Obecność

Wspomnienia o Czesławie Miłoszu

Wybór, redakcja i opracowanie Anna Romaniuk

PWN

Dyrektor Wydawniczy

Monika Kalinowska

Wybór tekstów i zdjęć, redakcja, opracowanie

Anna Romaniuk

Redaktor prowadzący

Dąbrówka Mirońska

Redakcja merytoryczna

Marianna Sokołowska

Korekta

Elwira Wyszyńska

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Produkcja

Marcin Zych, Ewa Modlińska

Skład i łamanie

IT WORKS, Warszawa

Copyright @ by Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2013

Copyright @ by Anna Romaniuk, 2013

ISBN: 978-83-7705-390-4

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia: 801 33 33 88

www.pwn.pl

Zdjęcie na okładce: Czesław Czapliński/ FOTONOVA

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Konwersja:

Spis treści

Wstęp

Andrzej Miłosz, O starszym bracie

Jarosław Iwaszkiewicz, Cześ

Stefan Kisielewski, Miłosz

Gustaw Herling-Grudziński, Meteor

Maria Iwaszkiewicz-Wojdowska, 1 v. Włodkowa, 2 v. Wołosiukowa, Pamiętam Miłosza młodego

Danuta Szczepańska, W Goszycach

Elżbieta Jogałła, Skarb

Elżbieta Zechenter-Spławińska, ***

Wisława Szymborska, Onieśmielenie

Jerzy Giedroyc, Literatura i polityka

Zofia Hertz z domu Neuding, Nocne rodaków rozmowy

Jeanne Hersch, O przekładach

Bohdan Osadczuk, Idźmy dalej

Marek Skwarnicki, Pan Czesław – wspomnienie bardzo osobiste

Andrzej Walicki, Czesław Miłosz, jakim go znałem, jakim go pamiętam

Antoni Miłosz, Z innej gliny

Katarzyna Herbert, Trudna przyjaźń

Henryk Grynberg, Uchodźca

Tamara Kołakowska, Leszek Kołakowski, Rozmowy

Rita Gombrowicz z domu Labrosse, Miłosz i Gombrowicz w Vence

Joanna Miłosz-Piekarska, Wspomnienia o Stryju

Grażyna Strumiłło-Miłosz, Przy stole z Miłoszem

Aleksander Schenker, Wędrowiec

Krzysztof Zanussi, Kalifornijskie spotkania

Krystyna Serejska-Olszer, „Jak unieść pamięć?”

Irena Grudzińska-Gross, Zalety emigracji

Erin Gilbert, Mój dziadek

Adam Michnik, Umysł Wyzwolony

Krzysztof Lisowski, Zmieniony w samo patrzenie. Wspomnienie o Czesławie Miłoszu

Renata Gorczyńska, Człowiek wielopiętrowy

Anna Frajlich, Daty dedykacji

Piotr Kłoczowski, Lekcje z Miłosza

Aleksander Fiut, Portret szkicowany słowem

Magdalena Smoczyńska, Miłosz znany od dziecka

Jerzy Jarzębski, Miłosz w podróży

Krzysztof Kopczyński, Słowo poety

Ryszard Matuszewski, Spotkanie na szczycie poezji

Krystyna Zachwatowicz-Wajda, Andrzej Wajda, Wiersz

Elżbieta Isakiewicz, Zdjęcie

Wojciech Karpiński, Lunch z Miłoszem

Adam Zagajewski, Nie potrafię napisać wspomnienia o Czesławie Miłoszu

Joanna Rayska-Miłosz, A poeta także był sam

Adam Boniecki MIC, To nic, że czasem nie wie

Barbara Toruńczyk, Epoka Miłosza

Czesław Czapliński, Czesław Miłosz

Julia Hartwig, Miłosz pełen pogody

Jerzy Illg, Tropiciel Istotności

Stefan Chwin, Parę chwil z Miłoszem

Joanna Zach, Wyprawa konieczna jak miłość

Carol Thigpen-Miłosz, Witając z nim nowy dzień

Elżbieta Sawicka, Widzieliśmy szczęśliwego Miłosza

Andrzej Zawada, O dostępie do przeszłości

Agnieszka Kosińska, W rytmie Miłosza

Valeria Rossella, Tłumacząc poezję Miłosza

Anna Dymna, Dotyk ciepłej ręki

Barbara Gruszka-Zych, Kolczyki od Miłosza

Wojciech Kass, Chciałbym być znów młody i mieć 75 lat

Andrzej Kalinin, Czesław Miłosz

Tomasz Śmigielski, Zwyczajny niezwyczajny Czesław Miłosz

Agnieszka Ptak, Dziesięć minut w życiu

Małgorzata Smoleń z domu Tylka, Mówię córce, że był

Roman Nowobilski, Spacer z Miłoszem

Joanna Kowalik, Wspomnienie o Czesławie Miłoszu

Renata Czekalska, Trzy spotkania z Miłoszem

Elżbieta Ptak, Zwykły, bliski człowiek

Andrzej Szczeklik, W chorobie

Józef Baran, „Śmierć nikogo z żywych nie ominie”

Ryszard Krynicki, Ale książki zostaną…

Marta Wyka, Podróż sentymentalna

Kalendarium życia, twórczości i recepcji dzieła Czesława Miłosza

Nota edytorska

Przypisy

Wstęp

Czesław Miłosz przez kilkadziesiąt lat był wielkim nieobecnym polskiej literatury. Przez kilkanaście następnych stawał się jej wielkim obecnym. Do tego stopnia, że w ostatnich kilku latach życia jego obecność była aż nazbyt oczywista.

Tak wyglądałoby kalendarium życia Miłosza z największego oddalenia. Im bliżej, tym więcej szczegółów modyfikujących uzyskany obraz. Dla każdego z etapów biografii Miłosza można przywołać świadectwa tych, którzy pamiętali lub pamiętają jego lata dziecięce, młodość, dojrzałość, starość. Punty orientacyjne na mapie życia poety to Szetejnie, Wilno, Warszawa, Goszyce, Kraków, Waszyngton, Paryż, Montgeron, Berkeley, Kraków. Za każdą z wymienionych nazw kryją się twarze i wspomnienia ludzi, z którymi Czesława Miłosza zetknęły los i bieg historii.

Kolejne pokolenia wzrastały świadome lub nieświadome jego obecności lub niebecności. Zatem temat tej książki ma dwa wymiary: „Miłosz” i „doświadczenie Miłosza”. Poeta notował: „Starość zmieniła mnie w dom otwarty dla głosów ludzi, których kiedyś znałem, także dla tych znanych ze słyszenia albo lektury. Całe kłębowisko splątanych losów, tragiczne i komiczne, kolory, kształty, dźwięki różnych języków i różnych akcentów” (Abecadło). W zbiorze Obecność. Wspomnienia o Czesławie Miłoszu zanotowano głosy tych, których Miłosz zaprosił do swego „domu”, w dosłownym i przenośnym tego słowa znaczeniu.

