Tytuł: Seks, sztuka i alkohol. Życie towarzyskie lat 60.

Autor: Andrzej Klim

© Copyright for the text by Andrzej Klim, Warszawa 2013

© Copyright for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2013

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Redakcja: Joanna Egert-Romanowska

Korekta: Elwira Wyszyńska

Projekt okładki i stron tytułowych: Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Produkcja: Marcin Zych

Projekt graficzny wnętrza: Ewa Modlińska

Skład i łamanie: Justyna Cwalina

Fotoedycja: Katarzyna Kucharczuk

Fotografia na okładce: Forum/Jerzy Michalski

ISBN 978-83-7705-450-5

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

SPIS TREŚCI

- Zamiast wstępu

- 1. Ale wkoło jest wesoło

- 2. Nie ma jak pompa

- 3. Pod papugami jest szeroko niklowany bar…

- 4. Ta nasza młodość

- 5. W co się bawić, w co się bawić?

- 6. W kawiarence Sułtan przed panią róża żółta

- 7. Gin, Celiny koleś, twardy gość…

- 8. Portugalczyku jak nóż bezlitosny, naciąłeś dziewcząt jak róż w kraju sosny…

- 9. Przychodzimy, odchodzimy…

- 10. Wiatr odnowy wiał, darowano resztę kar, znów się można było śmiać…

- 11. Cała sala śpiewa z nami!

- 12. No i jak tu nie jechać?

- 13. Jesteśmy na wczasach w tych góralskich lasach

- 14. Tupot białych mew o statku pokład…

- 15. Ach, co to był za ślub!

- 16. Jeżeli kochać, to nie indywidualnie

- 17. Po co babcię denerwować, niech się babcia cieszy

- 18. Szampana pijmy dziś do dna, panowie!

- Bibliografia

- Przypisy

- Źródła cytatów wykorzystanych w tytułach rozdziałów

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Bożenie, Ignasiowi, Rodzicom: Marzennie i Edwardowi, Łucji, Henrykowi i Bartkowi – w podziękowaniu za cierpliwość – autor

ZAMIAST

WSTĘPU

Światowe życie, szum i gwar,

Feerią neonów błyszczy mleczny bar!

Porcję leniwych zjadam a la fourchette

I syty, i szczęśliwy czuję się wnet!

Właśnie wpłaciłem pierwszą z rat,

Nową syreną jadę w wielki świat,

Mijając setki równie wytwornych aut,

Na bal spółdzielców czy działaczy raut!

Wszystkiego dotknąć, wszystko prawie wolno zjeść mi,

Każda kanapka warta chyba z pięć czterdzieści,

Tu wznoszę toast, ówdzie rzucam kilka zdań,

W krąg czeskie kolie i kreacje pięknych pań!

Cichnie przyjęcie, czeka mnie

W nowym segmencie kolorowy sen,

Zamawiam więc budzenie, wyłączam prąd,

By jutro znowu ruszyć w wielki monde!

Więc nie trzeba, proszę państwa – co tu kryć –

Robić kantów ani badylarzem być,

Czyś robotnik, czy literat, czy też kmieć –

Jeśli spojrzysz odpowiednio – możesz mieć:

Światowe życie, przygód sto,

Sweter z CeDeTu, metka z PKO!

Żubrówka równie dobra, jak Black and White

I jak z Broadwayu program – Warsaw by night!

Choć gwiazd z estrady śpiewał chór,

Że nie dla Ciebie samochodów sznur,

Ty się z pogardą krzywisz i prężysz tors –

Inne ma zdanie na ten temat ORS!

W południe kawka – po niej lepiej się pracuje,

W krąg przemysławki europejski zapach czujesz,

Dyskretny kelner na twój każdy gest się zgłasza,

Wieczorem PAGART na sto imprez cię zaprasza…

Po co ci więcej? Taką masz

Geograficzną długość, słowiańską twarz,

Więc się zachłyśnij aż do utraty tchu

Światowym życiem ze mną właśnie tu!

Światowym życiem ze mną właśnie tu!

