Dom Joly

Witamy w piekle

Wyprawy do miejsc odradzanych przez biura podróży

Tłumaczenie

Mariusz Gądek

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2013

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

http://www.dwpwn.pl

Wydanie pierwsze, 2013

Redaktor prowadzący: Maria Białek

Tłumaczenie: Mariusz Gądek

Redakcja: Marcin Grabski

Korekta: Piotr Łukasik

Opracowanie graficzne i łamanie: Katarzyna Bischoff, Justyna Cwalina, Ewa Modlińska

Projekt graficzny okładek do serii Bieguny: Przemek Dębowski

Opracowanie okładki: Ewa Modlińska

Zdjęcie na okładce: Tom Stoddart Archive/Contributor/Hulton Archive/Getty Images/Flash Press Media (Bejrut, Liban, czerwiec 1997 roku: małoletni palestyński bojownik z AK-47 w obozie dla uchodźców Burj el-Barajneh)

Tytuł oryginału: The Dark Tourist. Sightseeing in the world’s most unlikely holiday destinations

Copyright: © Dom Joly, 2010

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

ISBN 978-83-7705-437-6

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Prolog: mroczny turysta

- Mułłowie nie jeżdżą na snowboardzie

- Ameryka na przestrzał

- Sandały Pol Pota

- Strefa wykluczenia

- Nie wchodzić! Niebezpieczeństwo!

- Ruiny czasu

- Epilog

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Podróżować to odkrywać, że w kwestii

innych krajów wszyscy się mylą.

[Aldous Huxley]

Mułłowie nie jeżdżą na snowboardzie

Niewiele państw wywołuje tak skrajne reakcje jak Iran. To zakała globalnej społeczności: „Wszyscy nas nienawidzą, ale mamy to gdzieś”. Wyjazd do kraju nazwanego przez George’a W. Busha „członkiem założycielem osi zła”, słynącego z antyzachodniej retoryki i religijnego ekstremizmu, nierzadko przymykającego oko na porwania dla okupu, dla większości ludzi stanowi pomysł równie dobry jak spędzenie wakacji w piekle. Ale dla mrocznego turysty to wprost wymarzony cel. Cóż może być lepszego od podróży do tak fascynującego kraju – miejsca, które przeciętny człowiek ma okazję zobaczyć tylko w serwisie informacyjnym? To jest prawdziwa wyprawa, nie jakieś tam wczasy all-inclusive i leżenie plackiem na plaży w znanym kurorcie, tak nudnym, aż chce się wyć. W dzieciństwie wiele słyszałem o pięknych miastach, takich jak Isfahan czy Persepolis, pustyniach, górach, Morzu Kaspijskim, kawiorze. Boże, uwielbiam kawior! Znam kilku Irańczyków i należą oni do najbardziej kulturalnych oraz, co jest maksymalnie wkurzające, do najbardziej urodziwych ludzi, jakich kiedykolwiek spotkałem. Jaki więc inny kierunek miałbym obrać, żeby rozpocząć moją mroczną eskapadę dookoła świata? Potrzebowałem jakiegoś punktu zaczepienia, pretekstu. Na pomoc przyszedł dentysta.

Wybrałem się na leczenie złamanego zęba do paryskiego stomatologa (pewnie liczycie na jakąś wyjątkowo mocną historię, ale ja tylko ukruszyłem sobie ząb na chrząstce w kiełbasie). Tak czy inaczej, siedziałem w poczekalni, przeglądając stare francuskie czasopisma, gdy zobaczyłem to niesamowite zdjęcie. Przedstawiało dwie kobiety w pełnych burkach, czyli w zakrywającym całe ciało stroju noszonym przez płeć piękną w konserwatywnych państwach islamskich. Zapytacie: co w tym niezwykłego? Otóż te dwie kobiety – uosabiające wszystko, co dla mnie obce i dziwne w islamie – jechały na nartach. Nie byłem tak zaskoczony, jak mogą być niektórzy z was, samą ideą uprawiania narciarstwa na Bliskim Wschodzie. W końcu nauczyłem się jeździć na nartach w Libanie, szusując między cedrami – w wyższych partiach gór często pada tam śnieg. Byłem jednak przekonany, że nigdy nie widziałem na stoku nikogo w burce (choć może firma Chanel wypuściła już model burki dla narciarek?). Dla mających fioła na punkcie mody Libańczyków narty stanowiły kolejną okazję, żeby spotkać się ze znajomymi i pochwalić nowym szałowym ciuchem, a burki są przecież takie passé. Przejrzałem magazyn, szukając dalszych informacji. Znalazłem notkę: „Shemshak, Iran, 1996”. To  w   I r a n i e  też można jeździć na nartach? Nic już nie mogło mnie powstrzymać.