Są to ci, którzy obserwowali jego początki twórcze, którzy łagodzili poczucie osamotnienia w długich latach emigracji, którzy towarzyszyli mu i opiekowali się nim w ostatnim okresie życia. Czytelnicy pierwszych wierszy i wydawcy ostatnich tomów. Tacy, dla których lektura dzieła Miłosza była ważnym elementem młodzieńczych wtajemniczeń, i inni, którzy poecie przyznawali się, że program szkolny zniechęcił ich do czytania jego utworów. Niektórzy znali wiersze Miłosza od dziecka, niektórzy kopiowali je ręcznie za kratami bibliotek uniwersyteckich albo wynosili jego książki pod swetrem, by oddać maszynistce do przepisania w kilka godzin. Dla wielu z nich lektura wierszy Miłosza miała znamiona doświadczeń inicjacyjnych. Dla jednych był „Mistrzem”, dla innych „zwykłym, bliskim człowiekiem”. Spotykają się w tym tomie członkowie rodziny, liczni przyjaciele, pisarze i żony pisarzy, wykładowcy uniwersyteccy, wydawcy, redaktorzy, tłumacze, reżyserzy, reporterzy, fotograficy, sekretarki, lekarze, pielęgniarki… Różne pokolenia, różne „doświadczenia Miłosza”.

To wielogłosowe świadectwo człowieka o wyrazistych zaletach i wadach, wybitnego twórcy w „chudych i tłustych latach”, opowieść o jego bliskich, książkach, podróżach, o cieszeniu się życiem i rygorze pracy, o narodzinach wierszy i umieraniu… Wszystkim tym, co niesie bogate i pełne życie rozpięte na przestrzeni dziewięćdziesięciu trzech lat. Z perspektywy 1911 roku 2004 wydawał się zapewne zupełnie nieprawdopodobny, jak z opowieści fantastycznych. Z perspektywy 2004 roku 1911 to zamierzchła, na poły legendarna przeszłość. Miłosz łączył obie te perpektywy, więcej, doświadczył wszystkiego, dobrego i złego, z czym obie te daty się łączyły i co niosły dziesięciolecia zawierające się pomiędzy nimi.

Poeta nie napisał autobiografii, jednak mniej lub bardziej wyraźne tropy rozsiał w całym rozległym dziele. Nie wszystko zostawił domysłom, ułatwił zrozumienie wielu ważnych faktów i wyborów ze swego życia, a także epok, w których przyszło mu żyć.

Miłosza przybliżają również książki poszczególnych autorów opowiadających o swoich relacjach z poetą i jego twórczością, między innymi Marka Skwarnickiego, Ryszarda Matuszewskiego, Andrzeja Walickiego, Aleksandra Fiuta, a także biografia pisarza pióra Andrzeja Franaszka.

W roku śmierci noblisty ukazał się tom Czesław Miłosz in memoriam, pierwszy zbiór wspomnień o nim, zapisów reakcji na jego odejście. Na początku 2011 roku w Stanach Zjednoczonych opublikowano An Invisible Rope: Portraits of Czesław Miłosz. Zatem niniejsza książka, wydana po obchodach stulecia urodzin polskiego noblisty, jest trzecim, chcę wierzyć, że najpełniejszym, tomem wspomnień o nim.

Każda z wymienionych książek wnosi nowe elementy do portretu Miłosza. W każdej tłem i kontekstem opowieści o Czesławie Miłoszu są indywidualności osób wspominających, subiektywne klisze ich pamięci, ich własne biografie, lektury, dedykacje w książkach… Miłosz miał wyraźną świadomość dystansu, jaki dzieli żywych od umarłych. I choć prawda jest jedna, to jej rekonstrukcja jest bodajże najtrudniejszym zadaniem. Czesław Miłosz pisał: „Oczywiście, jesteśmy bezbronni wobec czasu, który nastanie po naszej śmierci, wobec wszelkich przemian smaku, obyczajów, skali wartości, mód. Będą z nas brali, co im wygodne, odrzucali, co im niepotrzebne, i któż może przewidzieć, na ile ten obraz będzie podobny do naszego obrazu samych siebie?” (Rok myśliwego). Pytanie, czy zwielokrotnienie tych subiektywnych obrazów pozwala zbliżyć się do owego „obrazu samego siebie”, jaki nosił w sobie Miłosz? Sądzę, że tak.

Tom Obecność. Wspomnienia o Czesławie Miłoszu otwiera opowieść Andrzeja Miłosza, młodszego brata poety, o rodzinie Miłoszów i Kunatów. Jako ostatni zamieszczono esej Marty Wyki, opisującej wyprawę na Litwę „śladami Miłosza”. Te dwa głosy to swoista klamra spinająca siedemdziesiąt historii „o Miłoszu” i „doświadczeniu Miłosza”. To wskazanie zarazem na źródło mitu i jego punkt docelowy. Pomiędzy tymi dwoma głosami są zebrane przykłady na to, jak mit ewoluował, jak obrastał kolejnymi odczytaniami. Frapująca jest widoczna w tych dwóch, tak różnych, tekstach potrzeba obcowania z „niezwykłym”. Andrzejowi Miłoszowi nie wystarczy przypomnienie przodków, rozsnuwa wokół nich bohaterskie rycerskie i powstańcze czyny, dodaje faktom biograficznym wagi, prezentując rodowe zbroje i srebra. Bo każdy mit musi być zakorzeniony w rzeczywistości. Źródło mitu Miłoszowskiego wybiło w Szetejniach, których od wielu już lat nie ma, takich jakimi były u początków życia poety. O tej rozbieżności pomiędzy „kiedyś” i „teraz” traktuje tekst Marty Wyki. Opisana w nim grupa historyków literatury, blisko związanych z osobą i dziełem Czesława Miłosza, nie potrafiła (czy też może nie chciała?) patrzeć na litewskie krajobrazy i wileńskie ulice inaczej niż przez pryzmat mitu ukutego przez poetę. Uczeni, jakby zainspirowani Mickiewiczowską Romantycznością, używali nie „szkiełka i oka”, lecz „serca”. Szukali nie obłoków jako takich, lecz „strasznych obłoków” Miłosza. Nie interesowała ich w gruncie rzeczy współczesna rzeczywistość Litwy, co więcej, nie próbowali odszukać źródeł inspiracji, którymi żywił się przez lata Miłosz-twórca. Szukali ożywionego mitu – obrazu rzeczywistości, jaki przetworzył w swoim dziele Czesław Miłosz. Dochodzimy zatem do metabiografii, metahistorii, metarzeczywistości. Czyli do mitu. Mitu Czesława Miłosza. On sam w tym miejscu zapewne wybuchnąłby homeryckim śmiechem, który wielokrotnie brzmi na stronach tej książki.

***

Podziękowania zechcą przyjąć przede wszystkim autorzy wspomnień zawartych w niniejszym tomie. To dzięki ich trudowi udało się ocalić tak wiele intensywnych barw w portrecie Czesława Miłosza. Dziękuję im również za cierpliwość i wiarę, że przygotowana przeze mnie książka trafi do rąk czytelników.

Za pomoc w uzupełnianiu informacji biograficznych i kontekstowych zawartych w przypisach dziękuję: Annie Frajlich, Renacie Gorczyńskiej, Elżbiecie Jogalle, Wojciechowi Kassowi, Piotrowi Kłoczowskiemu, Krzysztofowi Kopczyńskiemu, Zygmuntowi Malinowskiemu, Aleksandrowi Schenkerowi, Krystynie Serejskiej-Olszer, Markowi Skwarnickiemu, Magdalenie Smoczyńskiej, Grażynie Strumiłło-Miłosz, Andrzejowi Walickiemu.

Materiał ilustracyjny książki pomagali zebrać: Henryk Citko, Czesław Czapliński, Aleksander Fiut, Anna Frajlich, Rita Gombrowicz, Renata Gorczyńska, Wojciech Karpiński, Wojciech Kass, Piotr Kłoczowski, Zygmunt Malinowski, Joanna Miłosz-Piekarska, Joanna Rayska-Miłosz, Joanna Zach. Dziękuję im za życzliwość.

