Tytuł: Niebieskie ptaki PRL-u
Autor: Wojciech Kałużyński
© Copyright for the text by Wojciech Kałużyński, Warszawa 2014
© Copyright for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2014

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Redakcja: Joanna Egert-Romanowska

Korekta: Elwira Wyszyńska

Projekt okładki i stron tytułowych: Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Fotoedycja: Katarzyna Kucharczuk

Fotografia na okładce: East News/Laski Diffusion/TJ Kubiak

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Michał Latusek

ISBN 978-83-7705-624-0 (ePub)

ISBN 978-83-7705-625-7 (Mobi)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 695 45 55
www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na http://www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Rozdział VI

W POLSKĘ IDZIEMY…

(...)

3.

„Niebieskie ptaki” odchodziły przedwcześnie: Hłasko, Maklakiewicz, Himilsbach, Stachura, Iredyński, Dymny... Ale nie zniechęcało to następnych. Pojawiali sie zmiennicy chętni przejąć pałeczkę w knajpianej sztafecie. Studiowali całymi latami, imprezowali, pili kontestując rzeczywistość. Zamiast czekającej ich nudnej roboty woleli kolorowy żywot balangi, kontrkultury. Zostawali „niebieskimi ptakami” z wyboru i z braku innych alternatyw. Jan Wołek, pieśniarz, poeta, malarz, rocznik 1954, opowiada: „Jeździłem bydlęcymi wagonami po Polsce powiatowej, grałem w trzech różnych miastach w ciągu dnia i wszędzie byłem witany rytualnym kieliszkiem wódki. Ludzie afirmowali w jedyny znany sobie sposób sympatię, poczucie więzi i lojalności”[343].

Wódka wciąż krzepiła. Na wspólnym, rytualnym, celebrowanym piciu środowisko młodej literatury budowali własną tożsamość. Tak jak ich poprzedncy: pili i gadali: o życiu, kobietach, piłce nożnej, literaturze, o lepszym świecie na Zachodzie i coraz częściej ‒ o polityce. Ale już ze świadomością wszechobecnej ubecji. W tym środowisku na kapusiów mówiło się kochanowscy – wedle słów poety, „pełno ich, a jakoby nikogo nie było”.

Jan Wołek mówi, że „półlitrówka powinna stać w Sevres pod Paryżem jako polski wzorzec kulturowy tamtych lat”[344].

W pijackiej enklawie artystycznej uciekającej od PRL modne były dwa hasła rodem nieco z epoki saskiej z lubością cytowane przez Janusza Głowackiego: „Pić, pierdolić, nie żałować, bida musi pofolgować” albo „Trzeba dużo pić i jebać, żeby się z nędzy wygrzebać”. „Może na trzeźwo owe hasła nie były zbyt logiczne, ale jak się człowiek napił – to już miały głęboki sens” – mówi Głowacki. „Więc się piło. Romantycznie albo tragicznie, albo antykomunistycznie, albo przez rozum. A także dla przyjemności. Dookoła bieda codzienna, chamstwo, kłamstwo, brak perspektyw. „Tylko wódka zapomnienie da” – śpiewał harmonista w filmie Hasa Pętla według opowiadania Marka Hłaski. Narzeczona zdradza – seta, nie ma na buty – sto pięćdziesiąt, cenzura zdejmuje książkę – pół litra, przyjaciel zakapuje – półtora, nasi przegrywają z Ruskimi w nogę – trzydniówka” [345].

W PRL tylko dwie sfery wymykały się spod kontroli państwa. Seks i pijaństwo. „Napił się człowiek i był wolny, a przynajmniej przez chwilę tak się czuł. Mógł z tej chwilowej wolności korzystać – powywracać wszystkie śmietniki, dopaść jakąś panienkę, powiedzieć do szefa: «Ja cię chromolę!». Następnego dnia był kac, przerażenie, ale było też wytłumaczenie: byłem napity! A, jak tak, to wszystko w porządku. Pijanemu się wszystko wybacza, pijanego nie wypada skrzywdzić. Człowiek jest wrażliwy – to pije”[346] – tłumaczył w wywiadzie Janusz Głowacki. Sam niebieski ptak. I to podwójny, bo w Polsce żyjący od imprezy do imprezy, nocujący na dworcach, a w Ameryce mieszkający w ruderach albo zgoła pod gołym niebem, na ławce w Central Parku, z czego wyniknęła nie najgorsza sztuka Antygona w Nowym Jorku. „Kto pił?” – pytał go w wywiadzie Paweł Smoleński. „A kto nie pił? Piła klasa robotnicza, inteligencja pracująca, młodzież, rządzący i rządzeni, wsadzający do więzienia i wsadzani. Każdy chciał złapać trochę szczęścia. Pamięta pan ten dowcip na budowie. «Panie majster, która godzina?». «A wiesz, że ja bym też się napił»”[347].

