Tytuł: Ślepy Maks. Historia łódzkiego Ala Capone
Autor: Remigiusz Piotrowski
© Copyright for the text by Remigiusz Piotrowski, Warszawa 2014
© Copyright for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2014

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Redakcja: Maria Białek, Justyna Wodzisławska

Korekta: Anna Sot

Projekt okładki i stron tytułowych: Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Fotoedycja: Katarzyna Kucharczuk

Fotografia na okładce: Indigo/Gabriel Blaj/Alamy

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Michał Latusek

ISBN 978-83-7705-636-3 (ePub)

ISBN 978-83-7705-637-0 (Mobi)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 695 45 55
www.dwpwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

SPIS TREŚCI

- WSTĘP

- I. Jej głowa Bałuty, a Piotrkowska plecy

- II. Skazani na legendę

- III. Na pomoc Marszałkowi

- IV. W poczekalni biura

- V. Wendeta

- VI. Na łamach gazet

- VII. W krainie łódzkich apaszów

- VIII. Na szczycie

- IX. Przypadki Ślepego Maksa

- X. W kawiarni, w kinie i w piosence

- XI. W imię miłości

- XII. Przyjaciel

- XIII. Jak w domu

- XIV. O jeden przekręt za daleko

- XV. Proces

- XVI. Po śladach gangstera

- XVII. Foter pozna fotera

- BIBLIOGRAFIA

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

V.

WENDETA

W piątek 20 września 1929 roku z podwórza wysypała się zgraja chłopców. Na szczupłych ramionach zawisł stos złożonych na pół, pachnących farbą drukarską gazet.

– „Reeepublika”! Najnowsze wiadomości!… – rozległ się głos pierwszego gazeciarza na rogu Piotrkowskiej z Cegielnianą.

– Morderstwo na Pomorskiej! Sensacja, paaanie i paaanowie! – zawtórował mu drugi.

– Jaka znowuż zbrodnia? – zapytał dżentelmen z płowej marynarce.

– Żyd Żyda strącił do kotła… „Republikę” pan szanowny sobie życzy?

– A daj.

– Dwadzieścia pięć groszy poproszę. – Gazeciarz wsunął odliczoną kwotę do kieszeni i ryknął jeszcze głośniej: – „Reepublika”! Sensacyjna zbrodnia!

***

MORDERSTWO NA UL. POMORSKIEJ[40]

Znany apasz łódzki „Ślepy Maks” zastrzelił swego kompana

z powodu porachunków osobistych.

Strzelanina na ulicy. – Pogoń za taksówką. – Na Bałuckim Rynku

zabójca oddał rewolwer i zrezygnował z ucieczki.

Ślepy Maks był członkiem sądu złodziejskiego.

Wczoraj wieczorem o godzinie 8.30 przy zbiegu ulic Pomorskiej i Wschodniej rozległy się strzały rewolwerowe, które wśród przechodniów wywołały ogromną panikę. Zaalarmowani przechodnie ujrzeli LEŻĄCEGO NA CHODNIKU W KAŁUŻY KRWI JAKIEGOŚ CZŁOWIEKA i drugiego uciekającego ulicą Pomorską w kierunku Placu Wolności. Kilku przechodniów rzuciło się w pogoń za uciekającym, pozostali zaś pośpieszyli z pomocą broczącemu krwią mężczyźnie.

Zawezwano natychmiast telefonicznie pogotowie ratunkowe oraz zawiadomiono o wypadku znajdujący się opodal 5 komisarjat P.P. Na miejscu przybył natychmiast kierownik komisarjatu komisarz Cieślak, p.o. naczelnika wydziału śledczego, komisarz Zakrzewski, którzy przystąpili natychmiast do energicznego śledztwa. Lekarz pogotowia, który w międzyczasie przybył na miejsce, stwierdził dwie śmiertelne rany klatki piersiowej. Ranny w czasie przenoszenia go do komisarjatu ZMARŁ.

Wdrożone natychmiast dochodzenie ustaliło następujące szczegóły krwawego zajścia.