Szczególne wyrazy wdzięczności należą się Barbarze Toruńczyk i Mikołajowi Nowakowi-Rogozińskiemu oraz Agnieszce Kosińskiej za pomoc w nawiązaniu kontaktu z wieloma autorami.

Książka ta powstała na zamówienie Państwowego Instytutu Wydawniczego i ukazać się miała w Roku Miłosza. Po decyzji o likwidacji wydawnictwa znalazła nowy dom w Wydawnictwie Naukowym PWN. Małgorzacie Maruszkin, Monice Kalinowskiej oraz redaktorkom Magdalenie Hildebrandt i Dąbrówce Mirońskiej dziękuję za entuzjazm, rzeczowość i konsekwencję, a przede wszystkim za to, że ważna dla mnie i autorów książka mogła się w końcu ukazać. Pani Mariannie Sokołowskiej wdzięczna jestem za wnikliwą lekturę i cenne uwagi.

Wspomnienia Marii Iwaszkiewicz-Wojdowskiej, Wojciecha Kassa i Piotra Kłoczowskiego zapowiadały ukazanie się Obecności… na łamach „Twórczości”, „Toposu” i „Zeszytów Literackich”. Redakcjom dziękuję za życzliwość.

Dziękuję mężowi, Radosławowi Romaniukowi, za to, że jak zawsze wspierał mnie swoją wiedzą i doświadczeniem.

Wraz z autorami podziękowania przekazuję Antoniemu Miłoszowi, spadkobiercy Czesława Miłosza, za życzliwość dla projektu oraz możliwość wykorzystania w książce fragmentów utworów i korespondencji jego ojca.

Anna Romaniuk

Aleksander Fiut

(ur. 1945)

– historyk literatury, krytyk literacki, eseista. Kierownik Katedry Literatury Polskiej XX wieku Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wykładowca europejskich i amerykańskich uniwersytetów. Jeden z członków założycieli Fundacji Miejsc Rodzinnych Czesława Miłosza przy Uniwersytecie Kowieńskim, członek rady programowej The Institute of Czesław Miłosz. Autor m.in. książek Moment wieczny. Poezja Czesława Miłosza (1987), W stronę Miłosza (2003) oraz O Miłoszu (2011). Przeprowadził z pisarzem rozmowy, których zapis złożył się na tomy: Rozmowy z Czesławem Miłoszem (1981) i Czesława Miłosza autoportret przekorny. Rozmowy (1988). Autor wspomnienia o poecie Mistrz („Tygodnik Powszechny”, nr 34/2004).

Portret szkicowany słowem

Wiele osób namawiało mnie, żebym spisał swoje wspomnienia o Czesławie Miłoszu. Powstrzymywały mnie od tego dwa powody. Pierwszy, że wszelkie wspomnienia za bardzo eksponują osobę opowiadającego – a rzucić cień na Miłosza, nawet mały cień, wydawało mi się dosyć groteskowe. Drugi powód jest taki, że Miłosza znałem dwadzieścia pięć lat. Nasza znajomość z biegiem czasu przerodziła się w bardzo bliską i serdeczną przyjaźń. Zatem musiałbym dużo opowiadać o własnym życiu, czego też wolałem uniknąć. Pomyślałem jednak, że może warto choćby słowami naszkicować portret poety. Ale i tutaj pojawia się zasadnicza trudność, bo wbrew pozorom wcale nie jest łatwo opowiedzieć o kimś, kogo się tak dobrze znało. Podczas mojego pobytu w Ameryce i po tym, jak Miłosz wrócił już do Polski, po 1989 roku, spotykaliśmy się prawie codziennie, albo też dzwonił do mnie codziennie i rozmawialiśmy o wszystkim. Kontakt był zatem nieustanny. Jak to przedstawić? To trochę tak, jakby się chciało opowiedzieć o osobach najbliższych, rodzicach, krewnych, z którymi spędziło się dużą część życia. Zawsze, niestety, zachowuje się w pamięci tylko jakieś ułomki, fragmenty, pojedyncze sceny. Kiedy ta osoba jest tak blisko, cały czas obecna, wydaje się, że nie ma potrzeby zapisywać czy zachowywać w pamięci konkretnych wydarzeń, rozmów czy słów. To błąd, bo potem okazuje się, że próba rekonstrukcji ex post narażona jest na różne pułapki i zafałszowania.

Moja przygoda z Miłoszem zaczęła się – jak już to wielokrotnie opowiadałem – w 1975 roku, od bardzo dla mnie pamiętnego wykładu Jana Błońskiego (wykład ten zresztą został utrwalony w formie eseju Bieguny poezji i opublikowany najpierw w „Miesięczniku Literackim”, a później przedrukowany w tomie Błońskiego Odmarsz[1]). Błoński był pierwszą osobą, która odważyła się mówić o Miłoszu na uniwersytecie, a zrobił to w sposób wyjątkowo sprytny (Miłosz był przecież poetą całkowicie zakazanym) – przedstawił mianowicie dzieje dwudziestowiecznej polskiej poezji jako spotkanie dwóch nurtów, które reprezentowali z jednej strony Miłosz, z drugiej Przyboś. Dla mnie, świeżo upieczonego doktora polonistyki, ten wykład był szokiem, ponieważ po raz pierwszy usłyszałem, cytowane przez Błońskiego, emigracyjne wiersze Miłosza. (Do dziś pamiętam, jakie piorunujące wrażenie zrobiła na mnie Œconomia divina[2]). Stało się wówczas dla mnie najzupełniej oczywiste, że mam do czynienia z najwybitniejszym polskim poetą. Po wykładzie podszedłem do Błońskiego, którego wówczas znałem już prywatnie, i poprosiłem o pożyczenie tomu wierszy Miłosza (mowa o londyńskim tomie poezji). Postanowiłem napisać książkę o tym poecie. W myśl zasady, że jeśli chce się coś naprawdę poznać, to trzeba o tym napisać książkę. Pomysł był dosyć karkołomny. Teksty Miłosza były właściwie niedostępne, nikt o nim, poza kilkoma osobami, wiele nie wiedział. Ale pomyślałem: „Trudno, zrobię, co będę mógł”. Zacząłem zatem od odwiedzania Biblioteki Jagiellońskiej i zbierania przedwojennych tekstów Miłosza. To znaczy – z esejów robiłem obszerne notatki, a wiersze, np. z „Żagarów”, najpierw przepisywałem ręcznie, po czym w domu przepisywałem je ponownie na maszynie. W ten sposób upłynął mi cały rok.

Szczęśliwie się złożyło, że w 1976 roku zostałem wysłany – na zasadzie wymiany uniwersyteckiej – na uniwersytet w Lille we Francji. Otworzyło to przede mną ogromne możliwości, jeśli chodzi o dostęp do materiałów, zwłaszcza „Kultury” paryskiej, która na tamtejszej polonistyce po prostu leżała na bibliotecznych półkach. Mogłem sobie te teksty, co dziś zabrzmi zabawnie, a wtedy było w Polsce nieosiągalnym luksusem, swobodnie kserować. Mogłem także czytać książki Miłosza wydane przez „Kulturę”. Ale, co znacznie ważniejsze, nawiązałem listowny kontakt z Miłoszem. Adres miałem od Jana Błońskiego, który – podobnie jak profesor Henryk Markiewicz[3], wówczas dyrektor Instytutu Filologii Polskiej – niezwykle życzliwie wspomagał mnie w całym moim zamyśle. Oni należą do osób, którym najwięcej zawdzięczam w życiu. Zatem zaraz po przyjeździe do Lille napisałem do Miłosza, załączając nadbitki przepisanych przeze mnie jego wierszy, i wkrótce, ku mojej radości, otrzymałem jego odpowiedź. To było jak otrzymać list od Mickiewicza! List był zresztą bardzo znamienny, bo na moje wyrazy ogromnego podziwu Miłosz odpowiadał, studząc moje zapały, że jego amerykańscy studenci mówią między sobą: „Podobno on sam pisze”. W Ameryce był wówczas znany głównie jako autor Zniewolonego umysłu. Pierwszy wybór jego wierszy, Selected Poems, ukazał w 1974 roku, i dopiero w 1978 roku, kiedy ukazał się drugi tom, Bells in Winter, i otrzymał Nagrodę Neustadt, zaczęła się jego międzynarodowa kariera, która doprowadziła go do Nagrody Nobla.

