Tytuł oryginału rosyjskiego

DNIEWNIKI SOFII ANDRIEJEWNY TOŁSTOJ

Tekst oparto na wydaniu pierwszym: Wydawnictwo Literackie, Kraków, 1968

© for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 1968

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2014

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Tłumaczenie: Maria Leśniewska

Korekta: Elwira Wyszyńska, Joanna Egert-Romanowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Adam Chwesiuk

Skład i łamanie: Justyna Wiśniewska

Produkcja: Marcin Zych, Ewa Modlińska

Zdjęcie na okładce: Margie Hurwich / Arcangel Images

Zdjęcie Zofii Tołstoj w środku: EAST NEWS/RIA Novosti / Pavel Balabanov

ISBN: 978-83-7705-562-5 (Mobi)

ISBN: 978-83-7705-548-9 (ePub)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 695 45 55
www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

SPIS TREŚCI

- Od tłumaczki

- CZĘŚĆ PIERWSZA (1862–1891)

- CZĘŚĆ DRUGA (1891–1897)

- CZĘŚĆ TRZECIA (1897–1909)

- CZĘŚĆ CZWARTA (1910)

- Aneks

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

CZĘŚĆ PIERWSZA
1862–1891

Wyboru i przekładu I części Pamiętników Zofii Tołstoj dokonano na podstawie wyd. ros.: Dniewniki Sofii Andriejewny Tołstoj 1860–1891. Zapisi proszłogo. Wospominanija i pisma pod riedakcijej S. Bachruszyna i M. Ciawłowskogo. Izdanije M. i S. Sabasznikowych, 1928.

PAMIĘTNIK
1862–1891

18 października 1862 r.

Znów pamiętnik – nudne to powracanie dawnych zwyczajów, z którymi zerwałam, odkąd wyszłam za mąż. Dawniej pisałam, kiedy mi było ciężko, teraz też chyba z tego samego powodu.

Przez te dwa tygodnie, tak mi się wydawało, byłam z nim, mężem, zupełnie swobodna; przynajmniej było mi lekko, on był moim pamiętnikiem, nie miałam przed nim nic do ukrywania.

Od wczoraj zaś, odkąd powiedział, że nie wierzy w moją miłość, poważnie się zlękłam. Wiem jednak, dlaczego nie wierzy. Wydaje mi się, że nie potrafię ani opowiedzieć, ani napisać, o co mi chodzi. Zawsze, od bardzo dawna, marzyłam o człowieku, którego będę kochała, jako o kimś zupełnie jednolitym, nowym,  c z y s t y m.  Wyobrażałam sobie – były to dziecięce marzenia, z którymi dotąd trudno się rozstać – że będę go miała zawsze na oczach, będę znała wszystkie jego myśli i uczucia, że on będzie przez całe życie kochał tylko jedną mnie, że – w przeciwieństwie do innych ludzi – ani on, ani ja nie będziemy musieli się wyszaleć, by potem dopiero się ustatkować. Miłe były mi te marzenia. Dzięki nim jak gdyby pokochałam P.[54]; słowem, kochając swoje marzenia uczyniłam P. ich dodatkiem.

Zakochać się i iść dalej było nietrudno, zresztą nigdy nie stałam w miejscu, lecz zawsze bez namysłu szłam naprzód. Teraz, odkąd wyszłam za mąż, należałoby wszystkie swoje dawne marzenia uznać za głupie, wyrzec się ich, a ja nie potrafię. Cała jego (męża) przeszłość jest dla mnie tak okropna, że wątpię, czy kiedykolwiek się z nią pogodzę. Chyba że będę miała inne cele w życiu – dzieci, których tak pragnę, aby mieć całą przyszłość, abym mogła w swoich dzieciach widzieć tę czystość bez przeszłości, bez ohydy, bez wszystkiego, co teraz tak boli u męża. On nie rozumie, że jego przeszłość – to całe życie z tysiącami różnych uczuć, dobrych i złych, które nie mogą już do mnie należeć, tak jak nie będzie do mnie należeć jego młodość, Bóg wie dla kogo i czego roztrwoniona. Nie rozumie także tego, że ja oddaję mu wszystko; że we mnie nic jeszcze nie jest roztrwonione, że nie należało do niego tylko moje dzieciństwo. Nie, nawet i ono do niego należało. Najlepsze moje wspomnienia – to dziecinne, pierwsze uczucie dla niego, które zniszczono nie z mojej winy. Dlaczego? Czyżby było niedobre? On roztrwonił swoje życie, swoje siły i, mając za sobą tyle złego, dopiero doszedł do tego uczucia; dlatego mu się ono wydaje tak silne, tak dobre, bo dawno już minął ten czas, kiedy od razu mógł wejść na tę dobrą drogę, tak jak ja teraz weszłam. Ja też mam poza sobą niedobre rzeczy, ale nie tyle.

