Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Copyright © for the text by Remigiusz Piotrowski, 2015

Dyrektor ds. Rozwoju: Natalia Wojciechowska

Redaktor prowadzący: Katarzyna Kucharczuk

Redakcja: Renata Lewandowska

Korekta: Agnieszka Więckowska

Konsultacja merytoryczna: Hubert Kuberski

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Zdjęcie na okładce: Wojciech Radwański

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Marcin Kapusta

ISBN 978-83-7705-896-1 (ePub)

ISBN 978-83-7705-897-8 (Mobi)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

prawolubni Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Rozdział IX
GÓRAL

Mniejsza suma niż trzydzieści milionów nie wchodzi w rachubę, panie majorze. Ale jeśli zgarniemy więcej, zgadzam się. Przy okazji wyślemy Niemcom czytelny sygnał, że organizacja może zrobić w Warszawie wszystko, na co tylko ma ochotę. Ta akcja przypomina polowanie, a że jestem myśliwym z zamiłowania, nie będę życzyć powodzenia[230] – odparł na zakończenie rozmowy generał „Grot”.

Na jego poprzecinanej zmarszczkami twarzy pojawił się nikły, ledwo zauważalny uśmiech, ale zamyślone oczy zdradzały, że decyzja, którą podjął przed chwilą w obecności wyraźnie podnieconego majora Emila Kumora „Krzysia”, nie należała do łatwych.

Major odetchnął z ulgą, kamień spadł mu właśnie z serca. Bał się tej rozmowy, już poprzednim razem zauważył, że Rowecki do jego propozycji odniósł się raczej sceptycznie. Zdaniem komendanta Armii Krajowej ryzyko niepowodzenia było zbyt duże. A jednak teraz zgodził się na koncepcję majora, nie zmieniając przy tym zdania, że ta, choć od początku ciekawa, jest w gruncie rzeczy czystym szaleństwem.

Polskie Państwo Podziemne w krótkim czasie bardzo się rozrosło. Każdego miesiąca zwiększała się liczba jego członków, powstawały nowe komórki organizacyjne, coraz większą liczbą sukcesów kończyły się akcje propagandowe i sabotażowe, a Niemcom mocno dawała się we znaki prowadzona na terenie całej przedwojennej Polski dywersja. Rozwijały się konspiracyjna administracja cywilna i sądownictwo, pracowały tajne drukarnie. Tuż więc pod podłogą, po której maszerowali pewni swego Niemcy, rosła w siłę potężna organizacja zdolna zadawać okupantowi coraz dotkliwsze straty.

Nie brakowało rąk do pracy i walki, problem stanowił brak środków – broni, amunicji, wyposażenia niezbędnego do szkolenia żołnierzy i przeprowadzania akcji. Co roku latem, ze względu na krótkie noce, brytyjska SOE zawieszała loty nad Polskę, w wyniku czego na wiele tygodni podziemie zostawało pozbawione pomocy finansowej, każdy bowiem cichociemny przywoził ze sobą z Anglii potężne sumy w gotówce, które po szczęśliwym wylądowaniu przekazywał Armii Krajowej. Chcąc rozdysponować skromne zasoby pieniężne, „Grot” musiał dokonywać trudnych wyborów i gdy na przykład dozbrajał jeden z oddziałów, czynił to najczęściej kosztem drugiego.

Brak pieniędzy, tak dotkliwy dla podziemia, spowodował, że generał zaaprobował lansowany przez majora „Krzysia” plan ataku na niemiecki bank. Zmusiła go do tego potrzeba chwili, choć sam Rowecki skorzystał z tej możliwości niechętnie, zdając sobie sprawę, że szanse na powodzenie akcji są niewielkie, a w przypadku klęski podziemie straci kilku doskonałych żołnierzy, Niemcy zaś zyskają kolejny pretekst do szerzenia terroru.

Rowecki nie wahał się, komu powierzyć wykonanie zadania. Wskazał na „Osę”, swój wydzielony oddział dyspozycyjny do zadań specjalnych. Organizacja Specjalnych Akcji Bojowych, w skrócie „Osa”, składała się z nielicznej, lecz dobrze wyszkolonej grupy żołnierzy – zdyscyplinowanych, ideowych, chętnie podejmujących ryzyko.

