Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2014
Grupa Wydawnicza PWN
ul. Gottlieba Daimlera 2
02-460 Warszawa
tel. 22 695 45 55
www.dwpwn.pl

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Redaktor prowadzący: Marcin Kicki

Tłumaczenie: Ewa Kleszcz

Redakcja: Olga Gorczyca-Popławska

Korekta: Zofia Kozik, Małgorzata Sopyło

Projekt okładki: Michał Pawłowski/Kreska i Kropka

Zdjęcie na okładce: Getty Images/Folio Images/Helena Inkeri

Przygotowanie publikacji elektronicznej: Ewa Modlińska

Tytuł oryginału: Hamlet’s BlackBerry. Building a Good Life in the Digital Age

Copyright © by William Powers, 2010

ISBN 978-83-7705-532-8 (e-Pub)

ISBN 978-83-7705-560-1 (Mobi)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy. Wydawca niniejszej publikacji dołożył wszelkich starań, aby jej treść była zgodna z rzeczywistością, nie może jednak wziąć żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek skutki wynikłe z wykorzystania zawartych w niej materiałów i informacji.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Prolog
Sala

Stuk, stuk, stuk, stuk, stuk, stuk…

Wyobraź sobie, że znajdujesz się w gigantycznej sali, w pomieszczeniu tak przestronnym, iż z łatwością może pomieścić ponad miliard ludzi. Właściwie to dokładnie tyle osób przebywa tam razem z tobą w tej chwili. Pomimo rozmiarów sala jest tak pomysłowo zaprojektowana, że wszyscy pozostają w bliskiej odległości od siebie. Dzięki temu każdy w pomieszczeniu może bez problemu podejść do kogokolwiek i stuknąć go w ramię.

I gdy tak krążysz po sali dzień po dniu, właśnie to się dzieje. Wszędzie, gdzie pójdziesz, ludzie podchodzą do ciebie i stukają cię w ramię. Jedni robią to delikatnie, inni natarczywie, ale wszyscy chcą tego samego – odrobiny twojego czasu i twojej uwagi. Niektórzy zadają ci pytania i czekają na odpowiedź. Inni proszą o przysługę. Są wśród nich ludzie, którzy pragną coś ci sprzedać, oraz tacy, którzy są zainteresowani kupnem przedmiotów należących do ciebie. Jedni dzielą się nowinkami na swój temat i zdjęciami z podróży, drudzy chcą rozmawiać tylko o interesach. Od czasu do czasu ktoś stuknie cię w ramię, by powiedzieć, że za tobą tęskni i przesyła uściski oraz buziaki – co jest odrobinę dziwne, skoro znajduje się tuż obok, w tej samej sali. Niektórzy przyjaciele zaczepiają cię bardzo często, na bieżąco informując o wszystkim, co robią i o czym myślą, niezależnie od tego, jak bardzo jest to trywialne. „Teraz jem cheeseburgera”, może powiedzieć jeden z nich i podsunąć ci bułę pod nos, abyś mógł się jej przyjrzeć.

Spotkania często nakładają się na siebie. Podczas gdy poświęcasz uwagę jednej osobie, inna podchodzi i klepie cię w ramię, zmuszając, abyś wybierał między nimi. Radzenie sobie z tymi wszystkimi stuknięciami idzie ci całkiem nieźle, a jednocześnie sam zaczepiasz ludzi. W pomieszczeniu panuje atmosfera ekscytacji. Zawsze coś się tu dzieje i tak wiele się uczysz, a mała grupka osób – może ze dwadzieścia czy trzydzieści z miliarda – naprawdę jest dla ciebie ważna. Dbasz o to, by stukać najbliższych ci ludzi w ramię tak często, jak to możliwe, a kiedy odwzajemniają te gesty, jest ci naprawdę miło.

Stuk, stuk, stuk, stuk, stuk, stuk.

I tak to się toczy dniami i nocami. W ogromnym pomieszczeniu trwa nieustający festiwal ludzkich interakcji.

Jak wszyscy inni na sali, masz osobistą strefę, w której jesz, śpisz i spędzasz czas. Miejsce to jest ładnie umeblowane i całkiem wygodne, ale nie ma ścian, więc ludzie, którzy czegoś od ciebie chcą, mogą cię odwiedzić o każdej porze. Jeśli akurat śpisz, zostawiają wiadomość, czasami zaznaczając, że jest pilna. Każdego ranka po obudzeniu znajdujesz dziesiątki takich liścików czekających na odpowiedź.