Bawi go, kiedy mnie dręczy, kiedy widzi, że płaczę, a to dlatego, że mi nie wierzy. Chciałby, żebym i ja miała za sobą takie życie, takie niedobre doświadczenia jak on, po to, żebym lepiej zrozumiała, co jest dobre. Złości się instynktownie dlatego, że szczęście łatwo mi przyszło, że wzięłam je nie myśląc, nie cierpiąc. Ale nie będę płakała przez ambicję. Nie chcę, żeby widział, jak się męczę; niech myśli, że mi jest zawsze łatwo. Wczoraj, u dziadka[55], umyślnie zeszłam z góry, by go zobaczyć, a kiedy go zobaczyłam, ogarnęło mnie jakieś szczególne uczucie siły i miłości. Bardzo go kochałam w owej chwili, chciałam do niego podejść, ale mi się wydawało, że jeżeli go dotknę, to przestanie mi już być tak dobrze, że będzie to świętokradztwem. Ale nigdy nie dam poznać i nie mogę dać poznać po sobie tego, co się dzieje we mnie. Mam tyle głupiej ambicji, że gdy tylko dojrzę choćby najmniejszy brak zaufania lub zrozumienia, od razu wszystko przepadło. Jestem wściekła. Co on ze mną wyprawia; stopniowo zamknę się w sobie i z kolei ja zacznę mu życie zatruwać. Jakże mi go żal w tych momentach, gdy mi nie wierzy, ma łzy w oczach i tak łagodnie, lecz smutnie spogląda. W takich chwilach byłabym zdolna udusić go z miłości, a jednak wciąż prześladuje mnie myśl:  n i e   w i e r z y,   n i e   w i e r z y.  Dziś nagle poczułam, że coraz bardziej zaczynamy iść własnymi drogami; że ja będę tworzyć sobie swój własny smutny świat, a on swój własny – nieufny, praktyczny. I rzeczywiście nasze stosunki wydały mi się trywialne. Zaczęłam nie ufać jego miłości. Gdy mnie całuje, myślę sobie: nie pierwszy raz jest zakochany. Tak boli, tak żal swojego uczucia, którym on się nie zadowala, a które jest mi tak drogie, bo jest pierwsze i ostatnie. Dawniej się też kochałam, ale tylko w wyobraźni, a on się kochał w kobietach: żywych, ładnych, o rysach charakteru, twarzy, duszy, które mu się podobały, które podziwiał tak, jak mnie teraz podziwia. Zaczęło się wprawdzie nie ode mnie, ale od jego przeszłości. Cóż mam robić, nie mogę wybaczyć Bogu, że tak urządził, iż wszyscy się muszą  w y s z a l e ć,  zanim się ustatkują. I cóż mam na to poradzić, jeżeli się martwię, jeżeli mnie boli, że mój mąż należy do tej ogólnej kategorii. A on w dodatku jeszcze myśli, że go nie kocham; cóż by mnie obchodziło, gdybym go nie kochała, kto i co zajmowało go przedtem, teraz lub będzie kiedyś w przyszłości zajmować. Źle, sytuacja bez wyjścia; jak udowodnić swoją miłość człowiekowi, który ożenił się z tym przekonaniem, że: ja inaczej nie mogę, a ona mnie nie kocha. A przecież nie ma teraz w moim życiu ani chwilki, żebym tęskniła do czegoś w przeszłości, żeby mi czegoś było żal; nie ma chwili, żebym go nie tylko nie kochała, lecz nawet mogła pomyśleć o takiej możliwości, że przestanę go kochać. Czy to możliwe, żeby się cieszył, kiedy płaczę i zaczynam mocniej odczuwać, że w naszych stosunkach jest coś bardzo skomplikowanego, co nas stopniowo zupełnie rozdzieli pod względem duchowym. Dla niego jest to zabawką, mnie chodzi o życie. Ale to nietrwała zabawka, jak popsuje – sam będzie płakał. Nie mogę znieść tego, że będzie mnie po trochu zadręczał. Jest przecież taki miły, kochany. Oburza go wszystko co złe, nie może tego znieść. Dawniej też kochałam dobro, całą duszą się nim zachwycałam, a teraz to jakoś ucichło, ledwie się robi wesoło, zaraz on mnie gasi.

9 października [1862]

Wczoraj mieliśmy zasadniczą rozmowę, to nam ulżyło, jest nawet całkiem wesoło. Dziś przyjemnie nam się jeździło konno, a jednak coś dręczy. Takie miałam dzisiaj niedobre sny, nie pamiętam ich dokładnie, ale mi ciężko na sercu. Znów mama mi się przypomniała, zrobiło się strasznie smutno, ale poza tym dobrze. Przeszłości mi nie żal, jednak zawsze będę ją błogosławić. Miałam w życiu dużo szczęścia. Mąż jest, zdaje się, spokojny, wierzy, daj Boże. Widzę co prawda, że daję mu mało szczęścia. Mam wrażenie, że śpię i nie mogę się obudzić. Gdybym się obudziła, byłabym innym człowiekiem, ale nie wiem sama, czego mi trzeba w tym celu. Zobaczyłby wówczas, jak go kocham, mogłabym wówczas mówić, opowiadać mu, jak go kocham: zobaczyłabym wyraźnie, jak dawniej, co się dzieje w jego sercu i wiedziałabym, jak go uczynić zupełnie szczęśliwym. Trzeba się czym prędzej obudzić. Ta senność ogarnęła mnie od chwili, gdy wyjechałam w lecie z Pokrowskoje do Iwic. Potem się przebudziłam na jakiś czas, później, gdy przeprowadziliśmy się do Moskwy, znów zasnęłam – i od tego czasu prawie się nie budziłam. Coś ciąży nade mną. Wciąż mi się zdaje, że wkrótce umrę. Teraz jest to dziwne, bo mam męża, słyszę, jak śpi; a jednak czuję strach, jestem sama. Nie pozwala mi się zbliżyć do siebie i to mnie martwi. Wstrętne są te wszystkie sprawy fizyczne.

11 października [1862]

Strasznie, strasznie smutno. Coraz bardziej zagłębiam się w sobie. Mąż jest chory, nie w humorze, nie kocha mnie. Spodziewałam się tego, ale nie myślałam, że to takie okropne. Inni wierzą w moje ogromne szczęście. Nikt nie wie, że nie umiem go stworzyć ani dla siebie, ani dla niego.

