygowało natomiast uczonych, przyprawiając niektórych o zawrót głowy.

Zainteresowanie budziły dwie sprawy: dlaczego i jak doszło do śmiertelnej konfrontacji oraz w jaki sposób orka pokonała rekina. Zazwyczaj drapieżniki stojące na szczytach hierarchii się unikają, gdyż walka z równorzędnym przeciwnikiem o podobnej masie wiąże się z ryzykiem okaleczenia. Poważne fizyczne obrażenia oznaczają upośledzenie zdolności łownych, czyli wypadnięcie z gry.

Zdający sobie z tego sprawę naukowcy chcieli wiedzieć, dlaczego dwa najskuteczniejsze drapieżniki żyjące na Ziemi zaryzykowały konfrontację na pełnym morzu. Odpowiedź zaskoczyła wszystkich. Nie była to zwykła bijatyka w morskim wydaniu – orka po prostu zapolowała na rekina.

Aby zrozumieć dlaczego, musimy wiedzieć, jak orki doskonalą swoje łowieckie umiejętności. Podobnie jak ludzie, mają swoją kulturę, ta jednak – w przeciwieństwie do naszej – koncetruje się na jednej kwestii: zachowań łowieckich. Niektóre polują na śledzie, inne na foki lub płaszczki, a jeszcze inne – na rekiny. Obserwatorzy ze statku byli więc świadkami wydarzenia typowego dla kultury łowieckiej tych zwierząt.

Następne odkrycie wyjaśniło, w jaki sposób orka zręcznie pokonała rekina. W społecznościach tych drapieżników nauka technik łowieckich polega na demonstracji i naśladownictwie. Młode osobniki uczą się polować od starszych, dzięki czemu zachowują pozycję skutecznych drapieżników. Kiedy jedna orka wypróbowuje jakąś efektywną metodę zabijania ofiary, inne ją naśladują.

Zgodnie z hipotezą wysuniętą przez naukowców orki zauważyły, że rekin staranowany z boku przewraca się i nieruchomieje, a w odwróconej pozycji nie potrafi się bronić i okaleczać przeciwnika. A zatem przemyślna orka wprowadziła swoją ofiarę w stan tonicznego znieruchomienia i przejściowego paraliżu, któremu ulega wiele gatunków rekinów po odwróceniu na grzbiet. Taka ich właściwość, odkryta stosunkowo niedawno, pozwoliła wyjaśnić zachowanie orki[7].

W świecie ludzi odpowiednikiem techniki stosowanej przez orki w polowaniach na rekiny białe, pozwalającej kompletnie obezwładniać te potężne zwierzęta, jest mem – zestaw kulturowych idei i praktyk przekazywanych przez jedne umysły innym. Susan Blackmore, autorka książki Maszyna memowa, definiuje go jako „coś, co jest naśladowane”[8]. Biologicznym ekwiwalentem memu jest oczywiście gen – jednostka dziedziczenia przekazywana przez organizm potomstwu. Z genetycznego punktu widzenia orki są potężnymi drapieżnikami, wiadomo już jednak, że ich wrodzone skłonności łowieckie podlegają modyfikacjom kulturowym. Orka należąca do społeczności polującej na śledzie nie zaatakuje rekina ludojada, a jednostka wyspecjalizowana w takich atakach nie będzie miała powodu, by polować na płaszczki.

Kluczowe znaczenie mają memy przekazywane w ramach poszczególnych kultur, z korzyścią dla ich członków, w procesie uczenia się i doskonalenia ważnych umiejętności decydujących o przetrwaniu. Mózg orki jest wystarczająco rozwinięty, by mógł przekazywać memy skuteczniej niż w przypadku jakichkolwiek innych oceanicznych stworzeń. Inaczej rzecz ujmując, pożywieniem tych inteligentnych zwierząt mogłoby stać się wszystko, co pływa.

Nie ulega wątpliwości, że pod względem zdolności uczenia się mózg ludzki radykalnie przewyższa inne organizmy żyjące na Ziemi. Nasza kultura jest nieskończenie bardziej złożona od tej, którą tworzą orki, ponieważ nasze memy przerastają treścią i głębią memy zwierzęce o wiele rzędów wielkości. Niestety, równie wielki jest zbiór złożonych błędów, wad i aberracji, które z nie mniejszą sprawnością sobie przekazujemy.