Wojciech Młynarski, Światowe życie, fragment

16

JEŻELI

KOCHAĆ, TO NIE INDYWIDUALNIE

Życie erotyczne w Polsce lat sześćdziesiątych, po siermiężnych czasach stalinizmu, który w każdej dziedzinie życia, nawet najbardziej intymnej, chciał wszystko podporządkować ideologii marksistowsko-engelsowsko-leninowsko-stalinowskiej, wybuchło radością i swobodą. W przełamywaniu barier i uprzedzeń przodowały oczywiście środowiska artystyczne.

Jeśli wierzyć Krystynie Mazurównie, Gustaw Holoubek, obok którego tancerka usiadła podczas jednego z sylwestrów spędzonych w warszawskim SPATiF-ie, miał wygłosić w jej kierunku monolog godny Mickiewiczowskiego Konrada. Rzecz dotyczyła co prawda nie romantycznej walki o rząd dusz, ale refleksji na temat życia erotycznego warszawskiego high life’u lat sześćdziesiątych, ale tym bardziej słowa te zabrzmiały refleksyjnie. „Jakie to smutne! Jakie to smutne, proszę pani. Wszyscy jesteśmy szwagrami, o, ten tu, przedtem był z tamtą, ona z tym drugim, ale po nim z tym, co tańczy, a on właśnie tańczy z żoną tamtego, co to też z tą, ale już dawno. Widzi pani, to nieuniknione. Za małe kółko, za mały ten krąg znajomych, wszyscy muszą tak ze wszystkimi…”[200] – tak Mazurówna zapamiętała słowa (wówczas dwukrotnie już żonatego, ale nie po raz ostatni) aktora.

Jeśli nawet słów tych nie wypowiedział wielki aktor, nie umniejsza to trafności jego stwierdzenia. To „wszyscy ze wszystkimi” było nie tylko efektem „za małego kręgu znajomych”, lecz także było próbą odreagowania tak niedawnego okresu stalinizmu, który nawet życie intymne miał pod kontrolą. W siermiężnych latach pięćdziesiątych akceptowanym przez władze modelem kobiecości była niewiasta-murarz albo kobieta-tokarz. W osiągającej rekordy popularności komedii Przygoda na Mariensztacie z 1954 roku filmowy amant Tadeusz Schmidt (oczywiście jako murarz) wyśpiewywał amantce Lidii Korsakównie (oczywiście kobiecie-murarzowi) miłość słowami: „dziś rano twe dłonie dziewczęce mieszały i wapno, i piach”, co wywoływało u niej gwałtowny przypływ uczuć do przystojnego przodownika pracy. Sukienka nie pasowała do wizerunku kobiety socjalizmu lat pięćdziesiątych. Kufajka albo kombinezon, ewentualnie spódnica i biała bluzka działaczki organizacji socjalistycznych – to powinna wkładać ówczesna przedstawicielka płci pięknej, aby nie odciągać myśli przodowników pracy od bicia kolejnych rekordów wydajności.

W roku 1950 Wojciech Fangor namalował ikoniczny obraz moralności i erotyki wczesnego PRL-u: Postaci. Oto robotnica i robotnik, posągowi i monumentalni, niczym spod dłuta (chociaż na płótnie) samego Michała Anioła. On ją obejmuje, ale przyjacielskim gestem, bez żadnych podtekstów erotycznych, bo w głowie ma wyrobienie 300 procent. Oderwali się na chwilę od pracy na budowie, by z odrazą (co widać na ich twarzach, notabene robotnica reprezentuje zdecydowanie męski typ urody, co w pewien sposób tłumaczy ów gest murarza) spojrzeć na kobietę w modnej na Zachodzie sukience ozdobionej obcojęzycznymi wzorami, widać, że wyszła prosto od fryzjera, w dodatku nosi okulary przeciwsłoneczne, ma mocno uszminkowane usta i pomalowane na czerwono paznokcie! Para „z marmuru” nie może mieć wątpliwości – to kobieta upadła, a mówiąc wprost – kobieta lekkich obyczajów. W latach pięćdziesiątych bowiem, mimo oficjalnego dbania o morale narodu, szerzyła się prostytucja, choroby weneryczne, a ze środków antykoncepcyjnych – najpopularniejsza była aborcja. I to był kolejny absurd PRL-u.