Po kilku latach przebywanie w sali powoli zaczyna cię męczyć. Całe to stukanie robi się wyczerpujące. Pragniesz spędzić trochę czasu z dala od tych wszystkich ludzi, ich potrzeb i żądań oraz dziwnego wpływu, jaki ma na ciebie życie w owym pomieszczeniu. Postanawiasz zrobić sobie wakacje. Porzucić salę na kilka dni i udać się gdzieś, gdzie nikt cię nie znajdzie. Już sobie wyobrażasz, jak tam będzie: świeże powietrze, ogromne puste niebo, żadnych dźwięków poza śpiewem ptaków i wiatrem szumiącym w gałęziach drzew. A przede wszystkim zero ludzi. Usiądziesz samotnie i pozwolisz umysłowi swobodnie wędrować. Im dłużej to sobie wizualizujesz, tym bardziej nie możesz się doczekać chwili, kiedy już się tam znajdziesz. Właściwie dlaczego nie wpadłeś na ten pomysł wcześniej?

Pakujesz mały plecak i ruszasz w stronę wyjścia. Szybko docierasz do jednej ze ścian. Twój wzrok przesuwa się po jej powierzchni w poszukiwaniu drzwi. Wygląda na to, że żadnych tu nie ma, a gładki mur ciągnie się bez końca w obie strony. Kierowany intuicją skręcasz w lewo. Idziesz dalej wzdłuż ściany pomieszczenia i uważnie wypatrujesz wyjścia. Tymczasem ludzie jak zawsze podchodzą i stukają cię w ramię. Co kilka minut ktoś próbuje nawiązać z tobą kontakt. Odpowiadasz na komentarze i pytania, a potem prosisz, żeby wskazali ci najbliższe wyjście z sali. Pytasz każdego, ale żadna z osób nie potrafi ci udzielić pomocnych informacji. Przeważnie mówią, że nie wiedzą o żadnym wyjściu, i przepraszają, że nie mogą ci pomóc.

Kilkoro ludzi wygląda na nieco zdegustowanych twoim pytaniem. Przez chwilę patrzą ci prosto w oczy, jakbyś był zagadką do rozwiązania. Tylko jedna osoba, młoda kobieta w słomkowym kapeluszu, reaguje na twoje dociekania ze szczerym entuzjazmem.

– Drzwi? – powtarza. – Nie mogę uwierzyć, że mnie o to pytasz. Od lat zastanawiam się nad tym samym. Dasz mi znać, jeśli jakieś znajdziesz? Oddałabym wszystko, żeby wyjść na zewnątrz chociaż na godzinę.

Chcesz ją zapytać, dlaczego tak myśli, ale nagle za jej plecami pojawia się inna kobieta i stuka ją w ramię. Przerwano wam.

– Powodzenia! – woła twoja rozmówczyni ze słodkim uśmiechem i macha na pożegnanie. – Nie zapomnij o mnie!

Kontynuujesz przechadzkę, ale mimo upływających godzin wciąż nie możesz trafić na żadne drzwi. To naprawdę dziwne. Jeszcze zanim tu zamieszkałeś, podróżowanie było takie łatwe. Kiedy byłeś mały, pakowaliście się całą rodziną do samochodu i jechaliście nad jezioro. Spędzaliście tam wspólnie dwa tygodnie w starym domku, bez żadnych wieści od kogokolwiek. Po studiach uciekałeś za miasto niemal w każdy weekend. Zabierałeś ze sobą przyjaciela i jechaliście na plażę albo w góry. To nie było skomplikowane. Każdy mógł to zrobić.

Wreszcie, kiedy już masz zamiar się poddać, zauważasz sporą dziurę w ścianie. W pobliżu kłębi się mnóstwo ludzi, ale wszyscy są odwróceni plecami do wyjścia, jakby nie mieli pojęcia, że tam jest. Albo jakby nic ich to nie obchodziło. To nie tyle drzwi, ile łukowato sklepiony otwór, wysoki mniej więcej na dziesięć stóp i szeroki na cztery, z parapetem u podstawy, położonym mniej więcej na wysokości ud. Parapet jest głęboki i płaski, idealnie nadaje się do tego, żeby na nim usiąść i kontemplować krajobraz. W tej chwili nikt go nie zajmuje. Wyglądasz na zewnątrz zdumiony. Nie takiego widoku się spodziewałeś. Myślałeś, że zobaczysz wysokie góry i szerokie doliny poznaczone leniwie wijącymi się przez nie drogami. Takie obrazy kojarzysz ze szczęśliwymi wakacjami. Jednak dostrzegasz tylko czarne tło udekorowane maleńkimi białymi migoczącymi światełkami, przypominającymi lampki na choinkę.

Po jakimś czasie twoje oczy przyzwyczajają się do mroku i nagle zdajesz sobie sprawę, że to wcale nie są lampki. To gwiazdy! Patrzysz prosto w kosmos. Wygląda na to, że sala unosi się w przestrzeni, oderwana od Ziemi niczym samotnie dryfujący fragment lodowca. Przypominasz sobie, że kiedyś o tym czytałeś. W takich sytuacjach mówi się, że lodowiec się ocielił. Ciekawe, co się mówi, kiedy to samo przytrafia się ogromnej sali pełnej ludzi?

