Copyright © by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2015

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

www.dwpwn.pl

Tytuł oryginału: OFF THE MAP

Copyright © Alastair Bonnett 2014

Illustrations © Lauren Nassef

Wydawca: Dąbrówka Mirońska

Przekład: Jacek Żuławnik

Konsultacja merytoryczna: Robert Szewczyk

Redakcja: Renata Lewandowska

Korekta: Malwina Łozińska

Projekt graficzny okładek do serii Bieguny: Przemek Dębowski

Opracowanie okładki: Maciej Szymanowicz

Zdjęcie na okładce: Triff/Shutterstock

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Tomasz Szymański

ISBN 978-83-7705-899-2

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

SPIS TREŚCI

- Wstęp

- 1. Utracone miejsca

- Wyspa Sandy

- Leningrad

- Arne

- Stara Mekka

- New Moore

- Time Landscape

- Aral-kum

- 2. Ukryta geografia

- Labirynt

- Żeleznogorsk

- Podziemne miasta Kapadocji

- Lisia nora

- Cmentarz Północny w Manili

- Wyspa North Sentinel

- 3. Ziemie niczyje

- Między granicami (Gwinea i Senegal)

- Bir Tawil

- Nahuaterique

- Twail Abu Dżarwal

- Wysepka drogowa

- 4. Umarłe miasta

- Wittenoom

- Kangbashi

- Kijŏng-dong

- Ağdam

- Prypeć

- Park Archeologiczny Sycylijskiej Niedokończoności

- 5. Miejsca o wyjątkowym statusie

- Camp Zeist

- Magazyn wolnocłowy w Genewie

- Bright Light, ulica Mureș 4, Bukareszt

- Międzynarodowa przestrzeń powietrzna

- Gutterspace

- Kraina Obfitości

- Góra Athos

- Quilombo Brotas

- Obszary Kolumbii kontrolowane przez FARC

- Hobyo

- 6. Enklawy i nowe państwa

- Baarle-Nassau i Baarle-Hertog

- Chitmahale

- Sealand

- Zjednoczone Królestwo Lunda Czokwe

- Gagauzja

- 7. Pływające wyspy

- Wyspy pumeksu i śmieci

- Pływające Malediwy

- Nipterk P-32, wyspa z lodowej mgiełki

- MS „The World”

- 8. Miejsca ulotne

- Zatoczka przy Hog’s Back Cafe

- Parking portu lotniczego Los Angeles

- Nowhere

- Uliczka Staceyów

- Zakończenie: współczucie dla gatunku kochającego miejsca

- Podziękowania

- Bibliografia

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

2. Ukryta geografia

(…)

Eksploracja przestrzeni miejskiej nabrała rozpędu na początku pierwszej dekady XXI wieku. Dotarło do mnie, że przestało to być niszowym hobby, kiedy mój szesnastoletni bratanek powiedział, że spędził noc w opuszczonym szpitalu psychiatrycznym. Pokazał mi zdjęcia: puste sale, podłogi zasypane pokruszonym tynkiem, powyrywane kaloryfery, szczerzący zęby nastolatkowie pozujący na tle idiotycznych malunków, które zostawili na ścianach. Nie zapytałem, czemu to zrobił, bo wiedziałem, co odpowie. Dziesięć lat wcześniej przyczyniłem się do powstania magazynu poświęconego eksperymentalnym podróżom i dezorientacjom geograficznym określanych mianem „psychogeografii”. Nazwaliśmy nasze pismo „Transgressions: A Journal of Urban Exploration” (Transgresje: Magazyn eksploracji przestrzeni miejskiej). Ukazały się tylko cztery numery, pełne celowo wprowadzających w zakłopotanie relacji przedstawicieli geograficznej awangardy. Tym, co spajało naszą grupę, było postrzeganie badania przestrzeni miejskiej jako swego rodzaju geograficznej wersji surrealistycznego pisma automatycznego. Prawdziwe przygody w rzeczywistym świecie były pretekstami pozwalającymi na zamieszczanie obszernych esejów objaśniających, przeważnie obciążonych długą listą lektur, uwzględniającą dzieła sytuacjonistów i zwolenników „magicznego marksizmu”. Dopiero kiedy ludzie tacy jak mój bratanek zaczęli penetrować ukryte zakątki miasta i zgłaszać do nich pretensje, dotarło do mnie, że chaotyczne szwendanie się wypada banalnie w porównaniu z celowym wędrowaniem, z zaplanowanymi eskapadami do zakazanych miejsc ukrytych w zwyczajnym świecie – albo pod nim.