O morale socjalistyczne należało więc walczyć, tak jak o socjalizm w każdej innej dziedzinie życia. Choćby na takich potańcówkach: odbywały się nie po to, żeby młodzież mogła się pobawić, ale dla uczczenia wydarzenia czy kolejnej rocznicy, jak np. urodziny towarzysza Bieruta. „W pierwszej części deklamowało się wiersze i wygłaszało okolicznościowe przemówienia, a w drugiej części tańczyło się »Szła dzieweczka« i inne rytmy ludowe oraz piosenkę »Gimnastyka«”[201] – wspomina Agnieszka Osiecka. Ale i w tańcu obowiązywały antyerotyczne obostrzenia – odległość między tańczącymi nie mogła być mniejsza niż 20 cm, co podczas szkolnych potańcówek (często w wypadku szkół niekoedukacyjnych damsko-damskich) było egzekwowane przez nauczycielki przez wkładanie między tańczących linijki odpowiedniej długości.

Warto pamiętać, że było to oficjalne stanowisko władz partyjno-państwowych. Nieoficjalnie towarzysze z najwyższych szczebli władzy mieli żony i kochanki, czasem ważniejsze od ślubnych towarzyszek życia (jak Bolesław Bierut).

Po październiku sytuacja na szczytach władzy zmieniła się o tyle, że siermiężnemu Gomułce nie było w głowie szukać wrażeń pozamałżeńskich, a jak I sekretarzowi, to i reszcie towarzyszy. Wyjątkiem był premier Józef Cyrankiewicz, sybaryta, miłośnik dobrych alkoholi, wykwintnych dań, szybkich samochodów i pięknych kobiet, jak jego żona wielka aktorka Nina Andrycz. Gomułka uważał, że to pobyt w obozie w Auschwitz „złamał” Cyrankiewicza i stąd jego konsumpcyjne podejście do życia, niegodne prawdziwego komunisty.

W sprawach moralności Gomułka i jego żona byli bardzo rygorystyczni: legenda głosi, że widząc na ekranie telewizora wydekoltowaną Kalinę Jędrusik, Gomułka rzucił ze złości w odbiornik kapciem (według innej wersji – popielniczką). Historię należy jednak włożyć między miejskie legendy. Po pierwsze: oszczędny do bólu towarzysz Wiesław (nawet papieros dzielił na pół dla oszczędności) nigdy by niczym nie rzucił w drogi telewizor, po drugie: nie nosił w domu kapci, gdyż jeszcze przed wojną był ranny w nogę i nawet w domu nosił specjalne obuwie, po trzecie: w telewizji oglądał tylko wieczorny „Dziennik”, a w czwartki jeszcze Kobrę. Tymczasem Kabaret Starszych Panów, którego gwiazdą była Jędrusik, nadawany był o wiele późniejszej godzinie. Faktem jednak jest, że na Jędrusik został nałożony zakaz występowania w telewizji[202]. Miała to być reakcja na list kobiet z Rybnika, które zbulwersowała odważna kreacja założona przez Jędrusik podczas występu. Poczuły się poniżone tym, że ich mężowie woleli wpatrywać się w kobiece wdzięki Kaliny na ekranie zamiast w nie – siedzące obok – i napisały, że Jędrusik gorszy ich mężów. „Biedne, niemądre kobiety w rozdeptanych pantoflach, a co najgorsze, nie pragnące się zmienić…”[203] – powiedziała po latach. Według innej wersji – partyjnych decydentów miał zbulwersować krzyżyk, który nosiła na obfitym i mocno eksponowanym biuście – biust zaś bulwersował żony owych decydentów.

