Copyright © by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2015
Grupa Wydawnicza PWN
ul. Gottlieba Daimlera 2
02-460 Warszawa
www.dwpwn.pl

Copyright © for the text by Magdalena Rigamonti, 2015

Copyright © for the text and photography by Maksymilian Rigamonti, 2015

Menedżer pionu wydawniczego: Monika Kalinowska

Wydawca: Katarzyna Kucharczuk

Redakcja: Magdalena Binkowska

Korekta: Łukasz Mackiewicz/eKorekta24.pl

Projekt graficzny okładek do serii Bieguny: Przemek Dębowski

Opracowanie okładki: Ewa Modlińska

Zdjęcie na okładce: Maksymilian Rigamonti (w tych rzeczach zginął w Afganistanie starszy chorąży Mirosław Łucki, żołnierz JKW Lubliniec)

Zdjęcia wewnątrz książki: Maksymilian Rigamonti

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Michał Latusek

Pomysłodawca serii: Monika Sęk

ISBN 978-83-7705-817-6 (ePub)

ISBN 978-83-7705-818-3 (Mobi)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Krzysztof, 32 lata, żołnierz

Byliśmy kiedyś w Międzywodziu, na takim turnusie rehabilitacyjnym dla tych, co są ranni, poszkodowani, co bliskich na wojnie stracili. Podeszło do mnie małżeństwo, bardzo mili ludzie, i mówią, że do ich syna jestem podobny. Domyśliłem się, że zginął. Ta pani mówi do mnie: „Mógłby nóg nie mieć, byle tylko z nami był”. Wysiadłem. Rozkleiłem się. Łzy poleciały. Myślę: „Boże, ja żyję, a mógłbym jak tamten chłopak, jak ten ich Robert…”.

Z protezą nogi jest jak z samochodem. Trzeba serwisować, oddawać na przeglądy; podzespoły się zmieniają, elektryka, baterie, wiadomo. Niedługo wysyłam sztuczną nogę na dwa tygodnie do Austrii. Ona jest warta sto trzydzieści cztery tysiące złotych. Rowerem można jeździć. Osiem kilogramów waży – proteza cztery i lej cztery. Ten lej na zewnątrz jest twardy, w środku miękki, żeby nie bolało. Jakieś włókno węglowe przeplatane nicią tytanową, jakieś srebra powtapiane. Ma być i wygodne, i bakteriobójcze. Z tego czarnego, co tu jest w środku, to robią łaziki marsjańskie.

Oglądam, unoszę, sprawdzam. Ciężkie. Trochę jak maczuga. Można tym zabić.

Gorąco w tym?

Kikut się poci. Mam tu taki zaworek i jak się spoci, to przewietrzam. Zimą się tak nie poci, za to trudniej po śniegu chodzić. No i jak się ją zakłada, to trochę boli. Nauczyłem się sam zakładać. Kiedyś to był problem – but na nią nałożyć. Nie mogłem się schylić. Teraz już się wyćwiczyłem. Wszystko umiem. Zresztą to nie takie trudne. Mam mieszkanie przystosowane – duże, wygodne, na parterze. Dostałem po wypadku. Wcześniej było na trzecim piętrze, pięćdziesiąt metrów, teraz jest o trzydzieści sześć więcej. Wokół sami wojskowi, bo to osiedle wojskowe. Kiedyś może będziemy mogli je wykupić.

Czasem ją odpinam. Nie tylko do spania, do kąpania. Po prostu czasem chcę mieć luz, nie czuć, że kawał plastiku i metalu jest do mnie przyczepiony. Poczekaj, założę krótkie spodenki, to wam pokażę, jak to się przyczepia.

Paulina, dasz mi jakieś portki? Takie, żebym pięknie wyglądał na zdjęciach.

Niedługo dostanę zastępczą, serwisową taką. Identyczną jak moja, tylko z napisem „Serwis”. Bo na sztuczną nogę jest gwarancja. Jak ją wojsko kupowało, to była najlepsza na świecie. Teraz są już nowocześniejsze. Za dwieście pięćdziesiąt tysięcy złotych. Można wchodzić po schodach na przemian i pływać. Z tą moją trzeba się co drugi stopień zatrzymać. W tej nowej nie widać tej maszynerii, tych przegubów… Kubuś, weź ten papierek, bo na zdjęciach będzie widać. Wyrzuć do śmieci.