Jej dowódca, podpułkownik Józef Szajewski „Philips” oznajmił swoim podkomendnym podczas spotkania w jednym z warszawskich lokali konspiracyjnych mieszczącym się przy ulicy Wspólnej w Warszawie, na którym nie zabrakło również majora Kumora, że – zgodnie z poleceniem „Grota” – „Osa” otrzymała rozkaz przygotowania, a potem przeprowadzenia akcji przechwycenia dużej kwoty. Oczywiście pieniądze te należało wykraść Niemcom. Na dowódcę akcji wyznaczono porucznika Jerzego Kleczkowskiego „Jurka”, któremu uznanie wśród kolegów z oddziału zapewniła brawurowa ucieczka z oflagu w Woldenbergu.

Słynną ucieczkę zaplanował kapitan Zdzisław Pacak-Kuźmirski, który namówił do swojego szalonego pomysłu nie tylko Kleczkowskiego, ale również trzech innych więźniów obozu jenieckiego: porucznika Edwarda Madeja, porucznika Kazimierza Nowostawskiego i podporucznika Zygmunta Siekierskiego. Pacak-Kuźmirski dowiedział się, że ciężej chorych jeńców Niemcy przenoszą pod eskortą poza teren obozu, i ten właśnie fakt postanowił wykorzystać. On oraz Kleczkowski, Nowostawski i Madej odegrali więc rolę więźniów przeznaczonych do transportu, natomiast posługujący się nienaganną niemczyzną Siekierski wcielił się w rolę… jednoosobowej eskorty. Zbiegowie w sztuce kamuflażu przeszli niejednego mistrza. W sobie tylko znany sposób zorganizowali fałszywe dokumenty, nieco pieniędzy oraz przebranie dla swej „eskorty” – Siekierski został wyposażony w długi płaszcz wojskowy, zrobione z tekstury pas i ładownicę oraz wykonany z drewna i własnoręcznie przez uciekinierów pomalowany karabin!

W nocy z 18 na 19 marca 1942 roku Siekierski podprowadził swych więźniów do bramy obozu i nienaganną niemczyzną wyjaśnił strażnikowi, że otrzymał zadanie przetransportowania chorych jeńców do szpitala. Zmarznięty wartownik dał się oszukać, po chwili cała piątka znalazła się już po drugiej stronie obozowej bramy, ale był to dopiero początek ich niebezpiecznej przygody. Uciekinierzy przebyli długą drogę – podróżowali wpierw piechotą, a potem koleją, a okazji do pogrzebania ich ryzykownego planu było w trakcie ucieczki co najmniej kilka.

W pociągu zmierzającym do Torunia Kleczkowski i spółka jechali na gapę i tylko urokowi osobistemu Siekierskiego zawdzięczali to, że konduktorka przymknęła oko na podejrzaną kompanię podróżującą bez biletu. Potem, już w Toruniu, grupą zbiegów zainteresował się na peronie komendant dworca, ale i tym razem Siekierski zagrał va banque, oznajmił Niemcowi, że nie może wyjawić mu dokładnego celu ich podróży, ponieważ obowiązuje go tajemnica służbowa. Był przy tym tak przekonujący i zrobił na komendancie tak doskonałe wrażenie, że ten umieścił ich w pociągu do Warszawy, którym podróżowali urlopowani żołnierze Wehrmachtu. Więźniowie i ich eskorta otrzymali do dyspozycji osobny przedział, który okazał się istną zbrojownią, tutaj bowiem niemieccy żołnierze złożyli na czas podróży swoje karabiny. W kilkunastu wypełnionych po brzegi przedziałach znalazły się dziesiątki nieuzbrojonych żołnierzy, a w osobnym przedziale – piątka uciekinierów z oflagu i kilkadziesiąt sztuk broni. W ten sposób Kleczkowski i spółka dojechali do Warszawy, wkrótce cała piątka wstąpiła do konspiracji, teraz zaś została oddana do dyspozycji majora Emila Kumora, który w planowanej operacji zdobycia wielkiej sumy pieniędzy wyznaczył im kluczową rolę.