Jędrusik przeszła metamorfozę z wiotkiej, ulotnej dziewczyny w zmysłową seksbombę. W tę stronę „pchał” Kalinę jej mąż, pisarz Stanisław Dygat. Był starszy od drugiej żony o siedemnaście lat, co z czasem w znamienny sposób przełożyło się na ich życie erotyczne. Jędrusik była kobietą bardzo atrakcyjną. Zenon Wiktorczyk Dygata znał wcześniej, Kalinę poznał na balu w SPATiF-ie: „Obydwoje byli wtedy jako nowa para na tak zwanej tapecie. Jej dekolt, a raczej biust, budził podziw i pożądanie panów, zazdrość pań i zgorszenie zawistnych paniuś. Ku radosnej, i powiedziałbym dumnej satysfakcji Stanisława. Jemu jedni zazdrościli wyboru, inni wieszczyli ciężką przyszłość tego stadła, jeszcze inni nie wróżyli mu trwałości”[204].

Sama Kalina swoje małżeństwo określiła tymi słowami: „Przez dwadzieścia cztery lata byłam żoną Stanisława Dygata, człowieka kochającego wszystko, co piękne i doskonałe. Zazdroszczono nam naszej wielkiej miłości, ogromnej tolerancji, zrozumienia pewnych szaleństw w niektórych okresach życia”[205]. Mówiąc mniej eufemistycznie, małżeństwo Jędrusik z Dygatem było związkiem otwartym, z czego obie strony, w sposób mniej lub bardziej ostentacyjny, korzystały. Jeremi Przybora nazwał ten związek „wiernością w przyjaźni”.

Fotograf i przyjaciółka Dygatów Zofia Nasierowska tak oceniła przyczyny ostentacyjnego postępowania Kaliny, jeśli chodzi o sprawy obyczajowe: „To Stasio jej wmawiał, że ona jest polską Marilyn Monroe, że jej wolno wszystko, że wciąż może szaleć – i mówił to z zachwytem. Wybaczał jej wszelkie wybryki, on ją po prostu podpuszczał”[206] .

Być może potrzebne im to było w kreowaniu nie tylko siebie w środowisku, ale wręcz całego środowiska, którego byli centrum. A przez maleńkie mieszkanie na Mokotowie przewalały się wręcz hordy gości. Wieczorami w jednym pokoju na wersalce leżał skarżący się na migrenę Dygat, wpatrzony w grający niemal non stop telewizor (był telemaniakiem), a w jego nogach zalegał ktoś z gości. W drugim pokoju – Kalina.

„Drzwi były otwarte, wystarczyło nacisnąć klamkę. Tłum kłębił się już w przedpokoju. Kalina leżała w łóżku. Była goła, co było widać, gdy nogami podnosiła kołdrę. Obok niej leżał często jakiś młodzieniec, goście siadali na tym łóżku”[207] – wspomina wizytę w mieszkaniu na Joliot-Curie Zuzanna Łapicka-Olbrychska.

Zbyszek Cybulski nazywał z przekąsem Dygatów i towarzystwo zbierające się w ich mieszkaniu „księstwem warszawskim”.

„Tam panowała dość gęsta atmosfera. Była i sympatia do pewnych osób, a nawet miłość do niektórych, ale była też intryga. Dygatowie potrafili kogoś wylansować, jak byli zafascynowani, i zniszczyć, gdy im przeszło”[208] – opowiada Zofia Czerwińska.

Warszawa i cała Polska bulwersowała się wyzywającym, nie tylko na tle PRL-owskiej szarzyzny, wyglądem i zachowaniem Kaliny, ale przede wszystkim bujnym życiem erotycznym. Już jej pierwszej poważnej roli po przenosinach z Gdańska do Warszawy, Polly Peachum w Operze za trzy grosze na deskach Teatru Współczesnego, towarzyszyła atmosfera skandalu – między nią a grającym Mackiego Tadeuszem Plucińskim. Pluciński, jeden z większych playboyów PRL-u, był związany wcześniej m.in. z Aliną Janowską. Pieprzu całej sytuacji dodawał fakt, że Pluciński i Dygat wcześniej, kiedy obaj mieszkali we Wrocławiu, przyjaźnili się, a nawet Pluciński był świadkiem na pierwszym ślubie Dygata. Później ich drogi się rozeszły, a Pluciński zapewniał, że nie wiedział o tym, że Kalina jest żoną jego przyjaciela. Mimo bliskiego związku łączącego Plucińskiego i Jędrusik przyjaźń kochanka żony z jej mężem rozkwitła na nowo. Dygat pożyczał nawet temu trzeciemu marynarki, a on wyprowadzał psy na spacer. Trwało to pięć lat. Później byli kolejni partnerzy i to po obydwu stronach. Zofia Nasierowska wspomina, jak przygotowywała wystawę zdjęć „Portrety rodzinne” i fotografie robiła w mieszkaniach bohaterów. Umówiona na wczesną godzinę, przyjechała do mieszkania Dygatów na Joliot-Curie, ale nikt nie otwierał. „Wreszcie wychodzi Stasio w szlafroku.