Iran – z pewnych niezbyt przyjemnych względów – nieustannie gościł w wiadomościach, postanowiłem więc sprawdzić, czy wyjazd tam jest bezpieczny. Żeby się tego dowiedzieć, uderzyłem na sam szczyt. Szczęśliwie miałem znajomości wśród bardzo wpływowych osób. David Miliband[1], nasz fajny minister spraw zagranicznych, gorliwie zabiegał o swój luzacki, młodzieżowy wizerunek. Nieustannie rozprawiał o blogach i interaktywności. Gdy założył konto na Facebooku, szybko dołączyłem do jego znajomych. Byłem ósmy. Jego pierwszy wpis na profilu brzmiał: „David lubi być ministrem spraw zagranicznych”. Było w tym coś głęboko dołującego, ale się nie zrażałem. Przecież nigdy nie wiadomo, kiedy można potrzebować pomocy ministra spraw zagranicznych. Taki moment w końcu nadszedł i wysłałem mu wiadomość: „Cze, David! Wybieram się na tydzień do Iranu. Czy jest jakaś szansa, żebyś zawiesił wszelkie wrogie działania, dopóki stamtąd nie wrócę?”.

Czekałem na odpowiedź od „mojego przyjaciela”. Nadeszła po trzech godzinach: „Witam, życzę miłego pobytu w Iranie, trzymaj się tylko z daleka od Buszehru”.

Intrygujące. Czy to znaczy, że wie o jakiejś operacji, która ma być tam przeprowadzona w czasie mojego wyjazdu? Czyżbym należał do wąskiego kręgu wtajemniczonych? W pobliżu Buszehru, jak sprawdziłem, znajduje się pierwsza irańska elektrownia jądrowa. Zanosiło się więc na to, że w najbliższych dniach sprawy mogą przybrać tam dość poważny obrót, ale co mogłoby pójść nie tak, kiedy na kiwnięcie palcem ma się ministra spraw zagranicznych?

Najbardziej martwili mnie porywacze. Napisałem kiedyś scenariusz o facecie pracującym w biznesie rozrywkowym, któremu przestało się wieść w interesach, wpadł więc na pomysł, żeby pojechać na Bliski Wschód i sfingować własne porwanie. Po opublikowaniu w mediach kilku mrożących krew w żyłach nagrań wideo z nim w roli zakładnika ostatecznie uciekłby porywaczom w blasku chwały. Miałby cały świat u swoich stóp. Podpisałby umowę na książkę z możliwością sprzedaży praw do ekranizacji za grube pieniądze, dostałby nowy program w telewizji, zaliczyłby nawet Jordan (i nie chodzi tu o kąpiel w rzece, ale o hojnie odbarzoną przez chirurga modelkę). Cały przekręt polegał na tym, że gdy organizował fałszywe uprowadzenie, porwano go naprawdę. Oczywiście nie zdawał sobie z tego sprawy, dlatego zachowywał się niezwykle odważnie, a kiedy go uwolniono, osiągnął sławę, której tak bardzo pragnął. Miałbym niezłego pecha, gdybym został porwany w Iranie, ale nikt by w to nie uwierzył z powodu napisanego przeze mnie scenariusza. Powiadomiłem kilkoro znajomych, że nawet jeśli dojdzie do najgorszego, pod żadnym pozorem nie mogą pozwolić, żeby Terry Waite[2] próbował mnie uwolnić z rąk porywaczy.

Okazało się, że linie BMI prowadzą regularne loty z Heathrow do Teheranu i za tydzień z małym okładem byłem już gotowy do drogi. Jak zwykle podczas kontroli bezpieczeństwa tuż przed odprawą paszportową miałem wrażenie, że nie wpuszczą mnie na pokład samolotu. Bardzo podejrzliwy brytyjski urzędnik zapytał mnie, jaki jest cel mojej wizyty w Iranie.