Wśród szerokich sfer północnej części miasta 42-letni Srul Kalman Balderman[41], zamieszkujący przy ul. Wschodniej nr. 12, cieszył się jak najgorszą opinją. W całej dzielnicy wiedziano, że Balderman posiada w swem mieszkaniu DOM SCHADZEK i utrzymuje stały kontakt z podziemnym światem szumowin łódzkich.

W sferach tych nie mniejszą popularnością cieszył się 38-letni Maks Bornstein, zamieszkały przy ul. Sienkiewicza 15, znany on był pod pseudonimem Ślepy Maks, KTÓRY BYŁ CZŁONKIEM SĄDU ZŁODZIEJSKIEGO T. ZW. „DYN TOJRY”. Za czynności swe otrzymywał on specjalne wynagrodzenie. Prócz tego Ślepy Maks należał do stowarzyszenia, którego członkowie ZAJMOWALI SIĘ INKASOWANIEM NALEŻNOŚCI ZA PROTESTOWANE WEKSLE.

Z tytułu swych zajęć Bornstein i Balderman utrzymywali z sobą ścisły kontakt i prowadzili wspólne interesy.

Ostatnio „Ślepemu Maksowi” należało się od Baldermana z nieustalonego dotychczas tytułu 300 ZŁOTYCH. Mimo kilkukrotnych upominań się, Balderman pieniędzy nie chciał oddać, tak że między nim a „Ślepym Maksem” dochodziło w ostatnich dniach bardzo często do ostrych scysji.

Wczoraj wieczorem Balderman spotkał się ze „Ślepym Maksem” na ulicy. Ten ostatni znów wszczął rozmowę na temat należnych mu pieniędzy. Po kilku chwilach weszli oni obydwaj do restauracji Leibcygiera, znajdującej się przy ulicy Wschodniej nr. 28 i w dalszym ciągu kontynuowali rozmowę rozpoczętą na ulicy.

Nie mogąc dojść do porozumienia, opuścili po kilkunastu minutach restaurację i skierowali się w stronę ul. Pomorskiej.

Gdy znaleźli się na rogu ul. Pomorskiej i Wschodniej, przed apteką, mieszczącą się w domu nr. 12 przy ulicy Pomorskiej, doszło do kłótni.

W pewnym momencie BALDERMAN UDERZYŁ „ŚLEPEGO MAKSA” W TWARZ, NA CO TEN BŁYSKAWICZNYM RUCHEM WYCIĄGNĄŁ Z KIESZENI REWOLWER i, nim Balderman mógł zorientować się, w sytuacji „Ślepy Maks” oddał doń CZTERY SZYBKO NASTĘPUJĄCE PO SOBIE STRZAŁY. Mimo, że strzały były oddane z bezpośredniej bliskości, dwa tylko były celne: jedna z kul przeszyła Baldermanowi bok i utkwiła we wnętrznościach, druga zaś weszła z prawej klatki piersiowej i wyszła z lewej strony w okolicy serca. Balderman, brocząc obficie krwią, runął na chodnik.

Gdy część świadków krwawego zajścia zajęła się wezwaniem pogotowia ratunkowego i zaalarmowaniem komisarjatu, „Ślepy Maks” skorzystał z powstałego na ulicy zamieszania i TRZYMAJĄC W RĘKU REWOLWER, ZACZĄŁ UCIEKAĆ ULICĄ POMORSKĄ w kierunku Placu Wolności. Kilku przechodniów puściło się za nim w pogoń. „Ślepy Maks” tymczasem dobiegł do Placu Wolności, wskoczył do stojącej tam taksówki i kazał się wieźć w stronę Bałuckiego Rynku. Gdy taksówka wioząca zabójcę skręcała w ulicę Nowomiejską, na Plac Wolności przybyli ścigający go ludzie i krzykami zaalarmowali posterunkowego. Policjant, widząc odjeżdżające w szalonym pędzie auto i biegnących ludzi, zorientował się w sytuacji, WSKOCZYŁ DO PRZEJEŻDŻAJĄCEJ WŁAŚNIE TAKSÓWKI i popędził za uciekającym.

Rozpoczęła się SZALONA POGOŃ. Obydwie taksówki pędziły na pełnym gazie, nie zwracając uwagi na ożywiony ruch uliczny. Na Starym Rynku uciekającej taksówce zastąpił drogę przejeżdżający w poprzek ulicy wóz. Uciekająca taksówka, CHCĄC UNIKNĄĆ KATASTROFY, musiała na chwilę zwolnić tempo i w ten sposób odległość między obydwiema taksówkami znacznie się zmniejszyła.