– Stasiu, przecież jesteśmy umówieni, co jest?

– Tak? Tośmy wczoraj za długo jedli kolację.

Za chwilę wychodzi jakaś pani, wychodzi Kalinka, wychodzi jakiś pan – i cała czwórka w szlafrokach siada do śniadania. Oraz ja – »piąta«”[209] – opowiada Nasierowska.

Po Plucińskim Kalina zakochała się w operatorze Wiesławie Rutowiczu (przyszły pierwszy mąż Magdaleny Zawadzkiej), ze wzajemnością. Związek trwał kilka lat, Rutowicz zaglądał na Joliot-Curie na obiadki, wyjeżdżał z Kaliną na wakacje, z których ona codziennie dzwoniła do męża, pytając go o zdrowie. W tym czasie Dygat podkochiwał się, ponoć platonicznie, w Elżbiecie Czyżewskiej.

Po kilku latach kolejne poważne uczucie Kaliny – tym razem sportowiec, utytułowany tyczkarz Włodzimierz Sokołowski, podobno Jędrusik przemyśliwała nawet o odejściu od Dygata, ale jednak pozostała z mężem. Kochała go mimo tego, a może właśnie dlatego, że potrafił zapytać ją o wszystko prosto z mostu. Kiedy w 1968 roku grała w filmie Lalka Wojciecha Hasa panią Wąsowską, przygotowywał ją do scen jazdy konnej pewien przystojny rotmistrz. Kiedy wróciła do domu, zaczęła leżącemu na tapczanie Dygatowi opowiadać i pokazywać, jak ten rotmistrz ją szkoli. Dygat przyglądał się tym akrobacjom przez dłuższą chwilę i w końcu mówi: „Kalina, czy ty jesteś pewna, że on cię nie pierdoli?”[210].

***

W latach sześćdziesiątych „warszawka”, „krakówek” i reszta plotkarskiej Polski szeptała o trójkącie małżeńskim, w którym żyła popularna pisarka i satyryczka Magdalena Samozwaniec, czyli Magdalena z domu Kossak, primo voto Starzewska, secundo voto Niewidowska. Właściwie nie tyle szeptała, co głośno mówiła, bo i sama Samozwaniec nie ukrywała tego stanu rzeczy, a swój swobodny stosunek do małżeńskiej wierności co i raz demonstrowała na kartach swojej twórczości.

Magdalena, urodzona w 1894 roku, córka wielce popularnego malarza Wojciecha Kossaka, siostra poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i malarza Jerzego, w roku 1946 poślubiła młodszego od niej o ponad 20 lat Zygmunta Niewidowskiego. Już samo zawarcie tego małżeństwa nastąpiło w atmosferze skandalu. Według jednej z wersji Magdalena miała poznać Niewidowskiego podczas okupacji w Krakowie, kiedy ten pracował w lombardzie. Pisarka zaniosła tam, aby zastawić, jakiś kosztowny drobiazg z rodzinnej „Kossakówki” i nawiązała się między nimi nić sympatii. Po kilku latach, podczas jednej z wizyt w „Kossakówce”, Niewidowski zastał Magdalenę w totalnej rozpaczy. Właśnie dowiedziała się o śmierci ukochanej siostry (zmarła na raka w Liverpoolu), a po niedawnym odejściu obydwojga rodziców i zerwaniu z ówczesnym adoratorem Adamem Żeleńskim był to dla Samozwaniec szok ogromny. Niewidowski, będący po kilku sporych wódkach, chcąc ją pocieszyć, wybrał sposób nietypowy – oświadczył się. I został przyjęty. Według innej wersji Niewidowski miał być narzeczonym córki Samozwaniec z pierwszego małżeństwa, Teresy Starzewskiej. Kiedy przyszedł oświadczyć się o jej rękę, niedoszła teściowa, kobieta atrakcyjna, elegancka, inteligentna i czuła na męski charm po prostu zawróciła mu w głowie na tyle skutecznie, że córka zerwała z matką na zawsze wszelkie stosunki i wyjechała z kraju.