Zaczęliśmy więc korespondować. Miłosz z ogromną cierpliwością odpowiadał na moje liczne, pewnie niezbyt mądre, pytania. W pewnym momencie jego listy, za co mnie przepraszał, stały się bardzo krótkie. Jak napisał, jest bardzo zajęty, bo jeździ do San Francisco, do szpitala, do chorej żony, żeby zawieźć jej jedzenie. Bardzo mnie to poruszyło. W każdym razie w czerwcu 1979 roku, kiedy przyjechał do Paryża, umówiliśmy się na pierwsze spotkanie. Pamiętam do dziś, jak schodził po schodach. Uderzyła mnie przede wszystkim jego energia i młodzieńczość. Miał wtedy sześćdziesiąt osiem lat, a wyglądał na czterdzieści kilka, góra – pięćdziesiąt. Pierwsze jego słowa brzmiały: „Czy tak sobie Pan mnie wyobrażał?”. Poszliśmy na kawę i rozmawialiśmy tak, jakbyśmy się znali od lat. Poznałem wówczas również brata poety, Andrzeja, który odniósł się do mnie bardzo życzliwie – od razu bardzo go polubiłem – i któremu miałem później wiele zawdzięczać. Czesław Miłosz wprowadził mnie w krąg emigracji paryskiej, co było dla mnie niesłychanym przeżyciem, bo poznałem wtedy księdza Józefa Sadzika, Zofię Hertz, Olę Watową – ludzi naprawdę wyjątkowych. Wówczas również nagrałem swoje rozmowy z Miłoszem. Kiedy potem opowiadałem o tym przyjaciołom, nie chcieli wierzyć, że na moje pierwsze Rozmowy z Czesławem Miłoszem, które ukazały się – o ironio historii! – 13 grudnia 1981 roku, i natychmiast zniknęły z księgarń – złożyło się sześć godzinnych rozmów. Przyszedłem do Miłosza z magnetofonem, żeby sobie nagrać naszą rozmowę na pamiątkę. Byłem pewny, że już nigdy nie będę miał okazji z nim się spotkać. Początkowo nie bardzo chciał się zgodzić na nagranie. Mówił: „nie będę taki swobodny i to zostanie”. Ja na to: „To dobrze, że zostanie”. On spoważniał, chwilę się zastanowił i powiedział: „Może. To spróbujmy”. Miłosz zawsze mówił: „To spróbujmy”. Więc spróbowaliśmy. Na początku, żeby go rozkręcić, zadawałem pytania dosyć banalne: o Żagary, skąd wzięła się ta nazwa, i tym podobne. Po pierwszej godzinie zgodził się, by kontynuować nagranie. To były właściwie notatki pomocnicze do mojej książki. Te rozmowy mają, co chciałbym podkreślić, zupełnie inny charakter niż rozmowy Renaty Gorczyńskiej w grudniu tego samego roku, wydane później jako Podróżny świata. Pozwalam sobie podejrzewać, że utorowałem jej trochę drogę, ośmieliłem Miłosza do tej formy wypowiedzi, co do której nie był całkiem przekonany. Nie zadawałem mu jednak pytań takich jak Gorczyńska, która – świetnie znając twórczość Miłosza – z dziennikarską dociekliwością chciała wiedzieć: „Co Pan przez to chciał powiedzieć?”, „Skąd ten motyw?” itd. Mnie to zawstydzało. Uważałem, że znalezienie odpowiedzi na te pytania do mnie należy. Kim dla niego wówczas byłem? Pewnie przybyszem z innej cywilizacji, urodzonym i wychowanym już w Polsce Ludowej – z wszystkimi ułomnościami tej epoki historycznej. Należałem ponadto do innej generacji: co dla niego było częścią osobistego doświadczenia, dla mnie było już daleką historią.

Podczas tych pierwszych spotkań byłem na wieczorze poetyckim Miłosza w Éditions du Dialogue. Sposób, w jaki czytał swoje wiersze, zrobił na mnie niesłychane wrażenie. Zupełna magia. Ale jednocześnie pierwszy raz zobaczyłem Miłosza ogarniętego gniewem. Mianowicie prosił zebranych dziennikarzy, żeby nie robili zdjęć, zwłaszcza z fleszem, podczas czytania wierszy. Oczywiście nie usłuchali. Wówczas przerwał lekturę i wpadł w straszną pasję, krzycząc: „Dosyć tego! Assez!”. Zaskoczyło mnie, jak dalece ten bardzo łagodny człowiek może się przeobrazić w kogoś zupełnie innego.

Drugie nasze spotkanie nastąpiło w Sztokholmie. Pojechałem na ceremonię odbioru przez Miłosza Nagrody Nobla. Moje nagrania okazały się wydawniczym hitem. Wówczas nie było tekstów na temat Miłosza, a wielu ludzi – poza wąskim kręgiem krytyków, przyjaciół, wtajemniczonych – nawet tego nazwiska nie znało. Dla Wydawnictwa Literackiego nasze rozmowy stanowiły zatem bardzo smakowity kąsek. Wysłano mnie więc z umową wydawniczą i maszynopisem do Sztokholmu z prośbą, by Miłosz zgodził się na ich publikację.

Przy okazji chciałbym sprostować wciąż pokutującą opinię, że Miłosz dostał Nagrodę Nobla wskutek sytuacji politycznej, ze względu na „Solidarność”. Całkiem niedawno dowiedziałem się, że był zgłaszany do Nagrody Nobla przez Jerzego Giedroycia bardzo wcześnie, bo już w 1958 roku! O tym natomiast, jak jego twórczość trafiła do komitetu noblowskiego w latach 70., dowiedziałem się z kilku wiarygodnych źródeł. Mianowicie Bells in Winter przeczytał Artur Lundkvist[4], który był niezwykle szanowanym i wpływowym członkiem jury. On tak się zachwycił tym tomem, że został głównym promotorem Nagrody Nobla dla Miłosza. Oczywiście nie bez znaczenia był fakt, że wcześniej Miłosz otrzymał Nagrodę Neustadt, nazywaną „małym Noblem”. Tę zaś nagrodę otrzymał dzięki głosowi Josifa Brodskiego, który był członkiem jury. Konkurentem Miłosza był nie byle kto, bo Mario Vargas Llosa[5]! Brodski oświadczył, że „Miłosz jest jednym z największych – być może największym – poetą dwudziestego wieku”. Może warto przypomnieć, że kiedy Brodski znalazł się na wygnaniu w 1972 roku w Ameryce, otrzymał od Miłosza krzepiący list. Nigdy o tym nie zapomniał i bardzo sobie to cenił – zostali serdecznymi przyjaciółmi.

