Tytuł oryginału:

The Power of Others: Peer Pressure, Groupthink, and How the People Around Us Shape Everything We Do

Copyright © Michael Bond 2014

All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2015

Wydanie polskie

Menedżer pionu wydawniczego: Monika Kalinowska

Wydawca: Dąbrówka Mirońska

Tłumaczenie: Bernadeta Minakowska-Koca

Redakcja: Joanna Egert-Romanowska

Korekta: Zofia Kozik, Elwira Wyszyńska

Projekt okładki: www.shepherdstudio.co.uk

Opracowanie graficzne okładki: Ewa Modlińska

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Michał Latusek

ISBN 978-83-7705-821-3 (ePub)

ISBN 978-83-7705-822-0 (Mobi)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia: 801 33 33 88

www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

SPIS TREŚCI

- Podziękowania

- Nota edytorska

- Prolog

- 1. Jak kameleon

- 2. Tłumy chodzą własnymi drogami

- 3. Gdy zło bierze górę

- 4. Zwyczajni niezwyczajni

- 5. Zastępy braci

- 6. Utknęliśmy tu na dobre

- 7. Gdy strach zbliża ludzi

- 8. Razem, ale osobno

- Epilog

- Wybrane pozycje bibliograficzne

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

2
TŁUMY CHODZĄ WŁASNYMI DROGAMI

(...)

Zachowanie ludzi podczas nagłych wypadków to dziedzina, co do której nauka i praktyka zupełnie się rozmijają. Według najnowszych badań akty heroizmu oraz chęć niesienia pomocy podczas katastrof masowych występują tak często, że właściwiej jest określić je normą niż wyjątkiem.

Kiedy rano 7 lipca 2005 roku grupa islamskich terrorystów samobójców zdetonowała cztery bomby w londyńskim metrze, zabijając pięćdziesiąt dwie osoby i raniąc ponad siedemset, setki pasażerów zostały uwięzione w ciemnościach, w wypełnionych sadzą tunelach metra. Ludzie nie wiedzieli, czy za chwilę nie nastąpią kolejne eksplozje i czy pomoc zdąży nadejść. Na podstawie tych dramatycznych wydarzeń powstały nadzwyczajne i niewiarygodne opowieści o tym, jak ludzie potrafią ze sobą współpracować. Oto wypowiedzi trzech osób, uczestników tamtych wydarzeń:

Szłam do schodów, a na samej górze zobaczyłam mężczyznę, który nadchodził z przeciwka. Pamiętam, że wykonał jakiś gest, coś w stylu zaproszenia, bym poszła pierwsza: „proszę bardzo”... Byłam zdumiona, że w takiej sytuacji ludzie nie zapominają o dobrym wychowaniu. To była drobna rzecz, ale mocno zapadła mi w pamięć[63].

Pamiętam tę przejmującą ciszę. W pewnej chwili jeden wspaniały mężczyzna wstał i powiedział, że nie wiadomo, czy wydostaniemy się stamtąd, ale powinniśmy zachować spokój i rozmawiać ze sobą. Wzięliśmy sobie jego słowa do serca. Zaczęliśmy rozprawiać z nieprawdopodobnym przejęciem, doświadczenie to miało niemal eksterioryzacyjny[64] wymiar, chociaż panowała przytłaczająca atmosfera, a ludzie miotali dookoła rozpaczliwe spojrzenia w poszukiwaniu oznak nadchodzącej pomocy...[65]

Wszyscy byliśmy w takim samym położeniu... wszyscy jednakowo przejęci, bo żaden normalny człowiek nie byłby w stanie tak po prostu siedzieć tam i myśleć w duchu, o, tak, jak wspaniale... To wszystko wyglądało strasznie, ale byliśmy ze sobą i chcieliśmy sobie pomagać, żeby móc wydostać się stamtąd. O tak, czułem to dokładnie, tę niewiarygodną bliskość między ludźmi[66].

Powyższe relacje mogą wydać się zaskakujące w porównaniu z tradycyjnym tonem opisu sytuacji kryzysowych, w których akcentowane są przede wszystkim wypadki irracjonalnej paniki i domniemanego, bezmyślnego egoizmu. Osoby wypowiadające się na ten temat w mediach, chcąc dowieść, że ich przekonanie o głupocie tłumu jest prawdziwe, mówią najczęściej o dramatycznych sytuacjach, które potwierdzają tę wizję – panice i tratowaniu pielgrzymów oraz kibiców piłki nożnej, rozpaczliwych próbach, najczęściej bezładnych, przedostania się do wyjścia w czasie pożaru. Ale wystarczy spojrzeć na dowody, by stwierdzić, że to tylko stereotyp. Podczas sytuacji kryzysowych jest dużo bardziej prawdopodobne, że ludzie w grupie pomogą jeden drugiemu, a nie – że ulegną panice i będą się starali uciec za wszelką cenę. Solidarność wygrywa z egoizmem. Po przeprowadzeniu wywiadów z ocalonymi z zamachów na londyńskie środki transportu John Drury z Uniwersytetu Sussex razem ze swoim zespołem psychologów doszli do wniosku, że panika i chaos zdarzały się rzadko, a częściej zdarzały się przypadki czegoś, co określili jako „zbiorowy hart ducha” – postawę wzajemnej pomocy i jedności w obliczu niebezpieczeństwa[67].