Pili zatem w PRL wszyscy. „Dlaczego artyści mieli nie pić? W ogólnej frustracji w modzie było marnowanie zdrowia i talentu. Większości się to udało. Ale tak się składa, że więcej świetnych książek albo filmów powstawało wtedy po pijanemu czy na kacu niż teraz na trzeźwo”[348]  – mówi Janusz Głowacki. Codziennie legion pijących niebieskich, kolorowych uciekających od szarości ptaków wyruszał na Szlak Hańby od Fukiera na Starówce aż do SPATiF-u w Alejach Ujazdowskich. Po drodze były elegancki Europejski, Bristol, Zielona Budka z piwem, Partumiarnia, Kameralna. Na końcu zaś Ściek przy Trębackiej. Tam ściekała większość artystów. Mieścił się w piwnicy i był najdłużej otwarty. A gdy zamykano i ściek, zostawały jeszcze dworcowe bary, mordownie na Ząbkowskiej albo Brzeskiej albo pokątne mety. Wódką handlowały wtedy nawet kwiaciarki rezydujące na Placu Zbawiciela. U nich można było kupić wódkę o każdej porze dnia i nocy. I to zimną, bo trzymały butelki w wodzie razem z kwiatami.

Pijący outsiderzy liczyli na to, że wódka może rozbudzić wyższe uczucia. Tyle że okazywało się, że raczej na krótko. W peerelowskim piciu była jakaś gigantyczna odgórna hipokryzja. Bo z jednej strony, władza prowadziła szeroko zakrojone akcje antyalkoholowe, uświadamiała, wieszano afisze i plakaty, były pogadanki i poradnie antyalkoholowe. A z drugiej strony, doskonale wiedziała, jak wielki procent dochodu narodowego pochodzi z wódki, a kiedy ludzie mają co pić i czym zakąsić są mniej skorzy do buntu i kontestacji. Więc władza była przekonana, że dopóki nie zabraknie wódki, dopóty komunizm nie jest zagrożony.

Był tylko jeden moment w historii PRL, kiedy naród wytrzeźwiał – w sierpniu 1980 roku. W czasie sławnego strajku w Stoczni Gdańskiej komitet strajkowy wydał zakaz picia. Zupełny i całkowity. Flaszki w celach prowokacyjnych ubecja próbowała podrzucić. Próbowali też odwiedzający. „Widziałem, jak kobieta podawała mężowi przez zakratowaną bramę do stoczni schowaną w koszyku z jedzeniem flaszkę. A on tę flaszkę wyciągnął, długo oglądał i zaczął powolutku wylewać. A dookoła straszna cisza. Wszystkie rozmowy się urwały, wszyscy patrzą. Tylko kobieta zza bramy krzyczy: «Ludzie! Nie pozwólcie mu tego wylać! On musi pić! On jest alkoholik!». Myślę, że ta scena przydałaby się w filmie Człowiek z żelaza»”[349] – mówi Janusz Głowacki. A Wiktor Osiatyński dodaje, że chociaż trudno było kupić wódkę na całym Wybrzeżu, w Warszawie nie było takich kłopotów, więc choć robotnicy na moment wytrzeźwieli, towarzystwo inteligenckie piło dalej. Wszak zaprawionym w sztuce niebieskim ptakom trudno było na trzeźwo ustrój, choćby i sypiący się w gruzy, wytrzymać.

(...)

PRZYPISY

[343] Ibidem.

[344] Ibidem.

[345] Na szlaku Hańby, z Januszem Głowackim rozmawia Paweł Smoleński, „Gazeta Wyborcza”, 21.05.2009, s. 17.

[346] Ibidem.

[347] Ibidem.

[348] Ibidem.

[349] Ibidem.