Pięcioletni chłopczyk przez cały czas przysłuchuje się rozmowie. Ociąga się, ale w końcu zabiera papierek.

– Też chcę być na zdjęciach! Też chcę! Z tatusiem.

Krzysiek wraca w kolorowych szortach. Nie kuśtyka, nie pochyla się.

Nogi mi nie urwało od razu. Erpeg przestrzelił kolano. Amputowali już w Niemczech, w Landstuhl, w wojskowym szpitalu…

Maksymilian: Byłem w szpitalu w Ghazni, jak cię przywieźli. Nie poznałem cię. Pamiętam tylko to przestrzelone kolano na stole operacyjnym. Twarzy nie widziałem.

Krzysztof: A ja prawie cztery lata później zobaczyłem zdjęcie tego kolana w twoim albumie fotograficznym. Na początku nie poznałem. Dopytywałem, kiedy to zdjęcie zrobiłeś, czy mnie pamiętasz. Ciarki mnie przeszły, kiedy się okazało, że się wszystko zgadza, że to ja. Kolano zmiotło. Zobacz, Paulinka…

Maksymilian: Jak chodzisz, to w ogóle nie widać, że masz protezę.

Krzysztof: Pamiętam, jak lekarz dał mi telefon i do ojca zadzwoniłem. Mówię, że nogę mam trochę rozwaloną, że wszystko okej. Potem on wziął telefon i powiedział, że amputacja może być, ale nie w Ghazni, tylko już w Niemczech, w Ramstein. Dał też nadzieję, że może się uda ratować. Dwa tygodnie w Niemczech coś próbowali robić, w końcu ucięli. Chyba dobrze, że ucięli, bo jak na to patrzę… Przecież tu kolana nie ma, stawu całego, kości. Fuuu, obrzydliwie wygląda. Jak mięcho na grilla rzucone. Co tu było ratować? Drugą nogę też walnęło, ale nie mocno. To znaczy rana miała ze trzydzieści centymetrów. Blizna jest.

Pojechałbym do tej wioski, gdzie oberwałem. Odwiedzić, porozmawiać, popytać, który to strzelił.

I co?

I nic.

Mścić się?

No coś ty! To wojna była. Inne zasady rządzą. Nie mam im za złe. W celach turystycznych bym pojechał, a nie latać z bronią. Mnie się tam bardzo podobało. A noga mi już przecież nie odrośnie. Wiem, że Amerykanie to i bez dwóch nóg tam wracają. Dostają karabin i w pole idą. Maks, jak oglądam te twoje zdjęcia, to mi się wszystko przypomina. O, tych dwóch chłopaków znam. A tego, co tatuuje, nie kojarzę. Zresztą nie pamiętam, żeby się ktoś tatuował… Alkohol trzeba było jakoś kombinować. Pomagał odreagować. O, tu ten namiot, co w niego rakieta trafiła. Nam wtedy dali miejsca w B-chacie, a mieliśmy w tym namiocie, co się później spalił, mieszkać. Tam na szczęście chyba nikogo nie było.

Maksymilian: Byli ludzie. Poparzyło ich.

Krzysztof: Popatrz…

Maksymilian: Będziesz tam jechał, to jadę z tobą.

Krzysztof: Wiecie, że ja do Afganistanu pojechałem na kierowcę, a cztery miesiące latałem jako saper?

Dlaczego?

Bo dowódcy psyche klękła. Już po miesiącu misji. Od rana łoił. Nikt z nim nie chciał pić. Uciekaliśmy przed nim. Chodziłem na siłownię, szprycowałem się trochę tymi dopalaczami. Wiesz, amerykańskie to najlepsze, ale z alkoholem nie można mieszać. O dziesiątej wieczorem dowódca zaczął broń chłopakom do pleców przystawiać. Jak mu broń zabrali, to z nożem latał. Jeden kolega wpada na siłownię mocno przestraszony, bo do niego najbardziej się rzucał. Udało się nóż zabrać, to z łapami do nas…

Na trzeciej zmianie był świadkiem jak pod pojazdem jadącym przed nim eksplodował ładunek wybuchowy, zginęło trzech naszych kolegów, a czwarty został ciężko ranny. Po takich przeżyciach nawet najtwardsi wymiękają. Potem w Warszawie trafił do Kliniki Psychiatrii i Stresu Bojowego. Chyba już wszystko dobrze, życie sobie ułożył, jest szczęśliwy. A jak go zabrali z Afganistanu, to ja miałem po nim najwyższy stopień. I zostałem dowódcą sekcji saperów.