Na celowniku podpułkownika „Philipsa”, majora „Krzysia” i jego podkomendnych znalazł się warszawski Bank Emisyjny w Polsce (Emissionbank in Polen). Potężny, wybudowany jeszcze na początku dwudziestego wieku gmach przy ulicy Bielańskiej, na rogu z ulicą Daniłowiczowską, stał się podczas niemieckiej okupacji jednym z najważniejszych w Generalnym Gubernatorstwie oddziałów centrali bankowej. Jeśli polskie podziemie zamierzało ryzyko śmiałego skoku zrekompensować sobie przechwyceniem dużej kwoty pieniędzy, w Warszawie tylko ten bank spełniał to kryterium.

W ciągu kolejnych miesięcy członkowie „Osy” przeprowadzili żmudne, czasami bardzo niebezpieczne rozpoznanie, a koncepcji planów przechwycenia worka z pieniędzmi powstało aż cztery.

W pierwszej fazie obserwacji major Kumor wpadł na pomysł zorganizowania akcji na bocznicy kolejowej w Krakowie, tutaj bowiem dowożono pociągiem pieniądze z Warszawy i w tym miejscu dość łatwo można je było przejąć. Ostatecznie od planu odstąpiono, przeprowadzenie operacji w Krakowie, mieście, w którym roiło się od Niemców, i to zarówno tych w mundurach, jak i cywilów, niosło ze sobą zbyt wiele zagrożeń.

Inny projekt polegał na zaatakowaniu transportu na trasie pomiędzy Warszawą a Krakowem. Tutaj także problem tkwił nie w samym przechwyceniu worków z banknotami („Jurek” w raporcie napisał, że można tego dokonać nawet bez jednego wystrzału, unieszkodliwiając konwojentów za pomocą proszku nasennego), ale znów – w ucieczce po akcji. Nie było bowiem wątpliwości co do tego, że zaraz po ataku Niemcy postawią na nogi wszystkie posterunki i oddziały policji, co spowoduje zablokowanie dróg, a każde auto na trasie zostanie poddane szczegółowej rewizji. W ten sposób żołnierze „Osy” znaleźliby się w pułapce.

Oczywiście brano pod uwagę także brawurowy napad na bank. Wbrew pozorom nie było to nierealne. W banku pracowały dwie wtyczki „Osy” – Ferdynand Żyła „Michał I” i Jan Wołoszyn „Michał II”. Obaj, wspierani dodatkowo przez jeszcze jednego pracownika banku, Tadeusza Mierzyńskiego, zebrali w ciągu kilku miesięcy wiele cennych informacji ujawniających zwyczaje wartowników, rozmieszczenie punktów alarmowych i schemat budynku. Zaatakowanie banku w ciągu dnia wiązało się z wieloma niewiadomymi dotyczącymi chociażby licznej grupy przebywającej na terenie banku pracowników. Ich zachowania nie dało się przewidzieć. Bardziej realna wydawała się próba przeprowadzenia ataku nocą. Wejście do gmachu mieli umożliwić dwaj wtajemniczeni w operację członkowie podziemia, oni także znaleźli sposób na otworzenie skarbca.

Kumor, a pośrednio również Żyła i Wołoszyn, wymyślili jeszcze jedną koncepcję, która zakładała zaatakowanie transportu na ulicach miasta, podczas przejazdu konwoju na jeden z warszawskich dworców, skąd pieniądze wysyłano pociągiem do centrali w Krakowie.

Z czasem odstąpiono od dwóch pierwszych pomysłów, a skupiono się na napadzie na skarbiec oraz ataku na konwój, ponieważ dostrzeżono, że właśnie podczas przewożenia pieniędzy z gmachu banku na dworzec niemieckie ubezpieczenie jest najsłabsze. Atak na transport pieniędzy, w wybranym i odpowiednio przygotowanym punkcie, niejako więc zorganizowany na własnych warunkach, dawał większe szanse na sukces, niż analogiczne wtargnięcie do skarbca w samym banku. Również sam odskok wydał się łatwiejszy do wykonania i przede wszystkim bezpieczniejszy niż chociażby wielogodzinna podróż z Krakowa do Warszawy.

