Tytuł oryginału

Originally published in the German language as “Im Kopf von Bruno Schulz” by Maxim Biller

© 2013, Verlag Kiepenheuer & Witsch GmbH & Co. KG, Cologne/Germany

All rights reserved

Wydanie polskie

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Tłumaczenie: Małgorzata Mirońska

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Korekta: Zofia Kozik

Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Pawłowski

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Aleksandra Łapińska

Zdjęcia pochodzą ze zbiorów Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza.

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2014

ISBN 978-83-7705-638-7 (ePub)

ISBN 978-83-7705-639-4 (Mobi)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
infolinia: 801 33 33 88
www.pwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.
Szanujmy cudzą własność i prawo.
Więcej na www.legalnakultura.pl
Polska Izba Książki

Pochwalony niech będzie ten, kto powołuje do życia dziwne twory.

S.J. Agnon, I krzywe będzie proste

„Wielce Szanowny, Czcigodny, Drogi Panie Tomaszu Mann”, w pewien zaskakująco ciepły listopadowy dzień jesienią 1938 roku mały, szczupły, poważny mężczyzna napisał powoli i ostrożnie w swoim notesie – i natychmiast przekreślił te słowa. Wstał ze zbyt niskiego, cicho skrzypiącego krzesła obrotowego, na którym siedział od wczesnego popołudnia przy także zbyt niskim biurku pochodzącym z dawnego biura jego ojca, wyciągnął przed siebie ręce, jakby to była poranna gimnastyka, potem przeniósł je na boki i do góry, kilkakrotnie powtórzył całą operację, wreszcie, zadzierając głowę, patrzył dwie, trzy minuty na wąski, zabrudzony świetlik, przed którym wciąż na nowo pojawiały się buty i nogi, spiczaste czubki parasoli i obrąbki spódnic przechodniów spieszących ulicą Floriańską. Potem znów usiadł i zaczął jeszcze raz od początku.

„Wielce Szanowny Panie!”, napisał. „Wiem, że codziennie otrzymuje pan dziesiątki listów i jeśli się nie mylę, więcej czasu spędza Pan na odpowiadaniu na tę lawinową korespondencję aniżeli na pisaniu Pańskich wspaniałych, cudownych, słynnych na całym świecie powieści. Doskonale sobie wyobrażam, co to znaczy! Ja sam muszę trzydzieści sześć godzin w tygodniu wprowadzać w tajniki rysunku moich kochanych, ale kompletnie pozbawionych, niestety, talentu chłopców, i gdy pod koniec dnia opuszczam zmęczony gimnazjum Jagiełły, w którym uczę…” – przerwał, znów się podniósł i uderzył przy tym lewym kolanem w biurko. Zamiast jednak, jak by to zrobił każdy na jego miejscu, zacząć rozcierać stłuczone kolano albo klnąc cicho, kuśtykać po małym pokoiku w suterenie, chwycił obiema rękami głowę – była to bardzo duża, niemal trójkątna, ładna głowa. Z daleka przypominała papierowy latawiec, który jego uczniowie puszczali od pierwszych wietrznych dni wrześniowych w kamieniołomie Koszmarsko – ścisnął ją mocno i zaraz puścił jednym gwałtownym ruchem, jakby chciał w ten sposób pomóc swoim myślom wydostać się na zewnątrz. To podziałało, jak prawie zawsze, i już siedział znów przy stole i pisał na nowej, pustej stronicy szybko i bez zastanowienia. „Drogi Doktorze Tomaszu Mann! Chociaż nie znamy się osobiście, czuję się w obowiązku poinformować Pana o sprawie równie delikatnej, jak bulwersującej, która od niedawna spędza mi sen z oczu. Ale do rzeczy. Otóż przed trzema tygodniami przybył do naszego miasta Niemiec, który utrzymuje, że jest Panem we własnej osobie. Ponieważ znam Pana jedynie z fotografii zamieszczanych w gazetach, jak zresztą my wszyscy tutaj w Drohobyczu, nie mogę przeto stwierdzić z absolutną pewnością, że ów człowiek nie jest Szanownym Panem, ale już same tylko historie, którymi nas raczy – abstrahując od jego sfatygowanego ubrania i ostrego zapachu ciała, który go spowija – budzą wiele wątpliwości, dając pole do snucia domysłów i spekulacji. Nie chciałbym stawiać ostatecznej diagnozy, według mnie jednak ten przybysz jest mocno podejrzany”.