Ale wracając do ceremonii noblowskiej. Wszystko to, co działo się wokół niej, było dla mnie bardzo osobliwym doświadczeniem. Musiałem występować we fraku, którego oczywiście nie miałem. Wypożyczyłem więc z teatru, nieco podniszczony, ale w dobrym gatunku frak, koszulę z lekko przyżółkłymi koronkami. I tak wyposażony pojechałem do Sztokholmu. Przypomina mi się w tym kontekście kilka dosyć zabawnych scen.

Pierwsza z nich zdarzyła się 12 grudnia 1980 roku. Po wykładzie noblowskim Miłosz wychodzi z sali Akademii w towarzystwie syna – Toniego, brata – Andrzeja, bratowej – Grażyny Strumiłło-Miłosz, i mnie, i oświadcza: „Strasznie jestem głodny!”. Andrzej pyta: „To gdzie jedziemy?”. A Miłosz: „Jak to gdzie?! Do McDonald’sa!”. A trzeba pamiętać, że każdy noblista ma do dyspozycji limuzynę z kierowcą. Czekała zatem na Miłosza przed budynkiem Akademii piękna czarna limuzyna z chorągiewkami króla i proporcem noblowskim, a prowadziła tę limuzynę wysoka blondyna, bardzo wytworna, która na to, że mamy jechać do „McDonald’sa”, zareagowała z absolutnym spokojem. Nawet jeden muskuł nie drgnął jej na twarzy! Przypuszczam, że nie takie fanaberie noblistów już widziała. Zresztą później miała nie byle jakie żądania. Już po wszystkich uroczystościach podsunęła Miłoszowi tom jego wierszy tłumaczonych na szwedzki, prosząc, by pod każdym z nich napisał datę i miejsce jego powstania. Spędziliśmy więc w Grand Hotelu dobrych kilka godzin, domyślając się, który z przekładów odpowiada oryginałowi. Więc ta limuzyna podjeżdża pod „McDonald’sa” w Sztokholmie i wysiada z niej noblista. Ponieważ to były moje imieniny, Miłosz powiada: „Niech pan pozwoli, że podam panu płaszcz”. Scena ta dobrze ukazuje Miłosza nie tylko jako człowieka pełnego humoru, ale również jako pełnego dystansu wobec wszelkich ceremonii i tytułów. Nie przypadkiem napisze później ironicznie: „Tyżeś to bracie teologu, / Znawco niebiosów i otchłani”, „Zaiste, bardzoś poniżony”. Albo: „Ciemno Wielmożny Profesor Miłosz, / Który pisywał wiersze w bliżej nieznanym języku”. Już wtedy miał wielki dystans wobec wszelkich tytułów i zaszczytów.

Druga scena związana jest z samym momentem wręczenia Nagrody Nobla. Wchodzę na salę w towarzystwie bardzo znakomitym, bo wśród gości Miłosza, obok jego rodziny, byli m.in. Jerzy Giedroyc (dla mnie wówczas postać niemal mityczna), Stefan Kisielewski (jest zresztą bardzo znane zdjęcie, na którym Kisielewski i Miłosz rozgrywają Gombrowiczowski pojedynek na miny: Kisielewski zrobił „świński ryjek”, a Miłosz „dzikiego Azjatę”), Jane Zielonko[6], tłumaczka Zniewolonego umysłu na język angielski, Mirosław Chojecki[7], wówczas wydawca dzieł Miłosza w drugim obiegu, i Stanisław Barańczak. Wchodzę na salę i czuję, jakbym został przeniesiony w czasie albo odgrywał jakąś rolę teatralną. Wszyscy we frakach, obok mnie siedzi arystokrata, który pachnącą wytwornymi perfumami chusteczką wyciera sobie usta – po prostu niesamowite! Grają fanfary, wszyscy wstają, król wchodzi i zaczyna się podniosła ceremonia. Ceremonia, zwłaszcza dla kogoś, kto jak ja nie zna szwedzkiego, właściwie dosyć nudna. Bo najpierw następuje prezentacja noblisty, potem wręczenie dyplomu i medalu, wreszcie ukłony w stronę króla i publiczności. Aby tę uroczystość urozmaicić, Akademia Szwedzka wprowadziła w przerwach, pomiędzy wystąpieniami poszczególnych laureatów, przerywniki muzyczne. Występował pięknie wystrojony chłopięcy chór królewski. Przeczytałem w programie, że Miłoszowi ma towarzyszyć „staropolska pieśń biesiadna”. Ku mojemu zachwytowi, gdy Miłosz odbierał Nobla, chór z całą powagą zaśpiewał po szwedzku: Pije Kuba do Jakuba. Pytałem później Miłosza, co wtedy czuł. Odpowiedział, że stał z mocno zaciśniętymi ustami, żeby nie parsknąć śmiechem.

I trzecia scena. Zostaliśmy w małym gronie zaproszeni do państwa Trypućków w Uppsali. Trypućko[8] był znanym szwedzkim polonistą. Wchodzimy do mieszkania, gospodarze nieco spięci, bo to w końcu noblista, taki zaszczyt. Siadamy do stołu, na którym wspaniała zastawa. A Miłosz, kiedy był głodny, to musiał coś zjeść od razu. Na stole sałatki, między innymi buraczki. Nie zważając na nic, zaczął więc te buraczki nakładać sobie na talerz do zupy. Kiedy pani domu weszła z wazą, osłupiała – myślałem, że ją z wrażenia upuści. Takie były zabawne momenty tego pobytu w Sztokholmie.

Tam poznałem również starszego syna Miłosza, Toniego. Widziałem, że między nimi panowały bardzo dobre, serdeczne stosunki. Zresztą po latach, kiedy Toni przyjeżdżał do Krakowa, było tak samo. Toni wspominał, że może wcześniej byli w konflikcie, może nie bardzo ojca rozumiał, ale z czasem dojrzał i zaprzyjaźnili się. Jak wiadomo, bycie dzieckiem geniusza jest trudne z wielu względów. Zresztą u Miłosza powraca motyw winy wobec rodziny, bo, jak się oskarża, zajmował się bardziej swoim pisaniem niż bliskimi. Napisał, że „poeta to ten, co zwykle milczy”. Ale z tego, co mówił i co wiem, to bardzo się o troszczył o żonę i synów.

Od tego czasu utrzymywaliśmy stały kontakt. Zresztą przed wyjazdem Miłosz powiedział: „Ja pana zaproszę do Berkeley”. Pomyślałem: „No dobrze, brzmi to ładnie”. Ale oczywiście nie przypuszczałem, że nastąpi to tak prędko. Okazało się, że już następnego roku dostałem zaproszenie jako visiting professor Wydziału Słowiańskiego Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Ogarnęło mnie przerażenie. Jak to? Wykładać w Ameryce? Po angielsku? Ale skoro Miłosz zaprasza, nie sposób odmówić czy zwlekać. Wsiedliśmy z żoną w samolot i polecieliśmy. Oczywiście: wielka radość, kiedy na lotnisku w San Francisco, w środku nocy, czekał sam Miłosz i zawiózł nas samochodem na kampus, do hotelu dla gości uniwersyteckich. Zabawne było to, że podczas lotu zginęły nam wszystkie walizki – przywieziono je dopiero po trzech dniach. Nie mieliśmy też pieniędzy, a nie chcieliśmy pożyczać od Miłosza. Przeżyliśmy więc cały tydzień za dwadzieścia dolarów przywiezionych z Polski (wówczas to był prawdziwy majątek!). Gdy Miłosz się o tym dowiedział, wprost nie mógł uwierzyć! Od tej chwili zaczęła się moja intelektualna przygoda na uniwersytecie. Wyzwanie było ogromne, bo musiałem prowadzić te same zajęcia, które prowadził Miłosz, według tego samego programu. A także prowadzić zajęcia dla doktorantów. Program obejmował ćwiczenia z historii literatury polskiej – od średniowiecza do XX wieku oraz zajęcia z historii polskiego teatru. Wspominam ten okres jako bardzo dla mnie trudny, choć nie pozbawiony pewnych satysfakcji.