– Wybieram się na narty – odparłem radośnie.

Brwi podjechały mu aż na czoło. Zostałem zaproszony do pokoiku obok. Kto powiedział, że cała ta sprawa z mrocznym turystą to będzie bułka z masłem?

Na szczęście brytyjscy pracownicy lotniska z nieco mniejszym entuzjazmem posługują się gumowymi rękawiczkami niż ich amerykańscy koledzy, ale i tak zaliczyłem porządny magiel.

– Proszę powtórzyć, jaki jest cel pańskiej wizyty w Iranie – powiedział pozbawiony poczucia humoru funkcjonariusz.

– Narty.

– Narty. Rozumiem… Czy jest jakiś szczególny powód, dla którego wybrał pan Iran, a nie na przykład Alpy, żeby pojeździć sobie na nartach?

– Pomyślałem, że Iran będzie bardziej interesujący.

– Interesujący… Pomyślał pan, że będzie bardziej interesujący. Czy pan czyta gazety?

– Tak, i między innymi własnie dlatego Iran wydaje mi się interesujący. – Nigdy nie byłem w stanie opanować się w kontaktach z urzędnikami. Pewnie mogłem wszystko prosto wytłumaczyć, jednak odczuwam głęboką niechęć do władzy i, jak zawsze nie w porę, odezwała się moja buntownicza natura. Dziesięcioletnia odsiadka (bez możliwości wcześniejszego zwolnienia) w brytyjskich szkołach z internatem zrobiła swoje.

– Czy zamierza pan spotkać się z kimś w Iranie? – funkcjonariusz niezmordowanie drążył.

– Mam taką nadzieję, ale na razie nie mam na myśli nikogo konkretnego. Chę pójść na żywioł.

– Pójść… na… żywioł… – Czubek języka faceta powędrował na górną wargę, gdy ten zapisywał każde moje słowo.

Ciekawe, kto to będzie czytał? Może mój bliski przyjaciel David Miliband poprosił, żeby traktowano mnie na specjalnych warunkach? Zastanawiałem się, czy nie powołać się na niego, ale uznałem, że sprawy i tak są już dostatecznie skomplikowane.

Funkcjonariusz wreszcie się poddał i poinformował mnie, że jestem wolny i mogę wsiąść do samolotu.

– Ja za nic w świecie bym do niego nie wsiadł – powiedział, gdy wychodziłem; na tyle głośno, żebym go usłyszał.

Uśmiechnąłem się tylko i ruszyłem w swoją stronę. Teheran już na mnie czekał.

Byłem nad wyraz świadom jednego – w ciągu najbliższych kilku dni prawdopodobnie nie spotka mnie zbyt wiele okazji, żeby napić się czegoś mocniejszego. Zdaje się, że nie tylko mnie taka myśl przyszła do głowy. Wszyscy w samolocie z zapałem zamawiali kolejne darmowe kieliszki szampana. Raczej nie dane nam będzie oglądać go za często w wyschniętej pod tym względem na wiór Islamskiej Republice Iranu. Obsługa BMI serwowała szampana z nadzwyczajną hojnością – w przeciwieństwie do innych linii, z którymi przyszło mi latać – i pasażerowie szybko się wstawili. Na pokładzie zapanowała imprezowa atmosfera. Nigdy wcześniej nie przeżyłem takiego lotu.

Później jednak nastąpiła katastrofa: tuż przed podejściem do lądowania w Teheranie wpadliśmy w wyjątkowo silne turbulencje i wylałem sobie na spodnie kieliszek szampana. Zacząłem panikować, że z powodu ziejącego ode mnie smrodu alkoholu zostanę aresztowany i skazany na chłostę, jak tylko postawię stopę na płycie lotniska. Nerwy miałem dosłownie na wierzchu. Najwyraźniej bąbelki nieco mnie zamroczyły i przestałem jasno myśleć. Gdy po wylądowaniu stewardesy rozdawały wszystkim chusty na głowę, moja wyobraźnia pracowała już na najwyższych obrotach, miałem wrażenie, że mój mózg zaraz się przegrzeje. Czy w ogóle uda mi się przejść przez odprawę celną? Kilka lat temu sprzedałem mieszkanie przy Notting Hill Gate Salmanowi Rushdiemu. Raz zresztą o tym napisałem. Może Irańczycy wiedzą? Nie miałem pewności, jak działa fatwa. Obawiałem się, że zostanę stracony zamiast Rushdiego. Sprzątną mnie za prowadzenie transakcji na rynku nieruchomości z bluźniercą? Żartowałem ze znajomymi, że zanim się wyprowadzę, muszę wymienić płytki na tarasie na dachu, aby układały się w napis „Tu mieszka Salman” i były doskonale widoczne w Google Earth. Do dziś żałuję, że tego nie zrobiłem. Może to ocaliłoby mnie teraz przed stryczkiem? Może skończyłoby się na chłoście? Pozostała mi już tylko nadzieja.