„No, bardzo dobrze, to powinno wystarczyć na początek”, pomyślał z zadowoleniem mały, poważny mężczyzna w suterenie przy ulicy Floriańskiej i wsunął ołówek – był to Koh-i-Noor HB, którym w razie potrzeby mógł także rysować – do wewnętrznej kieszeni ciepłej, belgijskiej marynarki, którą nosił przez okrągły rok. Potem zatrzasnął czarny notes z pustą nalepką na stronie tytułowej i pogładził policzki w sposób, jakby to nie była jego twarz. Po raz pierwszy tego dnia, nie, pierwszy raz od wielu miesięcy, może nawet od lat, nie miał uczucia, że z otaczających go ścian zaraz wypełzną wielkie, czarne jaszczurki i złośliwie szczerzące się, łypiące na niego chytrze, zielone jak nafta żmije. Nie słyszał, jak to zwykle bywało, co parę minut łopotu ogromnych skrzydeł archeopteryksa tuż za swoimi plecami, nie bał się, że już niedługo, bardzo, bardzo niedługo, wydarzy się coś niewyobrażalnie strasznego. Kiedy to sobie uświadomił, natychmiast znów wpadł w panikę, ponieważ to mogła być tylko pułapka losu.

Odkąd tylko mógł myśleć, Bruno – tak nazywał się mężczyzna z twarzą papierowego latawca – budził się każdego ranka ze strachem. Strach i on szli razem na śniadanie do herbaciarni Lisowskiego, strach towarzyszył mu w drodze do gimnazjum i spoglądał przez ramię, kiedy przygnębieni chłopcy pokazywali z markotnymi minami panu profesorowi swoje jak zwykle nieudane rysunki zwierząt i pokryte czarnymi odciskami palców gipsowe modele ich małych, wdzięcznych główek. Strach nie odstępował go na krok, kiedy gawędził na przerwach z innymi nauczycielami – zazwyczaj poruszano błahe i z gruntu nieistotne kwestie „zawodowe”, jak młodzieńcze wybryki, blagi i popisy gimnazjalistów, czasem ktoś zmieniał temat na bardziej poważny i zaczynał opowiadać o nowym spektaklu w warszawskim teatrze Kamińskiego[1], ale nigdy i nikt nie zahaczył, nawet przypadkiem, o polityczny szum, który robili ostatnio Niemcy – i nie opuszczał go również, kiedy młoda nauczycielka sportu i filozofii Helena Jakubowicz dopytywała, co się dzieje z jego nową powieścią, na którą, jak mówiła, z rosnącą niecierpliwością i rozdrażnieniem czekają wszyscy w Polsce mający jakie takie pojęcie o literaturze. Tylko kiedy Helena Jakubowicz – mała, atletyczna i owłosiona na twarzy jak mądra szympansica bonobo[2] - kładła mu dłoń na ramieniu i ściskała je delikatnie, ale stanowczo, strach ulatniał się jak kamfora. Zaledwie jednak zabierała dłoń z jego ramienia, znów się pojawiał, i tak, rad nie rad, musiał brać go ze sobą do wielkiego, zaciemnionego mieszkania przy ulicy Stryjskiej, gdzie na szczęście usuwał się taktownie i nie pchał z butami do pokoju którejś z dziewczyn, gdzie znikał Bruno, na godzinkę lub pół. Lecz jak tylko załatwił sprawę i dziwnie wesół wychodził na ulicę, strach już sadowił się na nowo w jego brzuchu – tak, tam przesiadywał najchętniej, wielka, ciepła, szara bryła, która nieustannie obracała się z chrzęstem, masakrując żołądek – a on, cóż było robić, niósł ją z powrotem do domu. I nawet kiedy później, po krótkiej kolacji i pospiesznym przekartkowaniu „Tygodnika Ilustrowanego” i „Neue Freie Presse” siadał wreszcie przy biurku swojego ojca w suterenie, znów miał go na karku. Strach był z nim, kiedy Bruno pisał, gdy rysował, gdy - jak zawsze podczas pracy - myślał o kurczącym się, umierającym ciele taty albo o bezradnym potrząsaniu głowami rosyjskich żołnierzy, którzy w drugim roku wojny przez pomyłkę podpalili ich dom w rynku, a kiedy strach wreszcie się zmęczył i chciał się wymknąć cichaczem, mały, poważny mężczyzna wyobrażał sobie szybko, że w pewien chłodny letni poranek poderżnął sobie gardło brzytwą zamiast jego śmiertelnie chorego szwagra Jankela – a szara bryła z miejsca zaczynała mu wiercić jeszcze głębszą dziurę w brzuchu. Tylko we śnie Bruno był naprawdę sam, opuszczony przez strach. Śnił wtedy o Zurychu, Paryżu i Nowym Jorku, gdzie żyją setki, tysiące takich jak on zepsutych, delikatnych mężczyzn i kobiet, którzy uśmiechają się do siebie ukradkiem w kawiarniach, parkach i bibliotekach, kiwają porozumiewawczo głowami, nigdy jednak nie mówią ani słowa i za pośrednictwem tego tajnego kodu dodają sobie odwagi.