Gdy taksówka ze znajdującym się w niej „Ślepym Maksem” znalazła się na Bałuckim Rynku, została ona dopędzona przez goniącego ją policjanta i zatrzymana.

„Ślepy Maks” widząc, że nie zdoła już uciec, wysiadł z taksówki i nie stawiając oporu, POZWOLIŁ SIĘ ARESZTOWAĆ i dobrowolnie oddał posiadany rewolwer.

Odprowadzony do 5 komisarjatu przyznał się do zabójstwa i został osadzony w areszcie do dyspozycji sędziego śledczego.

Zwłoki zabitego Baldermana zostały przewiezione do prosektorium miejskiego, gdzie zostanie dokonana sekcja.

Dalsze szczegóły zabójstwa poda dzisiejszy »Express«.

***

O tym, co dokładnie wydarzyło się 19 września 1929 roku około godziny dwudziestej trzydzieści na rogu ulic Pomorskiej i Wschodniej, rozpisywały się szeroko „Ilustrowana Republika”, „Hasło Łódzkie” oraz „Express Wieczorny Ilustrowany”, dla których zbrodnia ta stała się przez pewien czas tematem numer jeden.

Ówczesna prasa żywiła się sensacją, przejawiając skłonność do upiększania faktów w nie mniejszym stopniu, niż czyni to dziś. Trzy prasowe sprawozdania pozwalają jednak ustalić wiarygodny bieg wypadków oraz wysnuć wnioski co do najbardziej prawdopodobnych motywów zbrodni.

Oto, jak wypadki tamtej nocy przedstawił prokurator Kozłowski.

Do awantury między Ślepym Maksem a Balbermanem doszło w szynku Kokolewole. Wewnątrz speluny obie szychy łódzkiego półświatka poprzestały na kilku mocnych słowach, wzajemnych oskarżeniach, a może i kilku kuksańcach. Bornsztajn wyszedł na zewnątrz, a po kilkunastu minutach zjawił się tam Balberman.

Kłótnia rozpoczęła się od nowa. W końcu Balberman uderzył Maksa w twarz, być może zaczął go także obijać laską. Sięgnął również do kieszeni, z której wedle pierwszego scenariusza wyjął rewolwer („buldoga”), wedle drugiego… nic, bo Bornsztajn zdążył w tym czasie z odległości pół metra oddać cztery strzały.

Co najmniej dwie kule sięgnęły celu. Balberman, krwawiąc, zwalił się na ziemię, gawiedź wszczęła alarm, a Maks zaczął uciekać. Brat Srula Mordka Balberman ruszył za zabójcą uchodzącym w stronę placu Wolności. Bornsztajn oddał w jego kierunku dwa strzały. Chybił. W pościg za mordercą ruszył także zaalarmowany krzykiem posterunkowy Władysław Turajski (nr 1263). Czy złapał on Maksa na placu Wolności, czy jak pisały „Republika” i „Express” dopiero na Bałuckim Rynku, nie wiadomo. Bornsztajn poddał się bez walki, złożył broń i pozwolił się aresztować. Ponoć, gdy Turajski prowadził go zakutego w kajdanki, Maks uśmiechał się i kłaniał obserwującym zajście mieszkańcom okolicznych kamienic i przypadkowym przechodniom. Wielu od razu poznało w zabójcy słynnego Ślepego Maksa. W tym samym mniej więcej czasie do znajdującego się nieopodal Piątego Komisariatu Policji Państwowej dowleczono Balbermana. Po dziesięciu minutach mężczyzna zmarł.

Nikt nie miał wątpliwości, że nie była to zbrodnia pospolita, chociażby dlatego, że informacje o zabójstwie pojawiły się na pierwszych stronach najważniejszych łódzkich gazet, a jego echo rozniosło się poza granice miasta. I choć prawie każde takie morderstwo trafiało do kronik kryminalnych, nieczęsto zdarzało się, aby z miejsca zajmowało czołówki gazet. Tym jednak razem za zabójstwem stała wyjątkowa osoba.