Niemcy, choć nie dysponowali żadnymi informacjami na temat planowanego napadu, mieli się stale na baczności. Ciężarówkę z pieniędzmi kierowali do jednego z trzech warszawskich dworców – Wschodniego, Zachodniego i Towarowego – wielokrotnie przy tym zmieniali trasy przejazdów, w dodatku transport ubezpieczały samochody z funkcjonariuszami policji.

W trakcie rozpoznania wytypowano kilka punktów nadających się do przeprowadzenia skoku. I w tym jednak wypadku wiele z nich dość szybko odrzucono, a to ze względu na niskie sumy przeważone daną trasą (jak w przypadku tej wiodącej na Dworzec Zachodni), a to z powodu zaprzestania korzystania przez Niemców z innych tras (Dworzec Towarowy), a to w końcu z powodu obaw o życie znajdujących się w wozie polskich pracowników banku lub też nagłego wzmocnienia obstawy.

Niezależnie od pracy prowadzonej na zewnątrz, na terenie samego banku działały nadal intensywnie dwie polskie wtyczki. „Michał I” zdołał skompletować trzy niezbędne do otwarcia skarbca klucze, poza tym zacieśnił znajomość z niemieckimi strażnikami pilnującymi gmachu w nocy. Słabością tych ostatnich okazała się wódka, co szybko wychwyciła dwójka polskich agentów, upijając podczas nocnych libacji swoich nowych „przyjaciół”. Fakt ten można było wykorzystać w przyszłości, ale już teraz „Michały” starały się przygotować grunt pod przyszły „interes”.

Lista zasług Żyły i Wołoszyna jest dłuższa. To dzięki nim doszło do wymieszania banknotów w skarbcu, bez tego zaś, nawet w przypadku powodzenia całej akcji, trud dywersantów mógł pójść na próżno. Jeden z uczestników operacji, Stefan Smarzyński „Balon”, tłumaczył: „Bank otrzymywał banknoty z Wytwórni Papierów Wartościowych [Niemcy zachowali nazwę Państwowa Wytwórnia Papierów Wartościowych – przyp. aut.], a potem rozprowadzał je do innych placówek terenowych według emisji i kolejności numerów. Bez względu na ostateczny wariant uderzenia – skarbiec czy ulica – «przemieszanie» skarbca musiało być dokonane, ponieważ w przeciwnym razie w kilka godzin po zamachu Niemcy wydaliby zarządzenie unieważniające wszystkie zdobyte banknoty”[231].

Mijały kolejne miesiące wytężonej pracy, w której trakcie żołnierze, łącznicy i wywiadowcy „Osy” uparcie obserwowali wytypowane przez dowódców uliczki, place i skwery. Z czasem stawało się to coraz bardziej niebezpieczne; przypadkowi przechodnie zaczęli zwracać uwagę na pojawiające się wciąż w tym samych rejonach miasta postacie, snujące się bez wyraźnego celu i spacerujące wkoło tych samych uliczek. Wzmagała się również frustracja samych żołnierzy, nadal oczekujących na wydanie rozkazu do rozpoczęcia akcji.

W międzyczasie przygotowano meliny przeznaczone na skrytki pieniędzy. Jedna z nich znajdowała się w herbaciarni przy ulicy Śliskiej 15, ciepłym i lubianym przez członków konspiracji miejscu spotkań, którego właścicielka, pani Stefa, zawsze witała żołnierzy z uśmiechem na twarzy, a co ważniejsze – nigdy nie zadawała zbędnych pytań, a zdarzało się, że i przechowywała im broń. Drugim takim punktem została sąsiadująca z cmentarzem na Woli posesja przy ulicy Sowińskiego 49 należąca do jednego z zaprzysiężonych członków podziemia.

