Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2015

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Copyright: © for the text by Andrzej Klim, 2015

Menedżer Pionu Wydawniczego: Monika Kalinowska

Wydawca: Katarzyna Kucharczuk

Redakcja: Redaktornia.com

Korekta: Łukasz Mackiewicz, eKorekta24.pl

Projekt okładki: Mariusz Banachowicz

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Marcin Kapusta

ISBN 978-83-7705-832-9 (ePub)

ISBN 978-83-7705-833-6 (Mobi)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

prawolubni Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

O OPŁAKANYCH DLA RZECZYPOSPOLITEJ SKUTKACH WSTYDLIWEJ PRZYPADŁOŚCI FRYDERYKA II

Z przydomkami władców jest ten kłopot, że nie zawsze znaczą to samo za granicą co w kraju, w którym ten czy inny władca panował. Pół biedy, jeśli chodzi o przydomek odnoszący się do cech fizycznych. Łysy, Stary czy Plątonogi będą rozpoznawalni w każdym języku i wszędzie przydomek będzie znaczył to samo. Gorzej, jeśli pochodził od czynów, bo na przykład taki Święty Świętemu nierówny. Cesarz Henryk, który nieraz dostawał łupnia od naszego Chrobrego, o czym była mowa w rozdziale O Piastach, którzy cesarzom na nerwach czasem grali, został świętym, chociaż z punktu widzenia Polski wcale na to nie zasłużył. Najtrudniej jest z, wydawałoby się, najprostszym przydomkiem – Wielki. Bo cóż oznacza bycie „wielkim” dla Polaków? Jedyny z polskich władców o tym przydomku, czyli król Kazimierz, prowadził raczej politykę pokojową, zrezygnował ze Śląska, nie odzyskał Pomorza (okej, przyłączył za to Ruś Czerwoną ze Lwowem), a mimo to został przez potomnych obdarzony tym mianem. Natomiast Prusacy nadali przydomek „Wielki” temu, który prowadził politykę agresywną, wywołał kilka wojen, zagarnął na podstawie mocno naciąganych racji historycznych część ziem sąsiedniego państwa, czyli Polski. W dodatku był ksenofobem niecierpiącym Polaków i Żydów, a w wyniku jego zaborczej polityki dołączono do Prus ziemie zamieszkane właśnie przez te nacje. Jak widać, przydomek „Wielki” dla każdego oznacza co innego. Jedną ze składowych owej wielkości według pobratymców Fryderyka była inicjatywa i przeprowadzenie pierwszego rozbioru Polski. Skąd u niego taka niechęć do sąsiedniego, skądinąd sympatycznego, narodu? Czym Polacy doprowadzili go do takiej zajadłości i woli wymazania Rzeczypospolitej z mapy? Podczas zwiedzania ulubionej rezydencji Fryderyka, czyli Sanssouci w Poczdamie, zastanawiałem się nad tym, stojąc przy jego grobie. Król, filozof (przyjaciel Woltera, chociaż przyjaźń została zerwana z powodu złośliwości Francuza i skąpstwa Prusaka), doskonały muzyk, a przy tym i dowódca wojskowy, kazał się pochować w sąsiedztwie grobów swoich ukochanych chartów. Może to i bardzo ludzki rys jego postaci, miłość do zwierząt, ale jeśli przypomnieć sobie, że jego stosunek do małżonki był mniej czuły niż do owych psów, sprawa przestaje być taka prosta w ocenie. Diabeł tkwi w szczegółach. Kim był więc ów diabeł?