Ponad 20 lat później Magdalena nadal była czarującą i elegancką, ale już starszą panią, tymczasem małżonek pozostawał w pełni sił witalnych. Mieszkali w Warszawie w maleńkim mieszkaniu przy Karolkowej. Pewnego razu po dłuższej nieobecności (Samozwaniec często wyjeżdżała na wieczory autorskie bądź do domów pracy twórczej, gdzie miała lepsze warunki do pisania niż w mieszkaniu) wracającą pisarkę zaczepiła sąsiadka z awansu społecznego: „Somsiadko! Muszę pani redaktorce powiedzieć, że kiedy pani redaktorki nie było, pani mąż codziennie sprowadzał różne takie do domu. Jak Boga kocham sprowadzał!”. Pisarka z uwagą relacji wysłuchała i z powagą odpowiedziała: „Z serca dziękuję, moja droga somsiadko. Nigdy nie podejrzewałam mojego męża, że tak dobrze zarabia. Żeby utrzymać żonę, a do tego takie różne no, no…”. Zdając mężowi relację z owej „somsiadzkiej” wymiany wiadomości, zaznaczyła wyraźnie: „Dawniej panowie też zdradzali swoje żony, ale nikt o tym nie wiedział, załatwiali te sprawy na mieście, nigdy nie sprowadzali do domu żadnych bab! Nigdy nie robię ci żadnych awantur o te twoje flamy. Ale proszę cię o jedno, nie kompromituj mnie i to na dodatek wobec naszych »somsiadek«”. Niewidowski obiecał poprawę, czyli… większą dyskrecję, i słowa dotrzymywał[211].

Po pewnym czasie sytuacja uległa jednak zmianie: to nie były już przelotne flamy. Niewidowscy mieszkali już przy Mokotowskiej, nie było tam tak wścibskich „somsiadek” jak przy Karolkowej. Ale zdrowie pisarki zaczęło szwankować: szalone lata młodości, słabość do papierosów, kawy i wódeczki – nieodzownych atrybutów życia towarzyskiego, a i warsztatu pisarskiego (zamiast wódeczki lampka koniaczku), napięte stosunki z rodziną brata, mieszkającą w „Kossakówce”, no i małżeńskie ekscesy Zygmunta. I w ten sposób w życiu małżeństwa Niewidowskich zjawiła się „ta trzecia”. Marianna Mankiewicz, zwana Niusią. Pielęgniarka, opiekowała się Magdaleną, a z czasem zaczęła prowadzić i dom pisarki, dzięki czemu życie towarzyskie na Mokotowskiej poniekąd wróciło do przedwojennych standardów, tzn. wróciło na miarę PRL-owskich możliwości. Magdalena gości przyjmowała i bawiła, a Niusia – karmiła. Wreszcie – wprowadziła się do Niewidowskich.

