Wybór tekstów i zdjęć, redakcja, opracowanie: Anna Romaniuk

Menedżer Pionu Wydawniczego: Monika Kalinowska

Wydawca: Dąbrówka Mirońska

Redakcja merytoryczna: Marian Halik

Korekta: Olga Gorczyca-Popławska

Opracowanie fotoedytorskie: Iwona Maraszkiewicz

Projekt okładki: Paweł Panczakiewicz / PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Zdjęcie na okładce: Izolde Ohlbaum/Archiwum Zbigniewa Herberta (Biblioteka Narodowa)

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Artur Wiktorowicz

Copyright @ by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2014

ISBN 978-83-7705-745-2 (ePub)

ISBN 978-83-7705-746-9 (Mobi)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

infolinia: 801 33 33 88

www.dwpwn.pl

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o. dołożył należytej staranności w celu odnalezienia aktualnych dysponentów autorskich praw majątkowych do tekstów opublikowanych w książce. Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku nie odnaleziono niektórych autorów tekstów lub ich spadkobierców, wydawnictwo prosi te osoby o kontakt.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Spis treści

Wstęp

Halina Herbert-Żebrowska. Mój brat Zbyszek

Mikołaj Bieszczadowski. ***

Leszek Elektorowicz. Zaczęło się od Kajzerwaldu

Jan Adamski. Wspomnienie o Wielkim…

Tadeusz Chrzanowski. Zbyszek, jakim go widziałem

Stefan Kisielewski. Zbigniew Herbert

Witold Kieżun. Herbert był moim recenzentem

Jadwiga Ruziewiczowa. Zbigniew Herbert – wspomnienie o przyjacielu mojego męża

Halina Misiołkowa. W cieniu Twojej dobroci

Zbigniew Szymański. Parę słów o Zbigniewie Herbercie

Zdzisław Najder. W krzywo ustawionym zwierciadle

Janusz Odrowąż-Pieniążek. Wspomnienie z czasów jakby heroicznych

Andrzej Roman. ***

Andrzej Biernacki. „Cierpliwe odróżnianie prawdy od kłamstwa”

Józefa Hennelowa. Zbyszek

Katarzyna Herbertowa. Ze Zbigniewem Herbertem mój życiorys

Tadeusz Dominik. Na styku malarstwa i literatury

Stanisław M. Gebhardt. Historia, polityka, Polska

Julia Hartwig. Pakiet listów

Czesław Miłosz. ***

György (George) Gömöri. Spotkania i korespondencja ze Zbigniewem Herbertem

Rafał Żebrowski. Mój wuj, Herbert

Marek Nowakowski. O Zbyszku Herbercie

Magdalena Czajkowska. „Kochane Zwierzątka…”

Jarosław Abramow-Newerly. Grałem na trąbce z orkiestrą Armstronga

Florian Śmieja. „Umrzeć przed obrazem Goi”. Wspomnienie o Zbigniewie Herbercie

Jan Lebenstein. Życie na walizkach

Gustaw Herling-Grudziński. Był wierny

Bogusława Latawiec. Lotniska Zbigniewa Herberta

Edward Balcerzan. Pan Cogito a pamiętanie słów

Ryszard Matuszewski. ***

Adam Zagajewski. Początek wspominania

Krzysztof Karasek. Co ty pieprzysz, Zbyszek

Ludmiła Marjańska. Herbert uśmiechnięty

Marian Grześczak. Słowa w żałobie

Elżbieta Penderecka. Nocne Polaków rozmowy

Marek Walicki. Zbyszek, jakim Go znałem

Tomasz Jastrun. Herbert

Elżbieta Ficowska. Dwaj poeci

Krzysztof Najder. Nieśmiały poeta i chłopiec

Adam Ziemianin. Życie moje powinno zatoczyć koło

Józef Baran. Rzeźbiarz metafor

Henryk Grynberg. Tylko ocean

Zbigniew Żakiewicz. Herbertowe odpryski

Jacek Trznadel. Zapamiętałem Herberta uśmiechniętego

Adam Michnik. ***

Barbara Toruńczyk. Bez tytułu, albo Zapiski redaktora

Piotr Kłoczowski. Pomiar Swillensa

Aniela Gielbert. Brat Zbigniew

Antoni Libera. Zbigniew Herbert, jakim Go pamiętam

Zbigniew Zapasiewicz. Mój Herbert

Janusz Drzewucki. Szanowny panie, no, no

Jerzy Siwiec. Wyznawca

Francesco M. Cataluccio. Il Signor Cogito

Barbara Madajczyk-Krasowska. Spotkania z Panem Cogito

Tadeusz Skutnik. Z pamięci

Andrzej Adamus. Wspomnienie wydawcy

Krzysztof Rutkowski. Śmierć Lwa

Dawid Weinfeld. Rozproszone wspomnienia o Herbercie w Izraelu

Anka Grupińska. Spotkanie nasycone

Andrzej Gelberg. Pułkownik Huzarów Śmierci

Rajmund Kalicki. Zbigniew Herbert: dwa listy

Janusz Szuber. 1996–1998. Laury, awanse i futerkowate zwierzątka

Klara Sielicka-Baryłka. Aż kręci się w głowie

Kalendarium życia, twórczości i recepcji dzieła Zbigniewa Herberta

Nota edytorska

Zdjęcia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Julia Hartwig

(ur. 1921 r.)