Za jedną z najgroźniejszych anomalii genetyczno-memowych gatunku ludzkiego można uznać przywiązanie do poczucia pewności. W naszej naturze i wyuczonych postawach tkwi przekonanie, że mamy rację, bez względu na to, czy rzeczywiście tak jest. Jego odpowiednikiem w kulturze orki byłoby wyuczenie się niewłaściwego sposobu polowania na rekiny białe, lecz żadna orka takiego błędu nie skopiuje. Gdyby w ich kulturze dokonywały się przekazy memów niebezpiecznych dla członków grupy, zwierzęta te szybko by wyginęły. Ludzie natomiast codziennie przekazują sobie problematyczne memy, choćby takie jak poczucie pewności. Przekonania te rzadko wychodzą nam na dobre, co jednak nas przed nimi nie chroni.

Przyczyny tego tkwią głębiej, niż przypuszczamy. Badania neurofizjologiczne pokazują, że stan niepewności jest dla naszych mózgów wyjątkowo niekomfortowy – im większa niepewność, tym większy dyskomfort. Eksperymenty przeprowadzone w 2005 roku przez zespół psychologa Ming Hsu wykazały, że nawet niewielka dwuznaczność lub niejasność wywołuje wzmożoną aktywność ciał migdałowatych – dwóch struktur głęboko ukrytych w mózgu, pełniących ważną funkcję w reakcjach na zagrożenia[9]. Każdy z tych tworów to skupisko komórek nerwowych umiejscowione pod płatami skroniowymi, po obu stronach naszego mózgu. Informacje docierają do ciał migdałowatych z wielu różnych źródeł, a one je filtrują, klasyfikując pod kątem poziomu zagrożenia, i inicjują stosowne reakcje. Równocześnie zmniejsza się aktywność w brzusznym prążkowiu – części uczestniczącej w reakcjach na nagrody (aktywność tego obszaru zwiększa się w sytuacjach oczekiwania na podwyżkę lub wakacje, a nawet przy pocałunku). Kiedy wzrasta poziom niepewności, zwiększa się pobudzenie ciał migdałowatych, a aktywność prążkowia brzusznego maleje.

Wynika z tego, że mózg nie tylko woli pewność od niepewności, lecz także gwałtownie jej potrzebuje i intensywnie do niej dąży. Potrzeba, by mieć rację, jest w istocie potrzebą dobrego samopoczucia. Neurolog Robert Burton wprowadził termin „nastawienie na pewność”, opisujący to odczucie i sposób, w jaki zaburza ono nasze myślenie[10]. Wszyscy wiemy, że uczucie pewności związane z jakąś decyzją lub przekonaniem – bez względu na ich rangę i znaczenie – uszczęśliwia nasz mózg. A ponieważ mózg to lubi, więc i my lubimy ten rodzaj komfortu. W życiu codziennym dobre samopoczucie wymaga, byśmy „mieli rację” (bo gdybyśmy się przyznali, że tylko „czujemy się dobrze”, to racji moglibyśmy nie mieć, co z punktu widzenia mózgu nie jest w porządku).

Nasi drapieżni kuzyni pływający w oceanach nie dźwigają egzystencjalnego bagażu dążenia do pewności. Ich potrzeby są prostsze, a mózgi ułatwiają im uczenie się zaspokajania potrzeb. W przypadku orki doskonale się to sprawdza, o czym przekonał się ów nieszczęsny rekin biały.

Ludzkim mózgom także nie można odmówić sprawności, lecz następstwem ich gwałtownego rozwoju jest komplikowanie wzorców przetrwania i rozwoju. Intensywne pragnienie dobrego samopoczucia to tylko jeden z przykładów typowo ludzkiej rzeczywistości, a zarazem główny temat tego rozdziału.

Zaślepieni przez oczywistości

Phil, specjalista realizujący młodzieżowy program w szkole dla niesłyszących i ociemniałych, opiekujący się uczniami mieszkającymi w internacie oraz sprawujący nad nimi kompleksowy nadzór (a przy tym członek Mensy), dobrze pamięta dzień, w którym rozpoczął pracę. Wieczorem obchodził wszystkie piętra, by sprawdzić, czy uczniowie są w swoich pokojach i czy aby czegoś nie potrzebują. W internatach, w których pracował wcześniej, wieczorne kontrolowanie pokoi oznaczało obowiązkowe gaszenie lamp. Teraz jednak poinstruowano go, że niewidomi często sypiają przy zapalonym świetle (to, czy jest zgaszone, nie ma dla nich znaczenia), a administratorzy wolą ze względów bezpieczeństwa zostawiać na noc włączone oświetlenie.