Dziś eksploracji przestrzeni miejskiej rzadko dokonuje się w celach artystycznych albo ze względów politycznych, częściej robi się to po prostu z pasji do odkrywania. W internecie można znaleźć mnóstwo forów poświęconych współczesnemu badaniu przestrzeni miejskiej, a na nich opowieści odkrywców z różnych części świata. Dziś wielkomiejscy Magellanowie masowo tworzą nowe legendy. Ulubionym celem wypraw paryskich śmiałków stały się podziemia – katakumby i kopalnie – stolicy Francji; ich londyńscy koledzy upatrzyli sobie wyłączone z ruchu stacje metra; w Nowym Jorku i Berlinie popularne są opuszczone fabryki i ambasady. Nomadyczny duch badaczy przestrzeni miejskiej nie znosi bezczynności, wciąż odkrywa nowe możliwości i nieustannie zabiera chętnych na coraz śmielsze wyprawy do miejsc będących białymi plamami na mapach. O gwałtownym rozwoju sceny eksploratorów przestrzeni miejskiej świadczy choćby to, że już zaczęły się kłótnie, podziały i spory o terytorium. Niektórym odkrywcom wydaje się, że mają wyłączne prawo do znalezisk albo że dostęp do tych miejsc powinna mieć jedynie wąska grupa poszukiwaczy.

Podziemny świat aglomeracji Minneapolis-Saint Paul w Minnesocie miejscy eksploratorzy nazwali Labiryntem. Fascynujące przeżycie, jakim niewątpliwie było odkrycie systemu tuneli i jaskiń składających się na Labirynt, stało się udziałem Action Squad, specjalizującej się w podziemnych eskapadach grupy zapaleńców z Twin Cities (Bliźniacze Miasta), jak potocznie nazywa się aglomerację Minneapolis-Saint Paul. Badacze tak długo z uporem penetrowali studzienki, aż wreszcie w jednej z nich natrafili na wejście do legendarnego Labiryntu. Właz stał się portalem przenoszącym do kompleksu siedmiu połączonych ze sobą, stworzonych ludzką ręką systemów tuneli i podziemnych pomieszczeń zburzonych budynków. Tak jak wszyscy pionierzy, członkowie Action Squad ucieszyli się, że jako pierwsi odkryli ten zaginiony świat; na swojej stronie napisali: „Nie ma tu prawie żadnego graffiti, z czego wniosek, że dostęp do tego miejsca ma tylko wąska grupa najbardziej zapalonych odkrywców”.

Eksploracja Labiryntu to ciężka praca, za którą nagrodą są adrenalina i uzależniająca świadomość dokonywania przełomu. „Zdarzało się, że chcąc usunąć stojącą nam na drodze przeszkodę, godzinami kopaliśmy tunele w piaskowcu, posługując się nożami do masła i innymi prymitywnymi narzędziami – wspomina na stronie jeden z członków Action Squad. – Z naszych ust padały wszystkie możliwe wariacje na temat »ja pierdolę!«, bo mówiliśmy to, ilekroć natrafialiśmy na kolejne, coraz bardziej fascynujące miejsca, kiedy już wydawało nam się, że nic nie może nas zadziwić. Mój Boże,  k o c h a m y  to miejsce”.

Zaangażowanie członków Action Squad, jak również jakość ich znalezisk skusiły innych do penetracji Labiryntu. Z czasem stał się on swego rodzaju atrakcją w środowisku badaczy przestrzeni miejskiej. KAOS z Calgary tak o wizycie w Twin Cities w 2007 roku napisał na stronie kanadyjskiego ruchu eksploratorów: „Po prostu musiałem zejść do Labiryntu. Wcześniej doskonale go znałem z opowieści. Czułem się, jakbym dotknął legendy”. Zwiedziwszy z przewodnikiem najciekawsze zakątki Labiryntu, naturalne groty i korytarze pod dnem rzeki, KAOS napisał: „szacunek dla tych, którzy dotarli tam jako pierwsi, nie wiedząc, czy tunele w ogóle dokądkolwiek ich zaprowadzą, ryzykując, że utkną albo zostaną przysypani. Do tego trzeba mieć jaja”.

Wiele spośród miejsc odkrytych przez pierwszą falę eksploratorów przestrzeni miejskiej cieszy się taką popularnością w środowisku znawców, że wiedza o tym, jak i którędy poruszać się po nich, podlega standaryzacji. Jednocześnie przesunięcie środka ciężkości badania przestrzeni miejskiej z bardzo niszowego hobby w stronę rozrywki dostępnej dla tysięcy chętnych nie podoba się tym, którzy woleliby, aby takich znalezisk jak Labirynt nie zadeptały buty turystów. Jeden z weteranów ruchu, geolog Greg Brick, w Subterranean Twin Cities (Podziemne Bliźniacze Miasta), informatorze własnego autorstwa, zauważył, że inicjatywa, której początek dało kilkoro zapaleńców, przeżyła gwałtowny wzrost popularności: „Skutek tego jest łatwy do przewidzenia: podziemia, dotąd puste i dziewicze, zalała fala turystów”. Brick oskarżył „dzieci internetu”, potrafiące jedynie „bezmyślnie klikać”, o splądrowanie podziemnego królestwa aglomeracji i – ku oburzeniu części społeczności eksploratorów Twin Cities – zamknął na kłódkę wejście do podziemi browaru Heinricha, jednej z najpopularniejszych atrakcji Labiryntu.

(…)