Żonie powiedziałeś, że miny będziesz rozbrajał?

Nie pamiętam.

Paulina: Nie powiedział. On mi nawet nie mówił, że się znowu o Afganistan stara.

Krzysztof: Miałem za wysoki cholesterol, więc mnie odrzucali. A i tak się pchałem, chciałem. Kto raz tam pojedzie, to chce i drugi, i trzeci. Ludzie chcą się wyrwać, zobaczyć trochę świata, a przy okazji coś pożytecznego zrobić.. Dowódca przychodzi i pyta: „Kto chce jechać?”. Wystarczy podnieść rękę, przejść badania, szkolenia i się jedzie. Teraz brak nogi mi przeszkadza. Ale pojechałbym. Patrzę, czy te wszystkie twoje sprzęty do zdjęć się zmieszczą… Te lampy jakieś, ten rulon.

Maksymilian: Rulon rozwiniemy. Będzie tło.

Krzysztof: Ale w mundur nie muszę się wbijać?

Maksymilian: Nie musisz.

Krzysztof: Ja jestem dalej w wojsku, traktowany jak normalny żołnierz.

Wuef ci każą zdawać?

Kazali. Jak nie biegać, to przynajmniej pływać. Ale prosiłem, żeby jakieś normy pływackie dla żołnierzy bez nogi ustalili. Nie ustalili. Nie mogę w protezie pływać. Jedną nogą macham. Ale całkiem nieźle. Nie jest tak najgorzej bez tej nogi. Kiedyś to jeszcze o kulach chodziłem, bo nie mogłem równowagi utrzymać, proteza mnie jakoś przechylała. Nie wiem, jak ludzie, co mają te protezy refundowane przez NFZ, chodzą. Przecież to są plastikowe klocki, w ogóle się nie zginają. Trzeba jakimiś paskami, sznurkami do ciała przywiązywać.

Szukam w internecie protez za kilka tysięcy złotych. Wyglądają jak nogi wielkich lalek.

Paulina: Byłam w sklepie, jak zadzwonił telefon. Ktoś z jednostki od Krzysia zapytał, czy jestem w domu, bo muszą przyjechać porozmawiać. Bałam się, że zginął. Przyjechali. Powiedzieli, że był wypadek, że Krzysiek jest ranny, leży w szpitalu w Ghazni. Nie opisywali, co się stało. Dopiero teść, który jest pułkownikiem, więcej informacji wydobył.

Krzysztof: Wiedzieliśmy, że bazę Four Corners zamykamy na kluczyk, wszystko było już przekazane Amerykanom. Byliśmy tam ostatnim patrolem. Dwunastu saperów. Jakieś ostatnie toboły wywoziliśmy. Rano śniadanie, potem pograliśmy trochę na komputerze. Dwunasta godzina przyszła, więc trzeba się było zbierać. Potem mieliśmy już tylko siedzieć w Ghazni i stamtąd jeździć na patrole. Przez miesiąc, bo potem do domu, do Polski.

O czternastej wsiedliśmy do samochodów. Najpierw pięć pojazdów, potem kilometr przerwy i kolejna kolumna. Byłem w pierwszym wozie, ale w tej drugiej kolumnie. Za mną pięć innych aut. Myślę sobie, skoro ci pierwsi przejechali, to pewnie nie ma już żadnych ładunków, żadnych ajdików. Nawet hełm odpiąłem, ale jak do wioski dojechaliśmy, to coś mnie tknęło i zapiąłem z powrotem. Chłopcy przede mną wyszli z samochodów. Posprawdzali, powęszyli. Czysto. I taki zakręt prawie pod kątem dziewięćdziesięciu stopni, potem drugi. Dwójka dzieci biegnie w tych ich niesamowicie kolorowych strojach. Przebiegają obok chałupy i nagle ręka się z tej chałupy wynurza i wciąga dzieciaki. Pada strzał. Błysk, pisk, huk i smród spalonego, jakby plastik albo styropian. Do tej pory czuję to w nosie. To moje ciało spalone tak śmierdziało. Spalony mundur, nie wiem, co jeszcze… Nie miałem pojęcia, że jestem ranny. Podbiegł kolega. Dał morfinę. Błogostan, ciepło rozlało mi się po ciele. Czułem, że rękawice mam jakieś lepkie, że chyba ucho pokiereszowane i coś na twarzy, bo chmary much na mnie leciały. Jak ta morfina zaczęła działać, to odlatywały. Wielki chłop stał przy mnie, cały wytatuowany. Żołnierz. Białą chusteczką te muszki odganiał. Śmieszne to było. I piękne. Zaraz zobaczyłem nogę. Drugą. Kość zobaczyłem. Koledzy potem mówili, że krzyknąłem: „Kurwa, gdzie jest moja noga?!”. Wiem, że za krocze się złapałem. Sprawdzić trzeba było, czy wszystko jest… Było. I śmigła przyleciały. Sanitariuszka też. Jeszcze wtedy stopą ruszałem.