Żeby do tego dojść, trzeba cofnąć się w czasie do elekcji w roku 1697 po śmierci króla Jana III Sobieskiego. Zwycięzca spod Wiednia pozostawił trzech synów, z których najstarszy, Jakub, ostrzył sobie zęby na schedę po ojcu i miał na nią spore szanse, które wszakże sam pogrzebał. Jego matka, ciągle ponoć wówczas piękna Marysieńka, wolała widzieć na tronie młodszego z synów, Aleksandra. Jakub, aby wymusić na matce poparcie podczas zbliżającej się elekcji, odmówił wpuszczenia do Zamku Królewskiego konduktu pogrzebowego ze zwłokami ojca. W końcu ustąpił, ale zszarganej opinii już sobie nie poprawił. O zwycięstwie w najbliższych wyborach miały zdecydować głosy szlacheckich szaraczków, siedzących w kieszeni możnowładców. Ci zaś siedzieli w kieszeniach obcych dworów. Wydawało się, że wobec wyczynów Jakuba Sobieskiego popierające go stronnictwo proaustriackie nie ma szans i królem zostanie kandydat Francji, książę Franciszek Conti. Zwłaszcza że i Ludwik XIV nie żałował złota na przekonanie Polaków do swego kandydata. Ale gdzie dwóch się bije, korzysta trzeci – zwłaszcza jeśli ten trzeci jest blisko, złota też nie żałuje i ma jeszcze asa w rękawie. Mowa o elektorze saskim z dynastii Wettynów Fryderyku Auguście, którego kandydaturę początkowo mało kto traktował poważnie. Nie dość, że luteranin, to jeszcze elektor trochę z przypadku. Fryderyk August był bowiem młodszym synem księcia Jana Jerzego i nie miał żadnych widoków na objęcie tronu w rodzinnej Saksonii. Takim osobnikom od wieków pozostawały do wyboru dwie drogi – albo kariera duchowna na odpowiednio wysokim stanowisku (poczucie powołania nie było konieczne), albo kariera wojskowa (tutaj też umiejętności dowódcze odgrywały rolę drugorzędną). Przed Fryderykiem Augustem, jako luteraninem, ta pierwsza była zamknięta. Pozostawała druga i tutaj radził sobie całkiem nieźle. Nie tylko bowiem ćwiczył głowę w pijaństwie, a resztę ciała w miłostkach (i z pijaństwa, i z utrzymywania stada kochanek oraz metres był później słynny w Europie), lecz także specjalizował się w inżynierii wojskowej. Wiadomość o śmierci króla Jana Sobieskiego dotarła do niego, gdy jako głównodowodzący wojsk cesarskich prowadził wojnę z Turcją. Był już wtedy od trzech lat saskim elektorem, bo jego starszy brat Jan Jerzy IV zmarł niespodziewanie na ospę, którą zaraził się od kochanki, którą pielęgnował.

Fryderyk August, jako się rzekło, za poważnego kandydata do polskiego tronu nie uchodził, ale gdzieś tam w tyłach głów głosujących szlachciurów jego imię kołatało. Saskie złoto, które dotarło w beczkach do Warszawy, zaczęło trafiać do różnych kieszeni. Podczas pierwszej tury elekcji 26 kwietnia 1697 głosów nie zdążono policzyć w ciągu dnia, ale przewaga Contiego była wyraźna. W nocy przed drugą turą, gdy czujność stronnictwa profrancuskiego (już niemal świętującego sukces) została uśpiona, poplecznicy saskiego kandydata wyciągnęli asa z rękawa – Fryderyk August przeszedł na katolicyzm. Nie wiadomo, czy podczas tej uroczystości nawiązał do słynnych słów króla Francji Henryka IV i powiedział „Warszawa warta jest mszy”, ale kiedy saskie beczki pokazały dno, bo polskie kieszenie okazały się bezdenne, to jezuici pożyczyli złoto reprezentującemu elektora ministrowi Jakubowi Henrykowi Flemingowi. Udało mu się też namówić stronników pozostałych kandydatów do poparcia kandydatury Fryderyka Augusta. No i się zaczęło: rano prymas Polski Michał Radziejowski ogłosił Contiego królem Polski. Ale kilkanaście województw (głosowanie odbywało się województwami) ogłosiło królem Fryderyka Augusta. A kiedy prymas odjechał, oficjalnie, aczkolwiek nie do końca zgodnie z prawem, ogłosił wybór Sasa na polskiego króla biskup kujawski Stanisław Dąbski. W kolegiacie świętego Jana dwukrotnie zabrzmiało więc tego dnia Te Deum laudamus, a Fleming zaprzysiągł w imieniu Fryderyka Augusta pacta conventa, czyli obietnicę wprowadzenia w życie uchwał sejmu elekcyjnego.

Teraz Polska miała dwóch królów elektów i obaj byli poza jej granicami. Rozpoczął się wyścig, kto dotrze pierwszy, z tym że Francuz wybierał się jak sójka za morze. Dosłownie, ponieważ do Polski w końcu wybrał się drogą morską. Być może obawę budziły w nim wspomnienia innego Francuza na polskim tronie. Henryk Walezy, bo o nim mowa, był co prawda królem Polski nader krótko, i to dobre sto lat wcześniej, ale to przeżycie z pewnością okazało się dla niego traumatyczne. Sasa nie miał kto ostrzec przed Polakami, bo żaden Niemiec do jego czasu na polskim tronie, mimo wielokrotnych zakusów przede wszystkim Habsburgów, nie zasiadał. Dlatego być może z tego życiowego błędu August zdał sobie sprawę dopiero na łożu śmierci – kiedy króla zapytano, czy chce polecić sejmowi kandydaturę swojego syna na następcę, umierający August odmówił i stwierdził, że młody Fryderyk August sam musi zdecydować, czy zechce przyjąć tę koronę, która dla niego była „koroną cierniową”. Jeśliby syn się zdecydował, to ojciec życzy mu więcej szczęścia, niż miał on sam. No, ale to wydarzyło się dopiero w roku 1733, po trzydziestu sześciu latach użerania się z Polakami.

(…)