Dawniej, gdy mi było smutno, myślałam: po co żyć, kiedy samej źle i innym niedobrze. I teraz też straszno, ciągle wraca ta myśl. Z każdym dniem staje się coraz chłodniejszy, a ja przeciwnie – coraz bardziej go kocham. Wkrótce, jeżeli, będzie taki oziębły, nie będę mogła tego znieść. Ale on jest uczciwy, nie będzie mnie oszukiwał. Jeśli nie kocha, to nie udaje, a jeśli kocha, to z każdego gestu widać. Wszystko mnie denerwuje. Dzisiaj Grisza[56] zaczął mówić o  t a t u s i u  i tak mi się go żal zrobiło, że nie jest jego prawdziwym synem, że omal się nie rozpłakałam. Wciąż przypominam sobie swoich, tak łatwo było żyć; a teraz, mój Boże, aż serce pęka. Nikt nie kocha: Pietieńka[57] jakby z obowiązku, a mąż zupełnie przestaje kochać. Mamusia kochana, Tania – jakie one były miłe, czemu je opuściłam. A Lizę biedaczkę wymęczyłam[58], to mnie wciąż drąży, smutno aż strach. Lowoczka dobry, czuję, że to całkowicie moja wina. Boję się zdradzić przed nim, że mi smutno, wiem jak ta głupia melancholia obrzydza mężom żony. Dawniej się człowiek pocieszał: wszystko minie, jakoś tam będzie, a teraz wie, że wcale nie będzie jakoś, tylko gorzej. Papa pisze: „Mąż cię kocha namiętnie”. Tak, prawda, kochał n a m i ę t n i e, ale namiętność mija, o tym nikt nie pomyślał, tylko ja zrozumiałam, że on się zakochał, ale nie kochał naprawdę. Jakże mogłam nie pomyśleć, że sam za to zapłaci. Bo czy można żyć długo, całe życie, z żoną, której się nie kocha? Czemuż ja go, kochanego, którego wszyscy tak lubią, zgubiłam? Postąpiłam egoistycznie tym razem, wychodząc za niego za mąż. Patrzę na niego i myślę jego myślami: chciałbym ją kochać, ale już nie mogę.

Cały ten okres minął już jak sen. Zakpiono sobie ze mnie, powiedziano: widzisz, jak dobrze bywa, ale ani się waż myśleć o tym. Wszystko, co miałam na początku: zapał do pracy, życia, gospodarstwa, wszystko znikło. Mogłabym siedzieć cały dzień z założonymi rękami, milczeć i martwić się, martwić. Chciałam się wziąć do pracy, ale nie wyszło; na co się stroić w głupi czepek, który mnie tylko gniecie! Strasznie chciałabym pograć, ale tu bardzo niewygodnie, na górze ze wszystkich stron słychać, a na dole niedobry fortepian. Dziś zaproponował mi, żebym została, a on pojedzie do Nikolskoje[59]. Należało się zgodzić, dać mu od siebie odetchnąć. Ale nie starczyło mi sił. On chyba gra teraz na górze z Olgą[60] na cztery ręce. Biedak, wszędzie szuka rozrywki, żeby tylko ode mnie odetchnąć. I po co ja żyję na świecie.

13 listopada [1862]

Pierwsze, co przyszło do głowy, to – fatalna data. Zawsze mi jest lżej, kiedy się z nim rozmówię. Lżej jako egoistce, żeby go mieć i żeby się uspokoić.

To prawda, roboty sobie nie umiem znaleźć. On jest szczęśliwy, bo mądry i utalentowany. A ja – ani to, ani tamto. Sama miłość nie wystarcza, a jestem taka ograniczona, że tymczasem myślę tylko wciąż o nim. Kiedy się niedobrze czuje, myślę: a co będzie, jeśli umrze, i zaczynają się czarne myśli przez trzy godziny. Gdy jest wesół, myślę: żeby tylko nie minął ten nastrój, tak się nim sama rozkoszuję, że znów o niczym innym nie mogę myśleć. A kiedy go nie ma albo jest zajęty, znów zaczynam o nim myśleć, nasłuchiwać, czy nie wraca, a obserwować jego wyraz twarzy, kiedy jest przy mnie.

Pewnie jestem w takim nienormalnym stanie, bo jestem w ciąży, dlatego zapewne mam na niego taki mały wpływ. Robotę znaleźć nietrudno, nie brak jej, ale przedtem trzeba się zainteresować tymi drobiazgowymi sprawami, a potem hodować kury, brzdąkać na fortepianie, czytać dużo bzdur a bardzo mało dobrych rzeczy, kisić ogórki. Wiem, wszystko to przyjdzie, kiedy zapomnę o swym dziewczęcym, próżniaczym życiu i przyzwyczaję się do wsi. Nie chcę iść utartym torem i nudzić się, i nie pójdę. Chciałabym, żeby mąż miał na mnie większy wpływ. Dziwne, ja go przecież strasznie kocham, a jednak niewiele czuję jeszcze tego wpływu.

Zdarzają się dobre chwile, kiedy wszystko rozumiem, widzę jasno, jak dobrze żyć na świecie, ile mam obowiązków i cieszę się, że je mam; ale potem to mija, zapominam o wszystkim. Wiem i czekam, aż przyjdzie ta dobra chwila i pozostanie, maszyna pójdzie w ruch i zacznę żyć, to jest działać. Dziwne, patrzę na to wszystko jak na coś, co nadchodzi, tak jak się patrzy na to, że idą święta, że będzie lato itd. Znów teraz zasnęłam, tak że nawet wyjazd do Moskwy, w przyszłości dziecko – wszystko to nie sprawia na mnie żadnego wrażenia, nie budzi wzruszenia ani radości, nic. Chciałabym wiedzieć, co by mnie mogło rozerwać, obudzić.