Przechodząc z piętra na piętro, Phil widział, że światło wszędzie się pali, a podopieczni są w swoich pokojach. W jednym z nich było jednak ciemno (co w tych warunkach oznaczało sytuację wyjątkową). Gdy wszedł do nieoświetlonego pokoju i zawołał po nazwisku ucznia, który powinien się w nim znajdować, nie usłyszał odpowiedzi. Zawołał więc nieco głośniej. Znów cisza. Po trzecim wezwaniu zaczął przeszukiwać sąsiednie pokoje, toalety i korytarze. Nie znalazłszy w nich wychowanka, pobiegł do biura administracji, by zawiadomić o jego nieobecności. Zapytano Phila, czy jest tego absolutnie pewien. Odpowiedział, iż sprawdzał w całym budynku i „ma pewność”, że podopiecznego nie ma w pokoju oraz nigdzie indziej. Rozpoczęto wówczas wielogodzinne poszukiwania na całym terenie szkoły, a potem również w mieście.

W pewnym momencie Phil uprzytomnił sobie coś, co sprawiło, że poczuł napięcie. Pobiegł na górę do pokoju ucznia (w którym nadal było ciemno), po omacku sięgnął do wyłącznika przy drzwiach i zapalił światło. Jego podopieczny leżał w łóżku ze słuchawkami na uszach.

Dlaczego przeoczył coś, co w retrospekcji wydaje się oczywistością? Cofnijmy się do krytycznej chwili i zobaczmy, co się stało. Po pierwsze, w jego umyśle pojawiła się nowa „reguła sukcesu”: gdy światło się pali, to wszystko jest w porządku. W dotychczasowej pracy obowiązywała odwrotna zasada, więc jego mózg się przestawił, dostosowując się do parametrów nowej reguły. Phil wchodził do wielu pokoi na różnych piętrach, a tam zawsze było włączone światło. Doświadczenie to wzmocniło rekalibrację jego mózgu, utrwalając nową regułę.

Spójrzmy na to nieco inaczej. Uwaga Phila stała się wybitnie selektywna. Zmiana reguły wzmogła jego czujność, a ta uniemożliwiła mu spokojne rozważenie innych opcji. Był niewrażliwy na szczegóły, które mogły zmienić jego zachowanie, a konkretnie skłonić do zapalenia światła. Takie postępowanie to przykład „selektywności uwagi”, nazywanej także „selektywnym nastawieniem” – tendencji orientowania się na informacje pochodzące tylko z jednego elementu otoczenia, z pominięciem innych, bez względu na to, jak bardzo są oczywiste.

Psychologowie zbadali dynamikę tego zjawiska, posługując się metodą zwaną zadaniem Eriksena[11]. Uczestnikom eksperymentu pokazuje się trzy zestawy symboli, które są przez chwilę wyświetlane na ekranie, przy czym środkowemu towarzyszą symbole znajdujące się po obu jego stronach. W niektórych przypadkach te boczne wskazują w kierunku środkowego („symbole kongruentne”), w innych w kierunku przeciwnym („symbole niekongruentne”), a w jeszcze innych nie wskazują w żadnym kierunku („symbole neutralne”). Po wyświetleniu zestawu symboli uczestnik mówi prowadzącemu badanie, czy były one kongruentne, niekongruentne czy neutralne, oraz ocenia pewność swojej odpowiedzi.

Wyniki tych doświadczeń są niezwykle znaczące: uczestnicy wysoko oceniają pewność swoich spostrzeżeń, mimo że podają błędne odpowiedzi w prawie połowie przypadków. Wynika to z faktu, że ludzki mózg można bardzo łatwo uniewrażliwić na dużą część bodźców płynących z otoczenia. Wyświetlając symbole zgodnie z pewnym wzorcem, a następnie zmieniając go, powodujemy selektywne skupienie na jednej zmiennej z pominięciem innych, których uczestnik po prostu nie widzi (nie dopuszcza do świadomości). W doświadczeniu z zadaniem Eriksena ważną rolę odgrywa czas. Symbole celowo wyświetla się krótko, zmuszając uczestników do szybkich ocen, zanim pojawi się następny zestaw. Zwiększenie odstępów czasu znacząco poprawia oceny.