Warto przy tej okazji przypomnieć, że Miłosz miał ogromne zasługi dla podtrzymania polonistyki amerykańskiej. Był to ostatni okres, kiedy polonistyka ta miała rangę prawdziwych studiów uniwersyteckich, nadawała stopnie magistrów i doktorów. Drugim takim ośrodkiem był wówczas Uniwersytet Harvarda, gdzie wykładał Wiktor Weintraub. On i Miłosz stanowili wtedy dwa filary polonistyki w Ameryce. Na miejsce Weintrauba przyjechał Stanisław Barańczak, ale miejsce Miłosza zajął David Frick[9], który jest głównie rusycystą, polonistyka w Berkeley straciła więc swoje dawne znaczenie. Podobny proces obserwowałem wcześniej we Francji. W studiach slawistycznych zaczęli dominować rusycyści, ponieważ studenci byli bardziej zainteresowani studiowaniem kultury i literatury rosyjskiej niż innych kultur i języków Europy Wschodniej. Podobnie w Ameryce dawni slawiści z prawdziwego zdarzenia, dbający o równowagę, jak Wacław Lednicki czy George Noyes[10], zostali stopniowo zastąpieni przez uczniów, którzy byli już wyłącznie rusycystami.

Miałem zaszczyt pracować w pokoju Miłosza w Dwinelle Hall, budynku na kampusie, w którym mieściła się slawistyka. Okna gabinetu wychodziły na plac przed wejściem do budynku. Raz przeżyłem, co i jemu pewnie nieraz się zdarzyło, małe trzęsienie ziemi. Nagle zobaczyłem, jak fotel, na którym siedziałem, płynnym ruchem odjechał i przyjechał do biurka. Zanim zorientowałem się, co się dzieje, ujrzałem, że studenci, którzy, tak jak to jest tam w zwyczaju, siedzieli na płytach chodnika, zerwali się gwałtownie. Sądzę, że to istotny element życia w Kalifornii: ten świat jest ciągle podminowany zagrożeniem; to może raj, ale raj nad otchłanią.

Przypomina mi się jeszcze jedna, jakże wymowna, scenka. Otóż przyjechał do Berkeley Jan Lebenstein, z którym Miłosz bardzo się przyjaźnił, i poszliśmy razem na obiad na University Avenue, do dobrej restauracji. Jedliśmy, jak pamiętam, smażonego rekina, który nie był szczególnie smaczny. Ale najzabawniejszy był koniec obiadu. Kelner przestawił rachunek i nie bardzo umiał odczytać podpis Miłosza, więc Miłosz przeliterował mu swoje nazwisko po angielsku i zwrócił się do Lebensteina: „Widzisz Janku, nikt mnie nie zna, a wydawałoby ci się może, że mnie tu wszyscy znają. Laureatów Nobla to tutaj na kopy. Wyobraź sobie, co by było w Polsce!”. Ale przywołam też inną, kontrastującą z poprzednią, scenę. Raz Miłosz czytał swoje wiersze w bardzo znanej księgarni w Berkeley. Publiczność stała bardzo stłoczona, ale niezwykle żywo reagowała. Widać było, że poezja Miłosza bardzo dobrze dociera do amerykańskiego odbiorcy, czuło się w powietrzu elektryzującą atmosferę.

Miłosz zawsze wolał sam czytać wiersze niż słuchać, jak inni je czytają. Łączył kilka umiejętności, których nie posiada żaden aktor. Po pierwsze, był autorem, a autor, nawet jeśli źle czyta, czyta zgodnie z wewnętrznym odczuciem, a to nie jest do naśladowania. Po drugie, czytał ze znajomością zasad wersyfikacyjnych i bez efektów aktorskich, takich jak sztuczne pauzy, nadmierne zawieszania głosu itp., co czasem grozi manierą. Trzymał się nade wszystko wymowy wiersza. Na przykład Rozmowy na Wielkanoc 1620 roku[11], zresztą mój ulubiony wiersz, czytał w dwóch tonacjach – ironicznej i podniosłej, rozróżniając głos diabła i głos kalwina, który powrócił na łono Kościoła. Istnieje także nagranie Miłosza czytającego Ballady i romanse Mickiewicza, niesamowite! To tak jakby przemówił – z tym charakterystycznym litewskim zaśpiewem – sam Mickiewicz! Nagranie pochodzi z lat 70. i zrobione zostało w warunkach laboratoryjnych. Miłosz nagrał wówczas część swoich wierszy, m.in. Ballady i romanse. Nagranie to otrzymałem od niego jeszcze w Berkeley. I uświadomiło mi, jak dalece Mickiewicz był wychowankiem oświecenia, Ballady i romanse były zaś czymś w rodzaju liryki roli. Miłosz tak właśnie je czytał. Czasami w jego głosie słychać tajony śmiech. Zwłaszcza w słowach ballady To lubię: „Przyleciał Józio, w straszliwej postawie, / Jak potępieniec ognisty!”. Podobnie zapewne bawił się tymi tekstami Mickiewicz.

Tylko jeden raz widziałem Miłosza w Stanach występującego w roli profesora uniwersytetu. Wtedy już nie wykładał, był na emeryturze (kiedy byłem w Berkeley, wyjechał do Harvardu, żeby wygłosić Northon Lectures, które ukazały się potem jako Świadectwo poezji[12]). Ale wygłosił odczyt o Dostojewskim. Widać było, że ma to pisarstwo w małym palcu, że jest znakomitym specjalistą, znającym wszystkie źródła, świetnie i bardzo oryginalnie czytającym Dostojewskiego, co można było wywnioskować także z reakcji rusycystów. Notabene dwa teksty Miłosza, o Dostojewskim i Swedenborgu oraz Dostojewskim i Sartrze, znakomicie wprowadzają w meritum sprawy – ukazują sposób czytania Dostojewskiego przez Miłosza. Samodzielnie doszedł on do podobnych wniosków, do jakich doszedł później wybitny specjalista od Dostojewskiego, Joseph Frank[13], który napisał o nim wielotomową monografię. Pamiętam, jak Miłosz podszedł do mnie i z pewną satysfakcją pokazał mi pierwszy tom tej monografii ze słowami: „Widzi Pan, Panie Aleksandrze, miałem rację. Dostojewski ostatecznie ukształtował swój wiernopoddańczy stosunek do caratu i idealizujący stosunek do ludu rosyjskiego podczas zesłania i wskutek spotkania z Polakami. Był oburzony, że polscy zesłańcy, skazani za udział w powstaniu, uważali się za niewinne ofiary caratu i na dodatek – jako przedstawiciele szlachty – z pogardą odnosili się do rosyjskich chłopów, katorżników”.