Dawno się nie modliłam. Dawniej bawiła mnie nawet zewnętrzna strona religii. Niekiedy w tajemnicy przed wszystkimi zapalałam woskową świecę przed obrazem, kładłam przed nim kwiaty, zamykałam drzwi, klękałam i godzinę, dwie modliłam się. Teraz to wszystko jest śmieszne i głupie, ale przyjemnie wspominać. Wszystko zrobiło się bardzo poważne, jednak wrażenia dziewczęce żyją, jeszcze się trudno z nimi rozstać, a wrócić do nich nie można, za kilka lat stworzę sobie taki właśnie,  k o b i e c y,  poważny świat i będę go kochać jeszcze bardziej, bo będzie w nim mąż, dzieci, które się jeszcze bardziej kocha niż rodziców i braci. Tymczasem do równowagi nie przyszłam. Waham się między przeszłością a teraźniejszością. Mąż zbyt mnie kocha, by potrafił od razu nadać jakiś kierunek, zresztą to niełatwo, sama się wykrystalizuję. On również czuje, że nie jestem tą, którą byłam. Trzeba cierpliwości, będę jak dawniej, ale nie dziewczyną, lecz kobietą, znów się zbudzę i będziemy ze mnie zadowoleni oboje.

Jestem pewna, że w Moskwie się odświeżę, odetchnę dawnym życiem, a obecne dokładnie zrozumiem, oczywiście z dobrej strony, bo wszystko co złe, pochodzi ode mnie samej. Żeby tylko zniósł cierpliwie mój nieznośny okres przejściowy... Teraz na przykład jestem sama, patrzę wokoło – smutno. Sama – to okropne. Nie jestem przyzwyczajona. W domu było tyle życia, a tutaj tylko martwota, kiedy go nie ma. On wprawdzie zawsze samotny, nie rozumie tego. Przyzwyczajony do samotności i do czerpania pociechy nie u bliskich ludzi, jak ja, lecz w pracy. Zresztą – i ja się przyzwyczaję. Ale teraz wesołego głosu nigdy nie słychać, jakby wszyscy wymarli. W dodatku on się złości, że nie lubię bez niego zostawać. Nie ma racji w tym, ale nie może zrozumieć, sam nie miał rodziny. Będę robiła wszystko, co go cieszy, bo jest doskonały – ja jestem znacznie gorsza od niego, poza tym go kocham i nic mi już nie zostało prócz niego. A nudzę się dlatego, że jestem naturą ubogą i nie znajduję w sobie ressource[61], i dlatego, że jestem przyzwyczajona do gwaru, a tutaj jest cisza, martwa cisza. Przyzwyczaję się, ludzie przyzwyczajają się do wszystkiego. A z czasem ja też będę miała wesoły, gwarny dom, zacznę żyć życiem dzieci i swoim: poważnym, czynnym, ciesząc się młodością dzieci. Teraz już też wiele mam poza sobą.

23 listopada [1862]

On budzi we mnie wstręt tym swoim ludem. Czuję, że albo ja, to jest ja, tymczasem przedstawicielka rodziny, albo lud i gorąca miłość L. do niego. To egoizm, ale trudno. Żyję dla niego i nim, chcę tego samego, bo inaczej mi tu ciasno i duszno. Dzisiaj uciekłam, bo do wszystkiego i do wszystkich poczułam wstręt. Do ciotuni[62], do studentów[63], do N. P.[64], do ścian, do życia. Omal że się nie śmiałam w głos z radości, kiedy się po kryjomu wymknęłam. L. nie był mi wstrętny, ale nagle poczułam, że każde z nas jest gdzie indziej, to jest, że jego lud nie może pochłaniać mnie  c a ł e j,  tak jak jego, a ja nie mogę pochłaniać jego  c a ł e g o  tak, jak pochłania mnie on. To bardzo proste. A jeżeli go nie pochłaniam, jeżeli jestem lalką, jeżeli jestem tylko  ż o n ą,   a   n i e   c z ł o w i e k i e m,  to tak żyć nie mogę i nie chcę. Oczywiście jestem próżniaczka, ale nie jestem taka z natury, tylko jeszcze nie wiem, nie przekonałam się, w czym i gdzie jest właściwa praca. On niecierpliwi się i złości. Bóg z nim, jest mi dziś tak dobrze i lekko, bo jestem dziś niezależna, a on był ponury, ale dzięki Bogu mnie nie zaczepiał. Wiem, że to bogata natura, ma w sobie tyle różnorodnych sił, jest poetyczny, mądry, lecz złości mnie, że to wszystko pochłania go w ponury sposób. Czasem strasznie chciałabym się wyzwolić spod jego trochę uciążliwego wpływu, nie troszczyć się o niego, ale nie mogę. Dlatego wpływ ten uciążliwy, bo myślę jego myślami, patrzę jego oczami; robię wysiłki, nie stanę się nim, a zatracę siebie. Nie jestem już ta sama co dawniej i jest mi teraz trudniej. Teraz, kiedy się zacznę nudzić, zawsze będę wychodzić lub wyjeżdżać. Wychodzi się – i nagle czuje się wielką swobodę. Ale mimo to wciąż myślałam o nim: biegał, szukał, może się denerwuje – no i zrobiło mi się smutno, wróciłam do domu. A on był ponury i omal że się nie rozpłakałam. Nie mówił do mnie ani słowa. Straszno przebywać z nim; a co będzie, jeśli się znów zakocha w swoim ludzie, wtedy ze mną koniec, bo mnie również kocha tak, jak kochał szkołę, naturę, lud, może i swoją literaturę – wszystkiego po trochu, a potem znów coś nowego. Przyszła ciotunia, pyta po co, dokąd chodziłam, chciałam ją pozłościć, mówię, że od studentów uciekłam, bo ona ich broni. A to wcale nieprawda, ani trochę się na nich nie gniewam, tylko z przyzwyczajenia łaję i zrzędzę. Po prostu wyszłam sobie, nudzi mnie ciągłe siedzenie w miejscu, w domu nigdy długo nie siedziałam. A tutaj wciąż ciotunia, N. P., znów ciotunia, znów N. P., studenci i tak w kółko. Mąż jest dzisiaj nie mój i niemowa, a więc go nie ma. Poszłabym sobie daleko, daleko, popatrzyłabym, co tam w domu. A potem znów wróciłabym tutaj. Pójdę jeszcze pograć. On się kąpie, jest mi dziś obcy.