Najzabawniejszy jak dotąd eksperyment badawczy, ilustrujący efekty skrajnej selektywności uwagi, przeprowadzili psychologowie Daniel J. Simons i Christopher F. Chabris, nadając mu nazwę „Goryle są wśród nas”[12]. Uczestnicy doświadczenia oglądali film, na którym piłka koszykowa była przekazywana z rąk do rąk w grupie osób. Badani mieli policzyć, ile razy to się stało. W pewnym momencie w oglądanej scenie pojawia się kobieta przebrana za goryla. Powoli wchodzi, zatrzymuje się, uderza dłońmi w piersi i wychodzi, przy czym cały jej występ trwa dziewięć sekund. Po zakończeniu filmu uczestnikom zadano pytania: „Czy widziałeś(-aś) na filmie coś niezwykłego?”, „Czy zauważyłeś(-aś) kogoś innego niż koszykarze?” i wreszcie: „Czy widziałeś(-aś) goryla?”. Ponad połowa uczestników odpowiedziała, że nie widziała niczego niezwykłego, a tym bardziej goryla.

Simons i Chabris skutecznie pobudzili selektywność uwagi, polecając uczestnikom skupienie na piłce i liczenie podań. Wykonując tę instrukcję, większość oglądających film nie zauważyła dziwacznego epizodu rozgrywającego się przed ich oczami.

Uczestnicy tych badań przyznają, że byli zaszokowani skalą swoich percepcyjnych błędów. Często po zakończeniu doświadczeń twierdzą, że byli pewni swoich odpowiedzi. Ci, którzy obejrzeli ponownie film z gorylem, są szczerze zdumieni, że coś tak oczywistego uszło ich uwadze.

Wracając do Phila, dopóki przedmiotem jego kontroli były wciąż te same pokoje, ocena, czy wszystko jest w nich w porządku, zajmowała mu niewiele czasu. Ta część jego obowiązków stała się tak łatwa, że wykonywał je niemal w biegu, zwiększając tempo. Kiedy zbliżył się do pokoju odbiegającego od wzorca, nie zwolnił tempa myślenia i w rezultacie nie dostrzegł czegoś, co miał przed sobą jak na dłoni (aczkolwiek w ciemności).

Co powinien był zrobić inaczej? Odpowiedź wydaje się teraz oczywista – zwolnić. Kilka chwil zastanowienia pozwoliłoby mu otworzyć się na szczegóły sytuacji, których nie uwzględnił. To jednak wymagałoby również rezygnacji z „dobrego samopoczucia” – przywiązania do pewności. Można przypuszczać, że – podobnie jak uczestnicy eksperymentów z gorylem – był zaszokowany swoim błędem i tym, że przeoczył tak oczywistą możliwość. Przygoda Phila skończyła się dobrze, ale w przypadku tych, którzy pobłądzą w „dżungli pewności”, nie zawsze tak bywa.

Drogeryjni kowboje

Ze sporym uszczerbkiem dla młodzieńczego poczucia wartości pracowałem jako nastolatek w drogerii, zarabiając na swoje fanaberie. Pewnego dnia, w chwili gdy obsługiwałem kasę, do kontuaru podszedł najwyraźniej lekko podenerwowany mężczyzna. Powiedział, że ma pytania dotyczące rodzajów filmów do nowego aparatu trzydziestopięciomilimetrowego, i sięgnął do pudełek wystawionych za moimi plecami.

Kiedy się odwróciłem po kilka pudełek, by mu pokazać różnicę między filmami, zobaczyłem kobietę w obszernym płaszczu, kręcącą się przy wejściu, gdzie były wyłożone kartony z papierosami (w tamtych czasach niektóre sklepy wciąż sprzedawały je z półek). Mężczyzna, widząc rozproszenie mojej uwagi, zaczął mówić szybciej, by ją z powrotem do siebie przyciągnąć. Po kilku sekundach zauważyłem, że kobieta chowa za pazuchę karton z papierosami. Uświadomiłem sobie, że te dwie osoby działają w sposób skoordynowany – mężczyzna zajmuje mnie rozmową, a jego wspólniczka kradnie towar.