Płyta lotniska była pustawa. Oprócz naszego samolotu stał na niej jeszcze tylko jeden, chyba wojskowy. Na zewnątrz panował przenikliwy chłód, wszystko wokół prezentowało się dość ponuro. Ogarnęło mnie przygnębienie. Czy przyjeżdżając tutaj, nie popełniłem czasem okropnego błędu?

Przeszliśmy przez opustoszały terminal do stanowiska kontroli paszportowej. Dość groźnie wyglądający brodaty mężczyzna, ubrany w jedną z tych dziwnych irańskich dziadkowych koszul nocnych, wziął mój paszport i przyjrzał mu się wnikliwie.

– Po co przyjechałeś tu? – zapytał oschle.

– Na narty. Przyjechałem tu na narty. – Wykonałem dziwny ruch odpychania się kijkami w powietrzu, ale Irańczyk wyglądał na dość skołowanego.

– Naaartiii? – powtórzył pytająco.

Znowu to samo.

Pojawił się kolejny funkcjonariusz, którego angielski był nieco lepszy.

– Po co przyjechałeś tu?

Doszedłem do wniosku, że to musi być tradycyjne irańskie pozdrowienie.

– Na narty. Chcę pojeździć na nartach, na śniegu, w górach.

– Źźźniegu… w góóórach?

Po namyśle stwierdziłem, że jego angielski nie był jednak wcale taki dobry.

Wreszcie wpadłem na pomysł. Włączyłem laptopa i pokazałem im zdjęcie mojej rodziny na nartach we Włoszech. Wydawali się odrobinę zdziwieni, po co to robię, ale bardzo zainteresowali się zdjęciami i musiałem pokazać ich znacznie więcej. Szczególnie przypadły im do gustu fotografie zrobione w Cotswold, a od widoków rzeki w okolicach Fairford wprost nie mogli oderwać oczu. Spodobały im się także zdjęcia całej rodziny skaczącej z klifu nad jeziorem Muskoka w Ontario w Kanadzie. Sytuacja zaczęła przypominać pokaz fotografii z wakacji urządzany dla znajomych. Obaj mężczyźni stali się bardzo przyjaźni. Wyraźnie fascynowały ich migawki z nieznanego im świata. Mnie również zaczęło to bawić, ale przypomniałem sobie nagle, co znajduje się w kolejnym folderze, i zamknąłem laptopa. Były tam wielce wymowne zdjęcia z pewnego programu telewizyjnego, na potrzeby którego podróżowałem po całym świecie, prowadząc „badania nad kulturowymi postawami wobec alkoholu”, czyli upijając się z miejscowymi. Nie sądzę, żeby widok opróżnionych w Meksyku butelek tequili czy beczek piwa wyżłopanych w Australii miał poprawić atmosferę. Obdarzyłem ich głupawym uśmiechem i zdałem sobie sprawę, że jestem jednak wkurzony. Przecież nadal nie mieli zielonego pojęcia, po co przyjechałem do ich kraju, choć nastroje zdecydowanie im się poprawiły. Pierwszy brodacz powiedział nawet: „Witaj!”, i spróbował się do mnie uśmiechnąć (z kiepskim rezultatem). Po długim i skomplikowanym wypełnianiu formularzy wreszcie podstemplowali mi paszport. Następnie troskliwie przybili mi irańską wizę tuż obok wizy amerykańskiej. Zapowiadał się niezły ubaw, kiedy następnym razem będę próbował przekroczyć granicę USA. Pozytywnie zaskoczyło mnie jednak to, że nikt nie wyczuł woni szampana na moich spodniach. Pewnie po prostu wyglądałem tak, jakbym się zmoczył. A to by tylko potwierdzało tutejsze wyobrażenia o niemoralnych, pozbawionych wszelkich zahamowań niewiernych z Zachodu.