Paulina: Jeszcze w Ramstein ruszał.

Krzysztof: Zdjęła mi obrączkę i zegarek. Nie wiem, czy to przez to, że tych amerykańskich filmów o wojnie się naoglądałem, ale powiedziałem: „Przekaż to mojej kochanej żonie i powiedz, że ją kocham, że bardzo ją kocham”.

Przekazała?

Paulina: Te rzeczy przyleciały razem z Krzyśkiem do Polski.

Krzysztof: I zaraz byłem w szpitalu.

Paulina: Pamiętam, jak do Ramstein przyjechałam, to przytransportowali chłopaka z wielkim odłamkiem w głowie.

Krzysztof: On jest, Maks, na twoim zdjęciu.

Paulina: Jego rodziców przywieźli z Polski. Źle się nimi zajmowano, nikt nie pomagał, a syn przecież tylko leżał i się nie ruszał. W śpiączce był. Do Polski też wrócił w śpiączce. Trafili na takiego nieprzyjemnego gościa. Nie pokazał im, gdzie można coś zjeść, herbaty się napić. To było tego dnia, kiedy Krzysiowi mięli nogę obcinać…

Krzysztof: Gdzieś w ich papierach zaginęła moja zgoda na amputacje.

Paulina: A ja słyszę: „Może to jest znak, może trzeba jechać do Polski i tam tę nogę uratują?”.

Krzysztof: Już mnie odłączyli, już jechałem na salę operacyjną, a ten do nas z takim tekstem. Nie znał się, a gadał głupoty, zamieszanie w głowie robił…

Miałem tam z pięć operacji. Przez miesiąc. Pod pełnym znieczuleniem. Tę drugą nogę też operowali. Szósta to była amputacja.

Płakałeś?

Płakałem. Przyszło załamanie. Bezsilność. Strata. Czarna dupa. Musiałem się wyryczeć. Dopiero jak protezę dostałem, to przeszło. Te trzy miesiące to były straszne. Ból, skurcze i megadół. Tragedia. Ale jak się ma dla kogo żyć, to się żyje. Płakałem, a mały biegał. Mówię sobie: „Chłopie, weź się w garść, syna wychowuj”. W końcu siły przyszły. Paulina jest, Kubuś jest. To jest mój świat. Kocham ich, a oni mnie. Nawet takiego bez nogi.

Teraz co roku w grudniu ten kikut czyszczą, bo drobinki kości przy wybuchu wbiły się w całą kość. I taka bulwa rośnie twarda. Jakby noga chciała odrosnąć. Lekarz mi tłumaczył, że to jest tak, jakby trawę zasiać. Ona rośnie, zbija się w kępę i trzeba wyrywać, pielić, skrobać. Takimi wielkimi obcęgami – mówią na nie buldog. Później przez tydzień znowu silne leki przeciwbólowe. Morfina po prostu. Bo ból taki, że mam jasno przed oczami. Nie ma do czego porównać. Zresztą morfina długo mi pomagała. Kiedy bolało, mogłem nacisnąć przycisk i sam sobie dozowałem. Normalne uzależnienie.

Leczyłeś się?

Chcieli mnie położyć do Kliniki Psychiatrii i Stresu Bojowego. Jeden z lekarzy straszył Paulinę, że jeszcze będzie błagać, żeby mnie na psychiatryczny oddział przyjęli.

Paulina: Nie błagałam. Trzeba było Krzyśkowi pomóc wyjść z morfiny. W Ramstein dostawał tej morfiny, ile chciał.

Krzysztof: Jak wyjeżdżałem, to wsadziłem do kieszeni koszulki sześć działek. Ale jedna działka już tylko na dwie godziny mi wystarczała.

(...)