16 grudnia 1862

Zdaje mi się, że któregoś dnia coś sobie zrobię z zazdrości. „Zakochany jak nigdy![65].” A to zwyczajna baba, gruba, biała – okropne. Z jakąż rozkoszą patrzyłam na sztylet, na strzelby. Wystarczyłby jeden cios. Póki nie ma dziecka. I pomyśleć, że ona jest tutaj, o kilka kroków. Jestem całkiem jak oszalała. Będę jeździć teraz konno, mogę ją w każdej chwili zobaczyć. Więc aż tak ją kochał! Mam ochotę spalić jego pamiętnik i całą jego przeszłość.

Przyjechałam, czuję się gorzej, głowa boli, jestem roztrzęsiona, na sercu okropny ciężar. Tak dobrze, tak lekko było mi na powietrzu, tak swobodnie. Chciałoby się myśleć swobodnie, oddychać i żyć. A życie jest takie drobiazgowe. Kochać trudno, a kocha się tak, że aż dech zapiera, że oddałabym całe życie, duszę, by to nie minęło u żadnego z nas. Jakże ciasny i mały byłby ten światek, w którym żyję, gdyby jego nie było. Ale nie da się połączyć naszych dwóch światów w jeden. On jest taki mądry, czynny, zdolny, a poza tym jest ta okropna, długa przeszłość. A moja jest mała, błaha. Dzisiaj przeraziła mnie podróż do Moskwy. Stanę się jeszcze bardziej znikoma i czuję, że jeśli będę miała własne życie, świat, z którego będę zadowolona, to będzie to właśnie tutaj, w Jasnej, bez ludzi, w rodzinie, z tym wszystkim, co sama sobie stworzę.

Czytałam początek jego dzieł: wszędzie, gdzie miłość, gdzie kobiety, odczuwam wstręt, ciężko mi i chętnie bym wszystko spaliła. Niech mi nic nie przypomina jego przeszłości. I nie byłoby mi żal jego utworów, bo pod wpływem zazdrości staję się straszną egoistką.

Gdybym mogła również jego zabić, a potem stworzyć nowego, dokładnie takiego samego – zrobiłabym to z radością.

9 stycznia 1863[66]

Nigdy w życiu nie byłam taka nieszczęśliwa wskutek świadomości własnej winy. Nigdy nie przypuszczałam, że mogę być tak bardzo winna. Jest mi tak ciężko, że łzy duszą mnie cały dzień. Boję się z nim mówić, boję się na niego patrzeć. Nigdy jeszcze nie był mi tak miły i drogi i nigdy jeszcze nie wydałam się sobie tak nic niewarta i wstrętna. Ale on się nie gniewa, kocha mnie wciąż i ma takie łagodne, święte spojrzenie. Przy takim człowieku można umrzeć ze szczęścia i z poniżenia.

Jest mi bardzo niedobrze. Jestem chora fizycznie z przyczyny duchowej. Miałam takie bóle, że myślałam, że poronię. Byłam jak szalona. Cały dzień modlę się, jak gdyby dzięki temu moja wina stała się lżejsza i jakbym w ten sposób mogła cofnąć to, co zrobiłam. Kiedy go nie ma, jest mi lżej: mogę i płakać, i kochać go, a kiedy jest przy mnie, dręczy mnie sumienie, dręczy jego kochane spojrzenie, jego twarz, na którą nie patrzę już od wczoraj wieczorem, a którą tak kocham. Jakże ja mogę sprawiać mu przykrości! Wciąż myślałam o tym, jak by okupić winę lub nie okupić, co za głupie słowo – jak by się zrobić lepszą dla niego. Nie mogę kochać go mocniej, bo go kocham do kresu sił, tak że nie mam żadnej myśli, żadnych pragnień, nie mam w sobie nic prócz miłości do niego. A on w sobie nie ma nic złego, nic, co bym mu mogła choćby w myśli zarzucić. Wciąż mi nie wierzy, myśli, że mi potrzeba rozrywek, a mnie nic nie potrzeba prócz niego. Gdybyż przynajmniej wiedział, z jaką radością myślę o przyszłości, nie z rozrywkami, ale z nim i z tym wszystkim, co on kocha. Tak się staram pokochać nawet to wszystko, co mi się nie podobało, jak Auerbachowa[67]. A wczoraj byłam w kapryśnym nastroju, dawniej to się nie zdarzało w takim stopniu. Czy mam taki okropny charakter, czy może to wina wstrętnych nerwów i ciąży. Lepiej już niech tak będzie, bo wiem, że teraz będę  c h r o n i ć   n a s z e   s z c z ę ś c i e,  o ile jeszcze nie za bardzo je zniszczyłam. To okropne, a mogło być tak wesoło i dobrze. [...]

11 stycznia 1863

Uspokajam się trochę, bo on robi się lepszy dla mnie. Ale tak świeży jeszcze jest ból, że byle wspomnienie wywołuje w całej mojej głowie i ciele fizyczny ból. Fizyczny dlatego, że czuję, jak biegnie po wszystkich żyłach i nerwach.

L. nic nie mówił i nawet nie robił aluzji do mego pamiętnika. Nie wiem, czy go czytał. Czuję, że pamiętnik był wstrętny i przykro mi go czytać.