Dom Miłoszów (który teraz ma już innego właściciela) przy Grizzly Peak Boulevard, numer 978, jest niewidoczny z ulicy. Z ulicy widać jedynie garaż, na którego piętrze mieści się pokój gościnny. Do domu schodzi się ścieżką wijącą się pomiędzy ogromnymi sosnami. Ile razy tam byłem, zwłaszcza kiedy bywały bardzo silne wiatry, obawiałem się, czy któraś z tych sosen nie zwali się na dom. Rozmawiałem o tym kiedyś z Miłoszem. Powiedział, że wycięcie tych sosen byłoby niesłychanie kosztowne, kosztowałoby pewnie ze trzydzieści tysięcy dolarów, bo drzewa trzeba by ścinać od góry. Dodał przy tym ze śmiechem: „Może jakoś przetrwamy”. Dom jest bardzo ładny, pomalowany na jasnobeżowy kolor, o dachu w kolorze ciemnowiśniowym.

Muszę tutaj zrobić dygresję. Sposób budowania domów w Kalifornii z góry zakłada trzęsienie ziemi. Zatem domy są budowane na bardzo płytkim fundamencie, powiedzmy, półmetrowym, na który stawia się sztywną konstrukcję z lekkich stalowych prętów, a na to nakłada się metalową siatkę, na nią materiały ocieplające, a całość wykańcza, nakładającymi się jak dachówki, deseczkami – długości około pół metra, a szerokości dwudziestu centymetrów. W czasie trzęsienia ziemi taki dom po prostu podskakuje, ale się nie rozpada, bo nie jest zbyt ciężki. Oprócz wymogów bezpieczeństwa, dzięki swojej konstrukcji, dom ma jeszcze jedną właściwość: może przyjmować nawet najbardziej fantazyjne formy, można go dowolnie modelować. Niektóre domy w Berkeley mają nawet baszty – wyglądają jak zamki z bajki.

Dom Miłoszów przypomina siedziby staroangielskie, zresztą meble też były wówczas staroangielskie. Naprzeciwko wejścia znajdował się living-room z kominkiem, bardzo wygodną kanapą i fotelami, stamtąd też było wyjście na werandę i mały ogródek. Ogródek Miłoszów w rzeczywistości był nieduży, tylko na filmach wydaje się, że jest to duża przestrzeń. Rosło tam trochę ozdobnych krzewów, którymi po latach zajmowała się Carol, o czym Miłosz pisał w Roku myśliwego[14]. Gdy wchodziło się z salonu w głąb domu, to na samym końcu wąskiego korytarzyka mieścił się gabinet, w którym Miłosz pracował. Okno gabinetu wychodziło na wspomnianą ścieżkę prowadzącą do domu, i było, obok drzwi, jedynym widocznym dla przychodzących elementem fasady. Miłosz miał zatem przed sobą zieleń drzew i zapewnioną wielką ciszę – z tego powodu położenie domu było bardzo korzystne. W gabinecie, oprócz biurka, znajdowała się biblioteka – jak pamiętam, dominowały w niej rozmaite słowniki. Miłosz pracował wtedy nad przekładami Biblii, miał zatem jej różnojęzyczne tłumaczenia i komentarze do niej. W samym gabinecie wisiały fotografie matki poety, do której bardzo był przywiązany, również reprodukcja jego ulubionego portretu ciotki Gabrieli, namalowanego przez Janowskiego[15], i zdjęcie Oskara Miłosza. Miłoszowie mieli też kota, który zwykł leżeć na biurku na papierach. Kiedy w jednym z wierszy padają słowa „mój samolubny kocie”, mowa o tym kocie właśnie, choć jest to oczywiście również maska samego poety. Beletrystyka znajdowała się na regałach w korytarzyku prowadzącym do gabinetu. Na parterze był jeszcze jeden mały pokoik, a na piętrze sypialnie, jak w każdym amerykańskim domu. Tam również, obok sypialni, była wnęka, gdzie w wielki stos zostały złożone wszystkie dary, które Miłosz dostał w Polsce od czytelników po otrzymaniu nagrody Nobla. A dostał ich tak ogromną ilość, że wywiózł prawie cały kontener. Pokazał mi ten stos ze śmiechem.

Z ogrodu rozpościera się widok na Zatokę San Francisco. Miłosz nie lubił tego widoku, nawet specjalnie posadzono drzewa, żeby zasłonić panoramę zatoki. Mówił, że ten widok jest zbyt kosmiczny. Istotnie jest niezwykły. Kilka razy oglądałem zachód słońca nad Zatoką San Francisco. Było to niebywałe widowisko przyrody, trudne do opisania, jeśli chodzi o jego skalę, kolory, zmienne światła kładące się na ogromnej tafli zatoki, zamkniętej Golden Gate Bridge, pomiędzy San Francisco i El Cerrito. Nieprawdopodobny pokaz, zresztą traktowany przez mieszkańców jak widowisko. Nieco powyżej miejsca, gdzie Miłoszowie mieszkali, zbudowano specjalnie podjazd dla samochodów – widziałem tam studentów, którzy siedzieli z dziewczynami w otwartych samochodach, popijali piwo i oglądali zachód słońca.

Wzgórza, na których znajduje się dawny dom Miłoszów, stanowią amfiteatralne zamknięcie Zatoki San Francisco, co jest ważne ze względów klimatycznych, o czym wspomina wiersz Czarodziejska góra[16]. W lipcu mgły znad zatoki – które zasłaniają San Francisco tak dalece, że prawie nie widać miasta albo widać tylko widmowe wierzchołki drapaczy chmur – zatrzymują się na tych wzgórzach. Wtedy bywa dosyć chłodno. Ale za wzgórzami temperatura natychmiast odczuwalnie skacze w górę. Niekiedy różnice temperatur są bardzo znaczne – przechodzi się od chłodu do palącego upału, jak w głębi pieca. Ale w Berkeley, dzięki jego usytuowaniu dokładnie naprzeciwko bryzy wiejącej pod Golden Gate Bridge, panuje przez prawie cały rok idealny klimat, wieczna wiosna, tak jak u Polsce w kwietniu czy w maju. Świeże, rześkie powietrze i słońce – bajecznie! Upałów nie odczuwa się tam nawet latem. Roślinność i fauna dla nas egzotyczna: rosną palmy, drzewa cytrynowe, latają kolibry.

Grizzly Peak Boulevard jest ulicą wijącą się po stromym wzgórzu, na którym posesje układają się tarasowo, zresztą parcele są bardzo małe. Miłosz kupił swój dom w latach sześćdziesiątych, w wyjątkowo dobrym do tego okresie, teraz to prawdziwy majątek. Nad domem Miłoszów jest już niewiele innych domów, a powyżej zaczyna się park miejski ze stanowiskami do barbecue. Po drugiej stronie wzgórza znajdują się lasy, skąd przychodzą sarny, które wchodzą nawet do ogrodów przy domach i objadają krzewy i kwiaty. Sąsiedztwo natury jest więc bardzo bliskie. Miłosz lubił wychodzić po śniadaniu na spacer, chodził pół godziny, godzinę, po czym wracał i bardzo intensywnie pracował. Miał stały rytm dnia. Kładł się spać dosyć wcześnie, budził się około trzeciej nad ranem i czytał do szóstej, po czym jeszcze chwilę drzemał, następnie wstawał, jadł śniadanie i szedł na spacer, a po powrocie pracował. To były jego najświętsze godziny przedpołudniowe. Po lunchu szedł na zajęcia na uniwersytet (kiedy byłem w Berkeley, był już na emeryturze, więc w tym czasie załatwiał różne sprawy). Zresztą w Krakowie tak samo układał swój dzień.