Ślepy Maks w ciągu dziesięciu lat (jeśli wierzyć Mostowiczowi) lub dwóch (jeśli wiarę damy przedwojennym dziennikarzom) zajął ważną pozycję w podziemnym świecie Bałut. Ba, był jego czołową postacią, choć jeszcze nie liderem.

Każdy złodziej, cwaniak i oszust z Bałut lub Starego Miasta liczył się z wyrokami Bornsztajnowej dintojry. Każdy, mimo panującego prawa Drugiej Rzeczypospolitej, podlegał jej jurysdykcji.

Maks, dzięki sprytowi i intuicji, umacniał stopniowo pozycję w środowisku łódzkich bandytów. Wbrew temu, co mówiono o nim w niektórych kręgach, nie był prostaczkiem. Tak przynajmniej uważał Arnold Mostowicz.

„W wielu przekazach i informacjach o Ślepym Maksie przywódca łódzkiej dintojry przedstawiany jest jako prostak, cham, nieokrzesany gbur. To są powierzchowne opinie ludzi, których raziły jego maniery (a gdzie tych dobrych miał się wyuczyć?), jego samochwalstwo (bo rzeczywiście był megalomanem). Ale gdyby nie górował nad swoim otoczeniem inteligencją, doświadczeniem, sprytem, a przede wszystkim przebiegłością – nie byłby niekoronowanym królem dintojry”[42].

Pisarz miał słabość do Bornsztajna i należy mieć to na uwadze, wydaje się jednak, że w tym wypadku trafił w sedno. Zwrócił zresztą na to uwagę również Rafał Geremek, który w artykule Dintojra to ja stwierdził, że Maks, w przeciwieństwie do większości przedwojennych gangsterów, doskonale zdawał sobie sprawę z potęgi odpowiednio zbudowanego wizerunku.

– Zawsze odnosiłam wrażenie, że musiał być człowiekiem inteligentnym i przebiegłym – zgadza się doktor Aleksandra Krupa-Ławrynowicz.

Ślepy Maks uwielbiał, gdy jego imię krążyło po ulicach odmieniane przez wszystkie przypadki. Odpowiednia renoma pomagała osiągać wyniki na różnych polach działalności, a Bornsztajn był w bałuckim podziemiu człowiekiem słynącym z wielu „talentów”.

Sąd złodziejski był jednym z kilku zajęć Ślepego Maksa. Bornsztajn działał również w Dardanele, czyli szajce parającej się złodziejstwem i paskarstwem lub – według innych – tajemniczej organizacji zrzeszających kryminalistów, a jak twierdzi Jacek Indelak, zajmującej się „skubaniem jeleni”, czyli jak wówczas mawiano „osłów dardanelskich”. Dardanele często utożsamiano z zajmującymi się egzekucją długów Dusicielami i Czarną Ręką. O tych z kolei mówiono: „Lepiej zapłacić, bo szpital kosztuje drożej”.

„Wierzyciel szedł do niewypłacalnego dłużnika, wyduszał z niego należność i brał za tę przysługę 40–50% zdobytej sumy” – wyjaśniał na łamach swojej książki Jerzy Urbankiewicz[43].

Ofiarami dusicieli byli kupcy, handlarze, rzemieślnicy i drobni przemysłowcy niewywiązujący się ze swych zobowiązań (najczęściej dotyczyło to wykupienia weksli). Najsłynniejszym spośród dusicieli był właśnie Ślepy Maks. Wieści o sile jego perswazji rozniosły się do najodleglejszych zakątków ówczesnej Łodzi. Nieszczęsny dłużnik zyskujący dusiciela w osobie Maksa z reguły wolał zapożyczyć się dodatkowo u osoby trzeciej, oddać z miejsca dług, niż narazić się na gniew bałuckiego egzekutora.

Co ciekawe, Maks rzadko używał broni. Zalegającemu z zapłatą perswadował rację gołymi pięściami, a że dysponował siłą wykraczającą poza normy wytrzymałości kupców i handlarzy, skuteczność na polu egzekucji długów miał imponującą. Gra warta była świeczki, bo niemal połowa odzyskanego długu lądowała w kieszeni dusiciela.