- Profesorze Schulz! – Bruno usłyszał nagle głęboki, ale jeszcze niepewny, zachrypnięty głos jakiegoś chłopca, który wołał z dworu. – Nie było pana dziś w szkole! Dostanie pan naganę!

Chłopiec zaśmiał się głośno, a razem z nim zaśmiało się kilku innych kompanów. Mały urwis zastukał w świetlik kijkiem, ale musiał to być raczej ptasi dziób, a stukanie, z początku ciche i skrobiące, stało się nagle głośne. Bruno zsunął się z krzesła na podłogę za biurkiem, tak samo jak przedtem złapał się za głowę, szeroko rozstawiając łokcie, i zakrył drobnymi dłońmi swoje wielkie uszy, a kiedy zerknął na świetlik ponad krawędzią biurka, ujrzał kilka małych dzióbków, które skrobały po brudnym szkle i uderzały w nie raz po raz. Natychmiast znów ześlizgnął się w dół, jeszcze mocniej przycisnął dłonie do uszu, żeby wyeliminować wszelkie zewnętrzne odgłosy, i w tej samej chwili zatracił się w ogłuszającym szumie morza, które falowało od środka jego głowy na cały świat.

W głębi duszy Bruno miał nadzieję, że w szkole nikt nie zauważy jego nieobecności, zwłaszcza ta ładna Helena o gęstych, jasnych i często byle jak uczesanych włosach, od których bił, niestety, ostry, przenikliwy zapach uryny i wilgotnego, zleżałego siana wyściełającego klatkę dla zwierząt. Nie dalej jak wczoraj zamknęła go prawie na całą godzinę lekcyjną w pozbawionym światła schowku na zepsute przyrządy gimnastyczne obok hali sportowej. Dlaczego, tego nie wiedział, mógł tylko przypuszczać, że miało to jakiś związek z ich ostatnią rozmową w czasie przerwy, kiedy drżał jeszcze bardziej niż zwykle i żadną miarą nie mógł się uspokoić, nie pomógł nawet nieoceniony w normalnych okolicznościach nacisk jej krótkich, ale ostrych, niespiłowanych paznokci. No i co? Po prostu nie powinna była go prosić, żeby pokazał jej kilka – przynajmniej kilka - stron jego powieści. Na dodatek było mu zimno, pomimo tych cudownych letnich dni w samym środku listopada – prawdziwy dar niebios - i grubej marynarki. Kiedy wreszcie go wypuściła, zaraz poczuł się lepiej, w każdym razie tak jej powiedział, żeby jeszcze bardziej jej nie rozgniewać, a ona mu obiecała, że niebawem znów go zamknie. Kto wie, dodała, rzucając mu wymowne spojrzenie spod długich rzęs, może i ona dołączy do niego na kwadrans lub dwa, mogłaby, jeśli on będzie miał ochotę, w jednym z tych chaotycznych sklepików za rynkiem, co to zawsze otwierają się tylko późnym wieczorem na kilka godzin, a czasem nawet i to nie, kupić kilka drobiazgów, które już od dawna chciała z nim wypróbować. Mógł sobie wyobrazić, co jej chodziło po tej rozczochranej główce! Nie, odpowiedział, raczej nie, chociaż na samą myśl o tych rzeczach – weneckie maski Colombiny z czarnej skóry, wypchane trocinami pierroty wielkości penisa, uplecione z młodych wierzbowych witek i przetykane cienkimi stalowymi łańcuszkami pejcze, srebrne kleszcze na fujarkę i japońskie świece szunga, których kapiący wosk nie parzył i nie pozostawiał na skórze bolesnych pęcherzy – natychmiast czuł się zadziwiająco dobrze i bezpiecznie jak w łonie matki, a kiedy gnał z powrotem na złamanie karku do sali rysunkowej na drugim piętrze, gdzie jego uczniowie właśnie urywali sobie głowy, zastanawiał się poważnie, czy następnego dnia nie powinien zostać w domu i symulować przeziębienia. Jesienna pora znakomicie nadaje się do tego celu. Później, było to już w drodze do domu, przypomniał sobie nagle, że od dłuższego czasu zamierzał napisać list do Zurychu, i od razu poczuł ulgę. Jutro idzie na wagary! Postanowione.