– poetka, eseistka i tłumaczka. Pisała o tomie korespondencji Herberta i Elzenberga (Filozof z poetą, „Gazeta Wyborcza”, nr 275/2002). Przedruki tłumaczonych przez Herberta wierszy Sylvii Plath umieściła w opracowanej przez siebie antologii Dzikie brzoskwinie. Antologia poetek amerykańskich (2003). Wspominała znajomość z poetą w tekstach Pakiet listów („Tygodnik Powszechny”, nr 32/1998), Wspominając Zbigniewa Herberta („Kultura”, Paryż, nr 12/1998), Podróżowanie z Herbertem („Więź”, nr 1/2001), Herbert po trzech latach („Więź”, nr 8/2001), Dwaj poeci („Kwartalnik Artystyczny”, nr 2/2008) oraz O Zbigniewie i Zbyszku (Głosy Herberta, 2008). Poświęciła mu wiersze Spotkania (Z. Herbertowi) („Tygodnik Powszechny”, nr 44/1984) oraz Odwiedziny i O nich. Wzajemna korespondencja Hartwig i Międzyrzeckiego ze Zbigniewem i Katarzyną Herbertami ukazała się w 2012 roku (red. Marek Zagańczyk, oprac. Henryk Citko, Anna Piotrowska, Fundacja Zeszytów Literackich, Warszawa). Zbigniew Herbert dedykował Julii Hartwig i Arturowi Międzyrzeckiemu esej Pies infernalny (Król mrówek. Prywatna mitologia, 2001). W Archiwum Zbigniewa Herberta (BN) przechowywanych jest 80 listów (1962–1998) Międzyrzeckiego i Hartwig do poety (akc. 17984).

Pakiet listów

Może było mu pociechą – jeśli w cierpieniach choroby coś z zewnątrz pociechą być może – że w ostatnich latach wszystkie jego książki poetyckie były osiągalne w księgarniach i łapczywie rozchwytywane i że towarzyszyła im eksplozja rozpraw poświęconych Jego twórczości. Był to okres, kiedy Herbert zagórował poetycko, osiągając jak gdyby zenit swojej sławy. Epilog burzy ukazał się w chwili, kiedy nikt nie spodziewał się już nowych utworów po tak srogo doświadczonym chorobą poecie. Tomik ten zadziwiał nie tylko swoją przejmującą pięknością, ale też męstwem twórczym, jakie objawiło się w warunkach nieustających udręk fizycznych.

Dziś, kiedy go wspominam, nie o jego wierszach chciałabym pisać, ale właśnie o jego żartobliwości, o stylu bycia, który znalazł odbicie również w jego listach. Bo choć Zbyszek potrafił być nieustępliwie poważny, gdy trzeba było jak w Kołatce[1] powiedzieć: tak-tak/nie-nie, to przecież, kiedy sytuacja pozwalała na trochę luzu, zawsze z tego korzystał. Żart jego był zawsze pierwszej próby, a znał żartu odcieni tysiące, od lekkich jak piórko do boleśnie kąśliwych, kiedy mu coś nie przypadło do gustu; żart swobodny, żart ironiczny, żart sarkastyczny.

Myślałam o tym, przeglądając listy i karty, jakie otrzymywaliśmy od niego przez wiele lat naszej przyjaźni. Jest tych listów spory pakiet[2] i choć najodleglejsza data to rok 1953, to przecież początek naszej zażyłości przypada na późne lata 50.

Był wówczas Zbyszek młodym mężczyzną o niezwykłym uroku osobistym, który go nigdy nie opuścił, ale który wiek przyćmił nieco, przydając mu krzty goryczy. Ten jego niezwykły wdzięk zjednywał mu względy i sympatię nie tylko kobiet, ale i mężczyzn, bo Zbyszek poza wszystkimi swoimi zaletami umysłu i serca dawał się lubić, po prostu lubił być lubiany przez otoczenie, co również, jak każdemu, przemija zazwyczaj z wiekiem.

[…]

[„Upór i trwanie”. Wspomnienia o Zbigniewie Herbercie, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2000].

[1] Z. Herbert, Kołatka, wiersz włączony do tomu Hermes, pies i gwiazda (1957).

[2] Korespondencja Zbigniewa i Katarzyny Herbertów z Julią Hartwig i Arturem Międzyrzeckim z lat 1962–1998 została opublikowana w tomie Korespondencja (2012).