„Razem jeździły na spotkania z czytelnikami, na wczasy, razem chodziły na zakupy… Problem polegał na tym, że Niusia wpadła Zygmuntowi w oko… Magdalena to widziała i na pewno nie była to dla niej sytuacja komfortowa. (…) Na pewno nie było to typowe małżeństwo. Raczej pewnego rodzaju towarzyski trójkąt, ale jak to sama Magdalena mówiła półżartem do mojej mamy: »Lepiej akceptować wroga, którego się zna, niż szukać nowego«”[212] – wspomina Małgorzata Darowska-Pulit, kuzynka Zygmunta Niewidowskiego. Zygmunt dbał o Madzię, jak pisarka sama siebie nazywała, spełniał jej różne zachcianki (a trzeba pamiętać, że miała w sobie urok i mentalność dziecka), był jej prawą ręką. Ona była mu prawdziwym przyjacielem. Stefan Placek, dyrektor wrocławskiego Klubu Literatury i Muzyki, goszcząc w mieszkaniu przy Mokotowskiej, był świadkiem rozmowy telefonicznej Niewidowskiego, która go mocno zdenerwowała. Samozwaniec po jej zakończeniu pocieszała męża: „Nie mahtw się, Zygmuś, tak to już jest, ale jakoś się WAM ułoży”. Kiedy Niewidowski wyszedł, wyjaśniła zdumionemu gościowi: „Bo widzisz, dhogi Placku, Zygmuś ma narzeczoną… Niusia jest pielęgniahką i zajmuje się mną bahdzo thoskliwie… Tak, tak, młodzi mają swoje sphawy”[213]. Akceptacja tego stanu rzeczy ze strony Samozwaniec była tak daleko idąca, że kiedy wyjechała, w ramach wymiany kulturalnej, do Rumunii, pamiętała o Niusi. Ponieważ od niedawna Niewidowscy mieli domek nad Zalewem Zegrzyńskim, trwało jego wyposażanie. Samozwaniec kupowała więc w Bukareszcie talerzyki, serwetki, kubeczki itd., ale wszystko zawsze po trzy sztuki. Pisarka Hanna Ożogowska, która przyjaźniła się z Samozwaniec i razem z nią robiła owe zakupy, zapamiętała, jak Magdalena skomentowała je: „Wiesz, taka »pomoc małżeńska« to ma swoje dobre strony: zastrzyki, stosunki w delikatesowej aptece, a kiedy raz potrzebny był szpital – też łatwiej poszło”[214].

Po śmierci Magdaleny Samozwaniec Niusia wyszła za mąż za Zygmunta Niewidowskiego. Podobno była to ostatnia decyzja pisarki.

***

Trójkąt innego rodzaju funkcjonował w środowisku artystów plastyków. Ale nie tylko w nim, bo kontakty towarzyskie osoby go tworzące miały szerokie. Trójkąt nietypowy nawet na tak nietypowy układ damsko-męski, jakim jest już sam trójkąt jako taki. Tworzyło go bowiem dwóch mężczyzn i jedna kobieta: Maria Ewa Łunkiewicz-Rogoyska (zwana Mewą od pierwszych liter imion), Henryk Stażewski i Jan Rogoyski.

Pochodząca z ziemiańskiej rodziny Mewa (jej stryj to Adam Chmielowski, czyli św. brat Albert) w latach dwudziestych studiowała w Paryżu na École Nationale Supérieure des Arts Décoratifs. Poznała wówczas m.in. Henryka Stażewskiego, a dzięki niemu Pieta Mondriana i Michela Seuphora. Chociaż rozwiodła się z mężem, to do końca życia podpisywała swoje prace jego nazwiskiem. I zbliżyła się do Stażewskiego, zamieszkali wspólnie. Jednak po wojnie, w 1946 roku, Mewa wyszła za inżyniera Jana Rogoyskiego. Do mieszkania przy Pięknej, zajmowanego przez Łunkiewicz i Stażewskiego, wprowadził się więc ten trzeci – Rogoyski. Wokół zaprzyjaźnionych artystów zaczął się tworzyć salon skupiający przedstawicieli różnych pokoleń. W latach sześćdziesiątych Maria Ewa Łunkiewicz-Rogoyska współorganizowała Plenery Koszalińskie – wydarzenie artystyczno-towarzyskie. Uczestniczyli w nich m.in.: Henryk Stażewski (co nie dziwi), Erna Rosenstein, Artur Sandauer, Julian Przyboś, Marian Bogusz i rzeźbiarz Edward Krasiński.