„Podejrzany jest również sposób, w jaki rzekomy Tomasz Mann je i mówi”, napisał w notesie Bruno, siedząc dalej na podłodze, podczas gdy stukanie w szybę okienną jakby nieco zelżało. „Kroi on wprawdzie mięso i ziemniaki na talerzu, znudzony i precyzyjny, jak chirurg tkankę pacjenta, przedtem zaś rozpościera na kolanach serwetkę z jeszcze większą pieczołowitością niż dawniej surowa Adela każdego ranka świeżo wstrząśnięte i wytrzepane poduszki, kołdry i narzuty na naszych łóżkach. Zaraz potem jednak obcy ciska z impetem nóż i widelec, które mkną jak strzała przez całą restaurację w hotelu «Pod chwiejącą się piramidą», gdzie od tygodni okupuje łazienkę dyrektora Hasenmassa, sięga rękami do talerza, kindersztuba poszła w las, napycha sobie usta jedzeniem, a krew chlusta mu na koszulę i zalewa oczy. Na szczęście jeszcze nigdy nie trafił nikogo latającymi sztućcami! Wielu ważnych ludzi z naszego miasta, którzy od dnia jego przybycia otaczają go atencją i uwielbieniem niczym rój pszczół swoją królową, natychmiast idzie w defensywę, kuląc się pod stołem – by po chwili znów się wynurzyć na powierzchnię – kąciki ust wysoko uniesione w przypochlebnym uśmiechu, oczy z przerażenia zaczerwienione i szkliste – i proszą go uniżenie, by zechciał dalej opowiadać swoje niesamowite, ekscytujące historie”.

(…)

Przypisy

[1] Abraham Izaak Kamiński, 1867-1918, polski aktor żydowskiego pochodzenia, reżyser, scenarzysta, tłumacz i autor sztuk teatralnych. W 1908 roku został współzałożycielem Literarisze Trupe – pierwszego dramatycznego zespołu stawiającego sobie za cel wystawianie wartościowego repertuaru literackiego. W latach 1908-1909 wyruszył wraz z trupą na występy do Rosji, a następnie do Stanów Zjednoczonych. W 1913 roku razem z żoną przeprowadzili adaptację gmachu rotundy na Dynasach z przeznaczeniem na teatr na 1500 miejsc – pierwszy w Warszawie stały teatr żydowski. Po jego śmierci teatr, który założył, został nazwany jego imieniem. Przyp. tłum.

[2] Szympans karłowaty – Pan troglodytes paniscus, nieco mniejsza forma szympansa, gatunek ginący, objęty ochroną, zamieszkuje dżungle Afryki równikowej na południe od rzeki Kongo. Przyp. tłum.