Na początku lipca żołnierzy „Osy” zapewniono, że akcja odbędzie się lada dzień, o godzinie piątej po południu. Ponieważ w tym czasie, między innymi ze względu na remont mostu Poniatowskiego oraz wykorzystywanie do transportów dziennych wyłącznie Dworca Wschodniego, udało się przewidzieć prawdopodobną trasę konwoju, rozpoczęto końcową fazę przygotowań do operacji.

Konspiratorzy ustalili, że kierujący się do mostu Kierbedzia konwój będzie musiał pojechać ulicą Senatorską i dalej uda się albo na Krakowskie Przedmieście, albo w stronę placu Zamkowego. Aby wykluczyć jedną z tych tras, a jednocześnie zmusić auto do skierowania się w stronę wąskiej, mało ruchliwej, położonej obok gruzów ulicy Senatorskiej na odcinku pomiędzy Miodową a placem Zamkowym, postanowiono uciec się do fortelu. Wyeliminowanie alternatywnej trasy przejazdu stało się możliwe dzięki zainstalowaniu barierek i znaków informujących, że przejazd w kierunku Krakowskiego Przedmieścia jest z powodu robót drogowych chwilowo nieczynny[232]. Zmuszony sytuacją kierowca niemieckiej ciężarówki musiałby więc udać się w stronę placu Zamkowego ulicą Senatorską, a tam, w wybranym miejscu w okolicach Miodowej, atak na niego przypuścić miał sześcioosobowy zespół ubezpieczany przez kilkunastoosobową obstawę. Samochód postanowiono zatrzymać, używając do tego ręcznego wózka załadowanego skrzynkami, który wypchnięty w odpowiednim momencie na ulicę zatarasowałby przejazd. Aby upewnić się, że podstęp może się udać, przebrani za tramwajarzy członkowie podziemia ustawili pewnego dnia na jezdni przy ulicy Miodowej barierki ostrzegawcze i faktycznie na pewien czas zatrzymali ruch na tym odcinku.

Dwudziestego piątego czerwca 1943 roku, kilka dni przed zaplanowanym atakiem, generał Rowecki „Grot” w towarzystwie majora Kumora „Krzysia” osobiście dokonał oględzin wytypowanego miejsca napadu, co świadczy o tym, jak ogromną wagę przywiązywało podziemie do tej operacji. Kasa Armii Krajowej świeciła pustkami, a potrzeb przybywało – poza kupnem broni i amunicji podziemie spore sumy pieniędzy wydawało między innymi na wynajmowanie konspiracyjnych lokali, podróże kurierów, wykupywanie więźniów czy łapówki dla Niemców.

– To dobry plan, proszę pogratulować dowódcy – Rowecki oświadczył Kumorowi, gdy major zakończył streszczać zarys ataku. – Niech pan przekaże chłopcom, że jeśli się spiszą, nie minie ich żołnierska nagroda.

– Czy możemy liczyć na dodatkową grupę do osłony akcji?

– Oczywiście! Dostaniecie wszystko, czego potrzebujecie. Rozmawiałem już z „Nilem”, wie o akcji i wyznaczy do zadania odpowiednich ludzi. Przypuszczam, że będzie to ktoś z „Zośki”[233].

Kiedy zdawało się już, że nic nie stanie na przeszkodzie w realizacji misternego planu, zamachowcy nieoczekiwanie odebrali wiadomość, iż przewidziane w planie akcji samochody oraz broń, którą żołnierzom z „Osy”-„Kosy 30” miał dostarczyć Kedyw, nie są gotowe, a Żyła i Wołoszyn poinformowali Kumora o wzmocnieniu niemieckiej eskorty.

W końcu czerwca 1943 roku – kiedy kontynuowano obserwację, a operacja wciąż znajdowała się na priorytetowej liście zadań komendanta Armii Krajowej i to pomimo że od pierwszego rozkazu minął już prawie rok – wydawało się już niemal pewne, iż lada moment dywersanci otrzymają zielone światło. Wtedy jednak na polskie podziemie spadł potężny cios, i to już drugi w odstępie kilku zaledwie tygodni. A katastrofę z 30 czerwca 1943 roku, która spowodowała przesunięcie terminu napadu, poprzedziła inna wielka tragedia.