Chwyciłem za telefon i zadzwoniłem na zaplecze do Eda, kierownika sklepu. W tym momencie złodzieje zrozumieli, że zostali zdemaskowani, i szybkim krokiem ruszyli ku drzwiom, zachowując pozory normalnego zachowania. Ed pobiegł do wyjścia, by uniemożliwić im ucieczkę. Miał kilka sekund na decyzję: nie mógł zatrzymać obojga, musiał więc dokonać wyboru. Wiedział, że jedna na pewno wyjdzie ze sklepu. Wydawało mu się, że z kobietą pójdzie łatwiej, złapał ją więc za ramię. To była zła decyzja. Złodziejka chwyciła dłoń sprzedawcy, odwróciła się twarzą do niego i, ku jego przerażeniu, szarpnęła jego wskazujący palec tak mocno, że w nim chrupnęło. Ed upadł na kolana, wyjąc z bólu, a złodzieje wybiegli ze sklepu.

Decyzja Eda wynikała z prostego założenia, że mężczyzna może być silniejszy, a kobieta słabsza, czyli uznał ją za słabą płeć. Przywiązanie do tej wątpliwej logiki skłoniło go do działania, które stało się później przyczyną nieszczęścia.

Nasza opowieść na tym bowiem się nie kończy. Krótko po bolesnym błędzie Eda inny nasz pracownik (nazwijmy go Nedem) puścił się w pogoń za rabusiami. Był większy i silniejszy od kolegi i często się chwalił osiągnięciami w sztukach walki. Pobiegł więc za złodziejami na plac parkingowy, krzycząc, by się zatrzymali, co też uczynili. Mężczyzna odwrócił się, zagradzając drogę Nedowi, który przyjął postawę przypominającą trochę dżudo, a trochę karate, ostrzegając w ten sposób przeciwnika, że nie będzie miał szans w ewentualnej konfrontacji. Niestety, złodziej zbytnio się tym nie przejął i skierował pięść pod prawe oko Neda. Ten upadł na chodnik, a napastnicy pobiegli do samochodu, wsiedli do niego i odjechali.

Wspólnym elementem zachowań Eda i Neda było zawężenie kontekstu sytuacji, w których się znaleźli, przez ograniczone i zniekształcone informacje, bez uwzględnienia ważnych danych mogących zmienić bieg wydarzeń. Najlepszą ilustracją sposobu selekcjonowania i organizowania danych przez mózg jest wyobrażenie ramy obrazu, nietypowej, bo zasłaniającej wszystko, co znajduje się na zewnątrz, i magnetycznie skupiającej uwagę na treści, którą otacza. Kiedy spoglądamy poza nią, mózg sygnalizuje, że to może być przykre, i dąży do skupienia uwagi na wnętrzu.

Łatwo można dostrzec, jak ta tendencja wpłynęła na Eda i Neda. Dlaczego Ed próbował fizycznej konfrontacji ze złodziejami? Jego wewnętrzne nastawienia kazały mu wierzyć, że zdoła obezwładnić jedną z tych osób – tę, która według jego mniemania powinna być słabsza. Siła tych nastawień przewyższała trzeźwą ocenę własnych możliwości podczas fizycznej konfrontacji z całkowicie obcą osobą.

Nastawienie Neda było takie: „Potrafię zdominować złodziei dzięki swoim wybitnym umiejętnościom”. Nie brał pod uwagę innych opcji – że jego znajomość sztuk walki może nie być tak dobra, jak mu się wydawało, oraz że złodziej jest od niego sprawniejszy lub nawet uzbrojony. Nie uwzględnił też informacji bieżącej: palec Eda został złamany jak precelek, czego przed chwilą był świadkiem.

Psychologowie Amos Tversky i Daniel Kahneman jako pierwsi zidentyfikowali tę skłonność jako błąd poznawczy, definiując ją jako występującą w procesie podejmowania decyzji koncepcję działań, następstw i uwarunkowań związanych z konkretnym wyborem. Ograniczająca formuła, którą przyjmuje osoba podejmująca decyzję, wynika częściowo z wyrażenia problemu, a częściowo z jej norm, przyzwyczajeń i cech osobistych[13].

Ed i Ned podejmowali decyzje ad hoc, bez zastanowienia, dlatego ich działaniami kierowały wewnętrzne nastawienia (co można w jakimś stopniu usprawiedliwić). Gdybyśmy potrafili zajrzeć do ich świadomości, odkrylibyśmy tam głębszy poziom uwewnętrznionych nastawień, który można by nazwać programem ograniczającym.