Istnieje wiele udokumentowanych przypadków takiego zachowania. W 2008 roku zespół Drury’ego przeprowadził wywiady z ocalałymi z jedenastu różnych katastrof na przestrzeni ubiegłych czterdziestu lat, w tym tragedii na stadionie piłki nożnej w Hillsborough w 1989 roku, podczas której dziewięćdziesięciu sześciu kibiców Liverpoolu udusił lub stratował napierający tłum na przepełnionych trybunach, i zamach bombowy w Londynie w 1983 roku przed luksusowym domem towarowym Harrods, dokonany przez Irlandzką Armię Republikańską, wskutek którego życie straciło sześć osób. W każdym z tych wydarzeń rozmówcy mówili o intensywnym uczuciu bliskości z innymi ludźmi w czasie zagrożenia oraz o chęci niesienia pomocy poszkodowanym[68]. Bez takiego nastawienia liczba ofiar byłaby wyższa, uważa Drury, który lubi używać określenia „pogotowie ratunkowe” w odniesieniu do tłumu. Uważa, że takiej postawy próżno szukać wśród większości policjantów, osób zarządzających sytuacjami kryzysowymi czy specjalistów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo zgromadzeń[69]. Zdaniem Drury’ego winą za katastrofę nie powinno się obarczać uczestników zgromadzeń, ale złą organizację – za dużo osób w jednym miejscu – lub zły projekt obiektu.

Z naukowego punktu widzenia można zaproponować następujące wytłumaczenie: katastrofy czy sytuacje kryzysowe o mniejszym wymiarze, np. awaria pociągu w tunelu, powodują, że obcych sobie ludzi zaczyna łączyć ta sama psychologia tłumu. Cierpienie jednoczy wszystkich ludzi, którzy zaczynają identyfikować się ze sobą, choć jeszcze przed chwilą mogli, jak zwykle postępują pasażerowie, ignorować się całkowicie. W sytuacji kryzysowej punkt zainteresowania przesuwa się z własnej osoby na całą grupę. Ktoś, kto przeżył tragedię na stadionie w Hillsborough, wyraził to tak:

Uważam, że każdy zgodziłby się ze mną, że nie byłoby właściwe powiedzieć o nas wtedy „kibice piłki nożnej”... tak naprawdę wszyscy staliśmy się zwykłymi ludźmi, którzy chcieli się stamtąd wydostać... Nikomu nawet nie przyszłoby do głowy rozróżniać: ten kibicuje drużynie Liverpoolu, a ten Notts Forest[70]. Wtedy na stadionie nie było kibiców, byli po prostu ludzie[71].

Tymczasem dziennik brytyjski „The Sun” cztery dni po tragedii na Hillsborough na tytułowej stronie zamieścił artykuł, w którym oskarżył pijanych kibiców Liverpoolu o agresję w stosunku do ratowników, o oddawanie moczu na ciała martwych ludzi i przeszukiwanie kieszeni ofiar oraz zasugerował, że powodem tragedii był chuliganizm. Później udowodniono, że zarówno te, jak i inne zarzuty, wystosowane przez lokalnego posła i starszych rangą oficerów policji, których nazwiska nie są znane, nie były prawdziwe[72]. Do dziś „The Sun” jest w Liverpoolu obiektem wzgardy.

(...)

[63] J. Drury, Ch. Cocking, S. Reicher, The Nature o Collective Resilience: Survivor Reactions to the 2005 London Bombings, „International Journal of Mass Emergencies and Disasters” 27, 1 (2009), s. 66–95, s. 79.

[64] Eksterioryzacja – w parapsychologii: opuszczenie na pewien czas ciała fizycznego przez świadomość (przyp. tłum.).

[65] Wywiad w „Seven years since 7/7”, Economist blog, 6 lipca 2012 roku, dostępny na: http://www.economist.com/blogs/blighty/2012/07/london-bombings.

[66] Drury et al., Nature of Collective Resilience…, s. 82.

[67] Ibidem.

[68] J. Drury, Ch. Cocking, S. Reicher, Everyone for Themselves? A Comparative Study of Crowd Solidarity among Emergency Survivors, „British Journal of Social Psychology” 48, 3 (2009), s. 487–506.

[69] J. Drury, D. Novelli, C. Stott, Psychological Disaster Myths in the Perception and Management of Mass Emergencies, „Journal of Applied Social Psychology” 43, 11 (2013), s. 2259–2270.

[70] Notts Forest – właściwie Nottingham Forest (przyp. tłum.).

[71] J. Drury et al., Everyone for Themselves?..., s. 10.

[72] Potwierdzone przez Hillsborough Independent Panel, wrzesień 2012. Hillsborough: The Report of the Hillsborough Independent Panel (Izba Gmin, wrzesień 2012), dostępne na: http://hillsborough.independent.gov.uk/repository/report/HIP_report.pdf.