[1] Sprawował urząd w latach 2007–2010 [wszystkie przypisy pochodzą od redakcji].

[2] Brytyjski negocjator, który w 1987 roku prowadził w Bejrucie negocjacje w sprawie zakładników przetrzymywanych przez Islamski Dżihad. Porywacze nie uwolnili zakładników i uprowadzili samego Waite’a, który w niewoli spędził ponad cztery lata.

W serii Bieguny dotychczas ukazały się:

Anna Badkhen, KAŁASZNIKOW KEBAB. Reportaże wojenne

Michael Booth, SUSHI I CAŁA RESZTA. Wszystkie smaki Japonii

Anthony Bourdain, ŚWIAT OD KUCHNI. W poszukiwaniu posiłku doskonałego

Bryan Bruce, HISTORIA SMAKU. Jak warzywa i przyprawy budowały fortuny, wywoływały wojny i wpędzały ludzi w szaleństwo

Nominacja do Nagrody

im. Ryszarda Kapuścińskiego

za Reportaż Literacki

Tim Butcher, RZEKA KRWI. Podróż do pękniętego serca Afryki

Tomasz Cichocki, ZEW OCEANU. 312 dni samotnego rejsu dookoła świata

Claire i Mia Fontaine, KĄPIEL ZE SŁONIEM. Matka i córka w podróży dookoła świata

Henry Hemming, KIERUNEK BAGDAD. Jak zostałem włóczęgą, terrorystą i szpiegiem na Bliskim Wschodzie

Kari Herbert, CÓRKA POLARNIKA. Zapiski z krańca świata

Kari Herbert, ŻONY POLARNIKÓW. Siedem niezwykłych historii

II nagroda w konkursie

Ambasador Nowej Europy

Merle Hilbk, CZARNOBYL BABY. Reportaże z pogranicza Ukrainy i Białorusi

Dom Joly, WITAMY W PIEKLE. Wyprawy do miejsc odradzanych przez biura podróży

Nicholas Jubber, TAJEMNICA PREZBITERA. Śladami papieskiego emisariusza z Wenecji do Etiopii

Peter Kerr, POMARAŃCZE W ŚNIEGU. Pierwsza zima na Majorce

Radek Knapp, INSTRUKCJA OBSŁUGI POLSKI

John Mole, BYŁEM ZIEMNIACZANYM OLIGARCHĄ. Jak prowadzić biznes w Rosji i nie zwariować

Katarzyna Pawlak, ZA CHINY LUDOWE. Zapiski z codzienności Państwa Środka

Boris Reitschuster, RUSKI EKSTREM. Jak nauczyłem się kochać Moskwę

Boris Reitschuster, RUSKI EKSTREM DO KWADRATU. Co zostało z mojej miłości do Moskwy

Jarek Sępek, W 80 DNI DOOKOŁA ŚWIATA (NIE WYJEŻDŻAJĄC Z LONDYNU)

Emilia i Szymon Sokolikowie, DO SANTIAGO. O pielgrzymach, Maurach, pluskwach i czerwonym winie

Wojciech Śmieja, GORSZE ŚWIATY. Migawki z Europy Środkowo-Wschodniej

ŚWINKI NA PATYKU. Najlepsze opowiadania podróżnicze Lonely Planet

Jeffrey Tayler, MORDERCY W MAUZOLEACH. Między Moskwą a Pekinem

UCHO NA ŚWIAT. Wywiady Katarzyny i Krzysztofa Świdraków

Eric Weiner, GEOGRAFIA SZCZĘŚCIA

Eric Weiner, POZNAM SYMPATYCZNEGO BOGA. Moje flirty z istotami wyższymi

Tony Wheeler, PRZEKLĘTA ZIEMIA. Wyprawy do miejsc zatraconych, często nieprzyjaznych i trudnych do zrozumienia, ale może właśnie dlatego tak ciekawych i prowokujących

nominacja do Nagrody

Literackej Nike

Bursztynowy Motyl

– Nagroda im. Arkadego Fiedlera

Paulina Wilk, LALKI W OGNIU. Opowieści z Indii

Anna Wojtacha, KRUCHY LÓD. Dziennikarze na wojnie