Jestem zupełnie sama, jest mi nieswojo i dlatego chciałam pisać dużo i szczerze, ale myśli rozpraszają się ze strachu. Boję się lęku, bo jestem w ciąży. Zazdrość jest moją chorobą wrodzoną, a może stąd pochodzi, że kochając go nie kocham już nic więcej, że oddałam mu się bez reszty, że mogę być szczęśliwa tylko przez niego i z nim; boję się go stracić, jak starzy ludzie boją się stracić jedyne dziecko, na którym opiera się całe ich życie, bo więcej dzieci nie mogą już mieć. Mówiono zawsze, że wcale nie jestem egoistką. A przecież to jest największy egoizm. W niczym innym nie jestem egoistką, ale w tym – okropną. Tak go kocham, że i to minie. Ale trzeba cierpliwości strasznej i siły woli, inaczej się nic nie poradzi. Często bywają takie dni, kiedy go kocham wprost chorobliwie. Na przykład dzisiaj. Zawsze wtedy, kiedy nie miałam racji. Przykro mi patrzeć na niego, słuchać go, być przy nim, tak jak nieswojo jest diabłu ze świętym. Kiedy znów dla niego zrobię coś, co mu jest miłe, za co znów będzie mnie kochał, jak dawniej, wtedy nasze wzajemne stosunki staną się znów łatwiejsze. Ale teraz zasługi są nierówne i dlatego stosunki też nie są równe. Zasługi nigdy nie są równe – no, niechby mniej było złego po mojej stronie. Dawniej kochałam go śmiało, jakby z pewnością siebie, a teraz dziękują Bogu i jemu za każde dobre słowo, za czułość, za dobre spojrzenie i pobłażliwość.

Teraz na przykład tym żyję, tylko na to czekam i z tego się cieszę. Czułam w sobie jakąś dumę, bo mam w łonie dziecko i wkrótce je wydam na świat, ale to przecież los i prawo natury. Nawet tej pociechy mi brak. Jest tylko mąż, to jest Lowoczka, który jest wszystkim, który jest również moją zasługą, bo go kocham ogromnie i nic nie mam drogiego poza nim.

14 stycznia 1863

Znów jestem sama i znów smutno. Ale między nami znów się wszystko ułożyło. Nie wiem, z czym on się pogodził, a z czym ja – ułożyło się jakoś samo przez się. Wiem tylko jedno, że szczęście do mnie wróciło. Mam ochotę pojechać do domu. Ciągnie mnie do domu. Mam czasem takie plany, marzenia, jak będę żyć w Jasnej z n i m. Jakiś smutek w duszy, dlatego że zupełnie, ciałem i duszą, oddaliłam się od moich bliskich, kremlowskich. Strasznie silnie odczuwam, że mój świat się zmienił i wzrosła miłość do nich, zwłaszcza do mamy; czasem bardzo mi żal, że nie należę już do ich grona. Żyję cała w nim i dla niego. Często jest mi ciężko, kiedy czuję, że nie jestem dla niego  w s z y s t k i m  i że gdybym teraz umarła, L. pocieszyłby się czymś, bo ma w sobie dużo  r e s s o u r c e s,  natomiast ja jestem bardzo ubogą naturą, co to oddaje się wyłącznie jednej rzeczy i nigdy by nie potrafiła znaleźć sobie innego świata poza tym.

Ciąży mi życie w hotelu. Jedyne, z czego bywam tu zadowolona, to przebywanie na Kremlu ze swoimi bliskimi i koniecznie z Lo w o c z k ą.  Mogłabym wkrótce pojechać do domu, wiem, wiele zależy ode mnie – ale brak mi odwagi znów się ze swoimi rozstawać, zresztą nie chce mi się ruszyć. Dzisiaj miałam taki niemiły sen. Do nas, do jakiegoś ogromnego sadu, przyszły nasze jasienskie wiejskie dziewczęta i baby, ale wszystkie ubrane z pańska. Wychodziły skądś jedna za drugą, ostatnia wyszła A.[68] w czarnej jedwabnej sukni. Zaczęłam z nią rozmawiać i taka mnie złość ogarnęła, że wydobyłam skądś jej dziecko i zaczęłam je rwać na strzępy. Oderwałam wszystko, nogi i głowę, byłam strasznie wściekła. Przyszedł Lowoczka, mówię mu, że mnie ześlą na Sybir, a on zebrał nogi, ręce i wszystkie części i powiada, że to nic, że to lalka. Popatrzyłam i rzeczywiście: zamiast ciała – szmaty i skóra. Ogarnęła mnie złość.

Często się dręczę myśląc o niej, nawet tu, w Moskwie. Dręczy mnie przeszłość, lecz nie prawdziwa zazdrość. On nie może mi się oddać całkowicie, tak jak ja jemu, ponieważ przeszłość jest obszerna, wielka i tak różnorodna, że gdyby umarł już teraz, jego życie byłoby wystarczająco wypełnione. Nie zna jeszcze tylko uczuć ojcowskich. A mnie teraz nagle życie tyle dało tego, czego przedtem nie znałam i nie doświadczyłam, że czepiam się swego szczęścia i boję się je utracić, bo nie wierzę w nie, nie wierzę, że będzie trwało... Wciąż myślę, że to coś przemijającego, przypadkowego, bo to za dobre. To strasznie dziwne, że jeden jedyny człowiek samą swoją osobą, bez żadnej innej przyczyny prócz swoich osobistych właściwości, mógł tak nagle zapanować nade mną i dać całkowite szczęście.

Mama ma rację, że zgłupiałam, to jest chyba tylko myśli stały się jeszcze bardziej leniwe. Niemiłe uczucie, kiedy się czuje taką apatię. Od fizycznej pochodzi także duchowa.