Bornsztajn maczał palce w jeszcze jednym stowarzyszeniu, o którym była już mowa. Założona w 1928 roku Bratnia Pomoc oficjalnie zajmowała się zbieraniem datków na posagi dla ubogich żydowskich panien. W rzeczywistości – czerpała zyski z sutenerstwa, paserstwa, wymuszeń i lichwy. Z czasem poczęto nazywać ją Mocni Bracia. Tutaj prócz Maksa karty rozdawali Henoch Fuchs, Srul Kalman Balberman i Lajb Kac.

Kac i skoligacony z nim Srul Kalman Balberman zarabiali na domach schadzek krocie, a Łódź w dziedzinie płatnej miłości znajdowała się w dwudziestoleciu w ścisłej czołówce. Wystarczy spojrzeć na liczby: „W 1922 roku na każde 10 tysięcy mieszkańców zarejestrowano wenerycznie chorych: w Warszawie 85, we Lwowie 41, w Poznaniu 71, w Łodzi natomiast 103!”[44].

Główny wpływ na taki stan rzeczy miały ubóstwo i brak perspektyw ogromnej liczby kobiet, wybierających koniec końców karierę w najstarszym zawodzie świata. O „wyuzdaniu” pewnych kręgów miasta świadczy chociażby to, że to w Łodzi w 1917 roku przy Widzewskiej 82 (dziś Kilińskiego) wykryto burdel dla homoseksualistów.

W 1930 roku w mieście zarejestrowanych było dwieście pięćdziesiąt sześć prostytutek, ale faktyczna ich liczba zbliżała się do trzech tysięcy. Urząd sanitarno-obyczajowy podzielił kurtyzany na trzy grupy. Pierwsza kategoria, tak zwane dobrze sytuowane, skupiała zaledwie trzy procent pań lekkich obyczajów, druga kategoria, zwana kapeluszowymi – dwadzieścia siedem procent, a trzecia kategoria, zwana chustkowymi, aż siedemdziesiąt procent[45].

Zamieszkały przy ulicy Wschodniej 12 Srul Balberman prowadził przybytki ostatniej, najpodlejszej kategorii, ale nie narzekał na brak klientów, choć ponoć do „jakości świadczonych usług”, abstrahując już od oceny stricte moralnej procederu, można było mieć sporo zastrzeżeń.

Domy publiczne posiadał także Maks Bornsztajn. Jerzy Urbankiewicz, autor książki Za płotem Paradyzu uważa, że znajdowały się one na ulicy Łagiewnickiej, a także na rogu Wschodniej i Północnej. Ponadto Ślepy Maks był cichym właścicielem knajpy przy ulicy Zawadzkiej 3 (dziś Próchnika), oficjalnie należącej do jego szwagra. Zyski czerpał także z kilku ruchomych i oczywiście tajnych kasyn.

Nieoficjalny podział obowiązków w Bratniej Pomocy przedstawiał się następująco: Balberman i Kac zajmowali się sutenerstwem, zaś Fuchs i Bornsztajn – „brudną robotą” (wymuszaniem i egzekucją długów). I właśnie dlatego Maks nigdy nie został oficjalnym członkiem Bratniej Pomocy, nie chciano bowiem, by ktokolwiek kojarzył działalność stowarzyszenia z typami spod ciemnej gwiazdy. Reputację Balbermana znał jednak na Bałutach niemal każdy, a on sam również parał się „dusicielstwem”.

Maks szybko zrozumiał, że to samo może robić z większą dla siebie korzyścią na własne konto. Drogi Maksa, Kaca i Balbermana zaczęły się rozchodzić. Iskrzyło zwłaszcza między Bornsztajnem a Balbermanem.

PRZYPISY

[40] Morderstwo na ul. Pomorskiej, „Ilustrowana Republika” nr 258, 19.09.1929, s. 1.

[41] Gazeta błędnie podała nazwisko ofiary – właściwie Balberman.

[42] A. Mostowicz, Łódź…, op. cit., s. 104.

[43] J. Urbankiewicz, Za płotem Paradyzu, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1969, s. 176.

[44] Ibidem, s. 187.

[45] J. Urbankiewicz, Za płotem…, op. cit., s. 193