A w Warszawie codziennie w samo południe można było spotkać Mewę i Henia w kawiarni ZPAP-u. Tam spotykali się m.in. z poetą Mironem Białoszewskim. Białoszewski przyjaźnił się z całą trójką, bywał w nowym mieszkaniu przy Świerczewskiego (obecnie Solidarności) 64 i tak to opisał: „Mewa latała z Heniem. Ale miała męża Jasia. Mieszkali we troje. Z tym że Henio miał zawsze pokój osobniejszy”[215]. Ów układ Rogoyska tłumaczyła na sposób przyrodniczy, przywołując autorytet wspólnego przyjaciela, przyrodnika i dyrektora warszawskiego zoo Janka Żabińskiego: „Żabiński dzieli ludzi na stadła i na odyńców. W stadle zawsze jest typ A i typ B. Typ A zwykle góruje w układzie energią, przewodzi”[216]. Białoszewski wysnuł stąd wniosek: „Ona była A. Henio był typowym odyńcem”. Z obserwacji poety wynika, że był to trójkąt harmonijny, chociaż takich w geometrii próżno szukać. Białoszewski opisuje, jak cała trójka spędzała czas w domu na wywoływaniu duchów (zresztą swoich własnych), stawianiu pasjansów. W pokoju Jasia i Mewy stał parawan, za którym malarka się przebierała. Chora na astmę Mewa nie chciała, aby w wizytach u lekarza towarzyszył jej mąż – nie chciała mu się pokazywać w złym stanie. Kiedy Stażewski chorował, to Jan robił mu zastrzyki, a w ramach hobby hodował rybki i roślinki. Łunkiewicz-Rogoyska chodziła za to na odczyty i pochłaniała fachową literaturę francuskojęzyczną, tłumacząc przy okazji przyjaciołom co ciekawsze fragmenty. Jej młodość spędzona w Paryżu zaważyła na przyzwyczajeniach kulinarnych: robiła omlety „à la Mere Poulard” i serwowała gościom ser roquefort oraz oliwki zdobywane w tych czasach tylko sobie wiadomym sposobem. Kiedy Białoszewski przyprowadził gościa – Francuza Erica Veauxa, tłumacza jego poezji oraz Witkacego, zachwycona nowym znajomym Mewa nazwała jego imieniem swój ulubiony parasol. Malarka lubiła życie towarzyskie, wspólnie z Adamem Mauersbergerem, dyrektorem Muzeum Literatury, urządzała w południe w Wigilię imieniny. Z życzeniami wpadali wówczas: Sandauerowie, Białoszewski, Jerzy Tchórzewski i Zofia Gawlikowska.

Jan zmarł pod koniec lipca 1967 roku, Maria Ewa kilka tygodni później. Przed śmiercią zdążyła jeszcze zadysponować, aby do Stażewskiego wprowadził się Edward Krasiński. Tak też się stało na kolejnych 20 lat.

PRZYPISY

[200] Mazurówna K., dz. cyt., s. 152–153.

[201] Osiecka A., dz. cyt., s. 22.

[202] Koper S., dz. cyt., s. 247–249.

[203] Gacek P., Kalina. Jestem jaka jestem, Warszawa 2010, s. 61.

[204] Tamże, s. 102.

[205] Michalski D., Kalina Jędrusik, Warszawa 2010, s. 101.

[206] Tamże, s. 125.

[207] Koper S., Życie artystek w PRL, Warszawa 2013, s. 176.

[208] Komendołowicz I., dz. cyt., s. 65.

[209] Michalski D., Kalina Jędrusik, dz. cyt., s. 299.

[210] Szczerba J., Co ja, Jezus Chrystus jestem?, www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,96856,6894162,Co_ja_Jezus_Chrystus_jestem_html?as=3.

[211] Niewidowski Z., 30 lat życia z Madzią. Wspomnienia o Magdalenie Samozwaniec, Wrocław 1988, s. 119–120.

[212] Magdalena, córka Kossaka, dz. cyt., s. 93.

[213] Tamże, s. 81–82.

[214] Miller-Zielińska G. (red.), dz. cyt., s. 143.

[215] Gieżyński S., Mewa, Henio i spółka, „Weranda”, listopad 2011, www.weranda.pl/archiwum/292-2011-11/13934-mewa-henio-i-spolka.

[216] Tamże.