Żal mi mojej dawnej żywości, która znikła. Może wróci. Czuję, że to ożywienie działałoby lepiej na Lowoczkę, jak dawniej działało na moich kremlowskich. Początkowo w Jasnej także byłam jeszcze pełna życia, ale teraz to minęło. Wtedy Lowoczka lubił, gdy szalałam. Lowoczka jakby spał duchowo, chociaż wiem, że w duszy nigdy nie śpi, zawsze odbywa się w nim intensywna praca duchowa. Bardzo zeszczuplał i to mnie dręczy. Dużo bym dała, żeby wejść w jego duszę. Nawet pamiętnika teraz nie piszę, co mnie bardzo boli.

Mam czasem głupią, lecz nieświadomą potrzebę wypróbowania swojej władzy nad nim, to jest po prostu potrzebę, żeby mnie słuchał. Ale on mnie zawsze hamuje, z czego się bardzo cieszę, więc to minie.

[...]

Moskwa, 17 stycznia 1863

Dopiero co byłam w złym humorze i złościłam się, dlatego że L. kocha wszystko i wszystkich, a ja chcę, żeby tylko mnie kochał. Teraz doszłam do wniosku, że to są znowu kaprysy, jego zaletą jest właśnie dobroć i bogactwo uczuć. Gdyby się zastanowić, to właściwie jest tylko jedno źródło moich kaprysów, zmartwień itp. – ten egoizm, żeby on żył, myślał i kochał wyłącznie mnie i dla mnie samej. Nie wiadomo dlaczego uznałam to za zasadę. Wystarczy mi tylko pomyśleć, że kocham coś lub kogoś, od razu poprawiam się, że nie, że kocham tylko Lowoczkę. A trzeba koniecznie kochać coś jeszcze, tak jak on kocha  p r a c ę,  po to, abym w tych chwilach, gdy on stygnie w stosunku do mnie, umiała się zająć tym, co kocham. A chwile te będą powracać coraz częściej, jakby nieznacznie, jak i dotychczas. Widzę to wyraźnie, bo gdzieżby ten Lowoczka zajmował się drobiazgowo rozwojem naszych wzajemnych stosunków tak jak ja, która nie zajmuję się niczym więcej. Dzięki temu uczę się, jak zachowywać się wobec niego, uczę się nie dlatego, że postawiłam to sobie za cel, lecz ot tak, mimo woli. Jeszcze nie mogę zastosować tej nauki w praktyce, ale wszystko przyjdzie z czasem. Prędzej do Jasnej. Tam on bardziej żyje dla mnie i ze mną. Ciągle tylko ciotuchna i ja, nikt więcej. Okropnie lubię to życie, za nic bym go nie oddała. Dla tego życia jestem gotowa na wszystko. Stopniowo będę się starała urządzić je lepiej i będę bardzo zadowolona, jeśli potrafię. W domu można, żeby tylko Lowoczka nie potrzebował ludzi, nie mam ich skąd wziąć, zresztą nie lubię nikogo. Jeżeli jednak Lowoczka będzie chciał, będę przyjmować, kogo zechce, najważniejsze, żeby się nie nudził i był zadowolony, wtedy mnie również będzie kochał, a przecież niczego mi więcej nie trzeba. Trudno żyć i nie kłócić się, a jednak nie będę, on przecież ma rację nazywając to  r y s ą [69]. Moim nieszczęściem jest zazdrość, tego się strzec powinien, a moją rzeczą jest się hamować i jego strzec. On nie ma ochoty zabierać mnie z sobą, kapelusz, krynoliny – wszystko to krępuje, ale tak mi markotno bez niego, tak straszno jest narzucać się. Ale smutno, że on nie czuje już tej potrzeby przebywania ze mną, a nie – osobno. We mnie ta potrzeba wciąż rośnie.

Czekałam na niego, czekałam – i znów zabrałam się do pisania. Pomyśleć, że są ludzie, którzy żyją samotnie. To straszne – być samą. Pewnie już nie pójdziemy na odczyt. Może ja go krępowałam. Ta myśl często mnie dręczy, bo najczęściej jest to właśnie moja wina. Bardzo teraz lubię mamę i lękam się, że nie możemy mieszkać razem. Tanię lubię teraz z odcieniem pobłażliwości – z jakiej racji?

Strasznie ciężko się z nimi rozstawać. Lowoczka nie rozumie tego, więc przemilczam. Cieszę się, że zobaczę ciotunię[70]. Ostatnio bardzo ją lubię, bo nie mówiliśmy o niej z Lowoczką. On jest stronniczy, a ja nie mam racji, powinnam jej bardziej dogadzać, choćby za to, że wyniańczyła Lowoczkę i będzie moje dzieci niańczyć. Przecież przyjemnie dogadzać, za to jest się lubianym przez ludzi. Rzecz w tym, że boję się schlebiania i fałszu. A faktycznie nie ma w tym żadnego fałszu, że się jest pokorną wobec poczciwej i zacnej staruszki. Zrobiłam się jednostronna. Interesuje mnie tylko  n a s z e  życie, nic więcej, oczywiście wszyscy ludzie i otoczenie też. Trzecia godzina, a jego wciąż nie ma. Po co przyrzeka? Czy to dobrze, że jest niepunktualny? Pewnie dobrze, to znaczy, że nie jest drobiazgowy. Nie lubię, kiedy się gniewa. Jak się do czegoś przyczepi, zacznie piłować – trzeba czym prędzej się cofać, bo przebije na wylot. Za to złość prędko mu mija, a także prawie nigdy nie zrzędzi.