Z naszego pierwszego spotkania na Grizzly Peak zapamiętałem kontrast amerykańskich realiów i przyzwyczajeń językowych Miłosza. Do Grizzly Peak Boulevard można było dojechać serpentyną, wspinającą się na wzgórze, albo krótszą, prostą drogą, przecinającą serpentynę i tak niezwykle stromą, że kiedy się prowadziło, to prawie się leżało na fotelu, a przód samochodu widziało się ponad sobą (droga miała pewnie ze czterdzieści albo i więcej stopni nachylenia; bez automatycznej skrzyni biegów chyba nie można by było jej przejechać). Miłosz użył określenia, że ta droga jest stroma „jak pod piec”. W tych realiach zabrzmiało to dosyć zabawnie. Potem uświadomiłem sobie, jak wiele określeń lokalnych, wyniesionych jeszcze z domu, zachowało się w jego języku i wracało w wierszach. Był równocześnie mieszkańcem rozmaitych czasów i różnych cywilizacji. Widzimy go nade wszystko jako poetę, zajętego wyłącznie pisaniem wierszy i esejów, a przecież był także człowiekiem niesłychanie praktycznym i świetnie sobie radzącym w Ameryce. Dobrze jeździł samochodem, sprawnie poruszał się po autostradach, pamiętał o lokalnych zwyczajach. Przypominam sobie taką charakterystyczną scenkę: krótko po tym, jak przyjechaliśmy z żoną, siedzieliśmy z nim razem na kawie. Miłosz w pewnym momencie nas przeprosił, tłumacząc, że musi biec do samochodu, bo zaraz minie mu czas parkowania, za jaki zapłacił, a jeśli przyjdzie parkingowy, to wlepi mu wielki mandat. Nie był człowiekiem rozrzutnym. Żył bardzo skromnie, wydawał mało pieniędzy, pomagał rodzinie. Podobnie zresztą było w Krakowie. A przy tym radości życia mu nie brakowało, umiał się cieszyć każdą chwilą, którą spędzał z bliskimi sobie ludźmi. Nie był zadufanym w sobie poetą, który patrzy na wszystkich z góry i chodzi z głową w chmurach. Był bardzo dobry, skromny i sympatyczny. Można się było z nim napić whisky i gadać godzinami.

W Berkeley poznałem drugiego syna Miłosza, Petera, który studiował wówczas antropologię. Podobnie jak Toni świetnie mówił po polsku, angielsku i francusku. Po francusku rozmawiał ze swoim bratem, bo jak mi powiedzieli, to był język ich dzieciństwa spędzonego we Francji. Bardzo mile wspominam także spotkania z panią Janką, pierwszą żoną Miłosza. Odniosła się do nas bardzo życzliwie. Odwiedzali nas w naszym mieszkaniu w Berkeley, przy Grand Street, a podczas gdy Miłosz wyjechał na wykłady do Northon College, zapraszała nas do ich domu. Zauważyłem, że Miłosz bardzo się liczył z jej zdaniem. Kiedy przygotowywał do druku tom Hymn o Perle, pytał, co o nim sądzi. Pamiętam, że o dwóch wierszach z tego tomu bez ogródek powiedziała: „Czesław, to słabe, nie powinieneś tych wierszy zamieszczać”. On je jednak zamieścił.

Dalsza część książki dostępna w pełnej wersji.

[Tekst opracowany przez A.R. na podstawie rozmów nagranych 30.12.2010 i 22.01.2011].

Aleksander Fiut, Portret szkicowany słowem

[1] Szkic Jana Błońskiego Bieguny poezji, drukowany w „Miesięczniku Literackim” (nr 1/1974), włączony został do tomu szkiców krytycznoliterackich Odmarsz (1978).

[2] C. Miłosz, Œconomia divina, wiersz drukowany w „Kulturze” (nr 9/1971), włączony do tomu Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada (1974).

[3] Henryk Markiewicz (ur. 1922) – historyk i teoretyk literatury. Od 1950 roku wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego. Funkcję dyrektora Instytutu Filologii Polskiej UJ pełnił w latach 1977–1984.

[4] Artur Lundkvist (1906–1991) – szwedzki poeta, prozaik, krytyk literacki, publicysta, tłumacz. Od 1968 roku członek Komitetu Noblowskiego. W 1979 roku w szwedzkim dwumiesięczniku „Artes” opublikował szkic poświęcony twórczości Czesława Miłosza, wydrukowany następnie w „Literaturze na Świecie” (O Czesławie Miłoszu, przeł. Zygmunt Łanowski, nr 6/1981).

[5] Mario Vargas Llosa (ur. 1936) – peruwiański prozaik, dziennikarz, polityk. Laureat literackiej Nagrody Nobla (2010).

[6] Jane Zielonko Peel (1922–1982) – tłumaczka, pracownik biura podróży. Wcześniej związana uczuciowo z Czesławem Miłoszem. W jej tłumaczeniu na język angielski ukazał się Zniewolony umysł (The Captive Mind, Alfred A. Knopf-Random House of Canada, Nowy Jork–Toronto 1953). Miłosz pisał o niej obszernie w Roku myśliwego (zapiski z 25–26 XI 1987).

[7] Mirosław Chojecki (ur. 1949) – działacz opozycji demokratycznej, wydawca. W 1977 roku twórca Niezależnej Oficyny Wydawniczej „NOW-a”.

[8] Józef Trypućko (1910–1983) – językoznawca, slawista, tłumacz, bibliograf, autor słowników. Od 1939 roku na emigracji w Szwecji. Od 1940 roku wykładowca uniwersytetu w Uppsali, w latach 1966–1977 dyrektor instytutu języków słowiańskich.

[9] David Frick – amerykański slawista, wykładowca University of California w Berkeley.

[10] George Rapall Noyes (1873–1952) – amerykański slawista, tłumacz literatury polskiej, wykładowca University of California w Berkeley.

[11] C. Miłosz, Rozmowy na Wielkanoc 1620 roku, wiersz drukowany w „Kulturze” (nr 5/1959), włączony do tomu Król Popiel i inne wiersze (1962).

[12] Czesław Miłosz w 1981 roku objął katedrę poezji im. Charlesa Eliota Nortona na Harvard University. Wygłoszone przez niego wykłady ukazały się następnie jako Świadectwo poezji. Sześć wykładów o dotkliwościach naszego wieku (Instytut Literacki, Paryż 1983).

[13] Joseph Frank (1918–2013) – amerykański slawista, wykładowca Standford University. Autor monumentalnej monografii życia i twórczości Fiodora Dostojewskiego (Dostoyevsky, t. 1–4, Princeton University Press, Nowy Jork 1977, 1984, 1987, 1995; kompilacja tej edycji wydana następnie jako Dostoyevsky: A Writer in His Time, 2009).

[14] Mowa o zapisku z 10 IV 1988 roku włączonym do Roku myśliwego.

[15] Gabriela Lipska z domu Kunat (1888–1962) – ciotka Czesława Miłosza, dziedziczka dworu w Krasnogrudzie, od 1915 roku żona inżyniera Władysława Lipskiego. Czesław Miłosz dedykował jej wiersz Pieśń z tomu Trzy zimy (1936), a jej postać występuje również m.in. w wierszu Strona 15, włączonym do cyklu Osobny zeszyt: Przez galerie luster (Hymn o Perle, 1982). Mowa o reprodukcji portretu pędzla Stanisława Janowskiego (1866–1942), malarza, ilustratora i scenografa.

[16] C. Miłosz, Czarodziejska góra, wiersz drukowany w „Kulturze” (nr 5/1976), włączony do tomu Hymn o Perle (1982).