Moskwa, 29 stycznia 1863

Życie tutaj na Kremlu[71] ciąży mi, bo się znów daje we znaki to uciążliwe uczucie próżniactwa i bezcelowego życia, jak bywało za czasów panieńskich. Wszystko, co sobie wyobrażałam jako obowiązek i cel życia mężatki, ulotniło się, odkąd Lowoczka dał mi odczuć, że nie wolno się zadowalać tylko życiem rodzinnym, żoną lub mężem, lecz potrzebne jest jeszcze coś, jakaś inna sprawa. [dopisek Lwa Nikołajewicza]  „N i c z e g o   n i e   p o t r z e b a   p r ó c z   c i e b i e,   L o w o c z k a   k ł a m i e.”

3 marca 1863[72]

Jestem sama, więc piszę – wciąż ta sama piosenka. Ale choć jestem sama, nie smutno mi, bo się przyzwyczaiłam. Poza tym to szczęśliwe przekonanie – kocha, wciąż kocha. Gdy przyjeżdża, tak mile do mnie podchodzi, o coś pyta, coś sam opowiada. Tak mi lekko i dobrze żyć na świecie. Czytałam  j e g o  pamiętnik, ucieszył mnie. Ja i praca. Więcej nic go nie obchodzi. Wczoraj i dziś był skupiony. Boję się przeszkadzać, on pisze i myśli. Boję się, że będzie się irytował, że przypomni sobie, że nie mogę wszędzie i zawsze być dla niego znośna. Cieszę się, że pisze. Chciałam dziś jechać na mszę, ale zostałam i modliłam się w domu. Odkąd jestem mężatką, wszystko, co jest obrzędem i wszystko, co jest fałszem, budzi we mnie jeszcze większą odrazę. Strasznie pragnę gospodarować i pracować  n a p r a w d ę.  Ale nie umiem i nie wiem, jak się do tego zabrać. Wszystko przyjdzie. Ale uwijać się i oszukiwać siebie i innych, że pracuję naprawdę – nie, to wstrętne. Zresztą dla kogo udawać i po co. Czasem widzę nawet wyraźnie, c o robić, jak pożytecznie spędzać czas, a potem zapominam. Tak łatwo mi teraz żyć, wszystko jest bardzo proste, czuję, że tutaj jest mój  o b o w i ą z e k,  moje życie, że mi nic nie potrzeba. A gdy mi znów trudno, to nawet wtedy, gdyby mnie zapytano, czego ci trzeba? – nie wiedziałabym, co odpowiedzieć. Ciotunię lubię chyba nieszczerze i to mnie smuci. Jej zgrzybiałość rzadziej mnie wzrusza niż złości. To źle. Ona się często gniewa i często jest nienaturalna. Tak jasno na dworze i na sercu. Stopniowo godzę się ze wszystkimi: ze studentami, z ludem, z ciotunią oczywiście i ze wszystkim, na co przedtem narzekałam. Silny jest wpływ Lowy na mnie i miło mi go odczuwać.

26 marca 1863

Jestem niezdrowa, apatyczna. Lowa od rana w Tule, a ja się czuję tak, jak gdyby go nie było od miesiąca. Jak gdyby szczęście moje było dawno, dawno. A kiedy go widzę, też jest tak, jakby go nie było, jakby nie był żywym człowiekiem, lecz duchem. Moja miłość do niego tkwi gdzieś głęboko, ale czuję ją silnie i wiem, że moje oparcie jest tylko w niej. Odwiedzałam czeladź dworską – przygnębiające wrażenie. Chorzy, nieszczęśliwi, wszyscy narzekają. Ten chory, ów ma zmartwienie. Ale dużo też i sprytnych, to mnie zasmuciło. Ciotunia spokojna i w dobrym humorze, lecz jest mi z nią ciężko, bo stara. Dużo myślałam o swoich. Tyle mają życia w sobie. Często mi smutno, że nie jestem z nimi, ale przeszłości nigdy mi nie żal. Tak dobrze mi teraz. Często boję się go kochać. Takie szczęście może się łatwo popsuć. Już mnie zaczyna świdrować, dręczyć, że nie przyjeżdża.

Tak bywa zawsze: nie jadę z nim, a potem zaczynam robić sobie wyrzuty, że nie pojechałam. Myślę sobie: lepiej żeby się gniewał, lepiej go krępować, niż tak się dręczyć. Za każdym razem ta sama historia. Jeśli nie pojedzie do Nikolskoje, i tak tu zwariuję. Nikt by mi nie uwierzył, jak wolno płynie czas. Właśnie przyszła ciotunia, pocałowała mnie w rękę. Dlaczego? To mnie bardzo wzruszyło. Jest pewnie dobra, lituje się nade mną, że jestem sama, a jeżeli nie jest w humorze, to pewnie żółć się w niej rozlewa. Przecież ja jestem młoda, powinnam znosić te drobne przywary, czasem mam wyrzuty sumienia z tego powodu, że się niecierpliwię i złoszczę na nią. Wczoraj się obraził i nie powiedział wprost. Widocznie i między nami nie wszystko jest takie proste. Mam zawsze ochotę powiedzieć mu o wszystkim, co mnie dręczy, tylko czasem się boję. Jestem rozpieszczona. Lowa daje mi za dużo szczęścia. Lubię jego wesołość, jego zły humor, jego dobrą twarz, jego łagodność i irytację. Wszystko to bardzo pięknie się uzewnętrznia, tak że on nigdy  p r a w i e   nie uraża uczuć. Jak mi teraz dobrze siedzieć tutaj, prawie machinalnie kreślić po papierze i myśleć o nim, wszystko wspominać, wyobrażać go sobie rozmaicie wyglądającego, z coraz to innym wyrazem twarzy. Kreślenie piórem to tylko pretekst, żeby się lepiej zagłębić i żywiej go sobie wyobrazić. Gdy wraca, zawsze czuję radość z odcieniem bólu. Choćby nie wiem jak mnie zapewniał, nie może mnie kochać tak, jak ja go kocham. Przecież nie czekałby na mnie tak niecierpliwie?