Masz dwie możliwości. Albo zawrócisz i udasz się do swojej strefy w pomieszczeniu, albo przejdziesz przez łukowe sklepienie i sprawdzisz, co się wydarzy. Ten drugi wariant jest ryzykowny. Czy da się tam oddychać? Czy oddalenie się od sali sprawi ci przyjemność, czy raczej będzie przypominać przerażający moment spadania? Kiedy już znajdziesz się na zewnątrz, na pewno będziesz chciał wrócić na Ziemię, ale prawdopodobnie nie uda ci się to bez przewodnika. Czy spotkasz tam ludzi, którzy opuścili salę przed tobą i znają drogę powrotną?

Nagle przychodzi ci do głowy, że być może jeszcze nikt tego nie próbował. Przecież chyba byś coś o tym słyszał? W sali informacje rozchodzą się błyskawicznie. Kiedy tak rozmyślasz nad tym wszystkim, czujesz stuknięcie w ramię. Normalnie od razu byś się odwrócił i zareagował, ale tym razem się wahasz. Jakaś część ciebie oczywiście chce wiedzieć, kto próbuje nawiązać z tobą kontakt. Czy jest to ktoś, kogo znasz? A może zupełnie obca osoba? Jednak widok za oknem tak cię hipnotyzuje, że nie potrafisz się zmusić, by oderwać od niego wzrok chociaż na chwilę. Po raz pierwszy, od kiedy zamieszkałeś w sali, całkowicie zignorowałeś stuknięcie. Czujesz, że to odrobinę szalone, a jednak w jakiś sposób również właściwe.

Stajesz na parapecie, jedną ręką przytrzymując się łuku, by nie stracić równowagi. Wychylasz się trochę, żeby sprawdzić, co jest pod spodem. Jeszcze więcej gwiazd. Nieskończona liczba.

Nagle czujesz, jak ktoś próbuje wdrapać się na parapet obok ciebie.

– Mam nadzieję, że nie masz mi za złe, że poszłam za tobą. – Rozpoznajesz ten głos. Należy do kobiety w słomkowym kapeluszu.

– Proszę – mówisz i podajesz jej dłoń.

– Dziękuję – odpowiada z uśmiechem. – Po prostu nie mogłam się powstrzymać. Niczego nie pragnę bardziej. – Mówiąc to, wyrzuca ramiona w powietrze niczym diwa śpiewająca na całe gardło.

– Gotowa? – pytasz, a ona kiwa głową.

Zamykasz oczy, uginasz lekko kolana i skaczesz!

Wprowadzenie

Ta książka traktuje o tęsknocie i potrzebie. O pragnieniu znalezienia cichego, ustronnego miejsca, gdzie umysł mógłby swobodnie wędrować. Wszyscy wiemy, jakie to uczucie przebywać w takim miejscu. A kiedyś wiedzieliśmy też, jak tam dotrzeć. Jednak ostatnimi czasy mamy z tym problem.

Podobnie jak bohaterowie historyjki, którą właśnie przeczytałeś, żyjemy w świecie, gdzie wszyscy pozostają w kontakcie ze wszystkimi przez cały czas. Oczywiście nie mieszkamy w sali, która dryfuje oderwana od Ziemi, jednak z pewnością przebywamy w zupełnie nowym miejscu, do którego sprowadziły nas współczesne technologie. Naszym pomieszczeniem jest cyfrowa przestrzeń, a stukamy się nawzajem w ramię za pomocą łączących nas ekranów[*]. W dzisiejszych czasach każdy z nas znajduje się zaledwie o kilka kliknięć od milionów innych osób oraz nieskończonego strumienia informacji i stymulacji. Rodzina i przyjaciele, praca i zabawa, wiadomości i pomysły; czasami można odnieść wrażenie, że wszystkie ważne sprawy zostały przeniesione do przestrzeni cyfrowej, więc spędzamy tam dzień za dniem, wiodąc życie w ten nowy, ultrapołączony sposób. Dzieje się tak już mniej więcej od dekady i pod wieloma względami jest to ekscytujące i satysfakcjonujące. Kiedy cały świat znajduje się na wyciągnięcie dłoni, nie ma granic dla rzeczy, które można zobaczyć i zrobić. Niekiedy przypomina to niemal raj.

Jednak życie w tym niesamowitym miejscu wiąże się również z wysokimi kosztami. Staramy się ignorować tę informację, ale to nie sprawi, że problem zniknie. A sprowadza się on do tego, że wszyscy jesteśmy bardziej zajęci. Znacznie bardziej zajęci. Radzenie sobie z całą tą cyfrową łącznością wymaga mnóstwa pracy. E-maile, SMS-y i wiadomości głosowe; zaczepki i tweety; powiadomienia i komentarze; linki, tagi i posty; zdjęcia i filmiki; blogi i vlogi; wyszukiwanie, ściąganie i wysyłanie; pliki i foldery; feedy i filtry; tablice i widżety; tagi i chmury; nazwiska użytkowników, hasła i klucze dostępu; wyskakujące okienka i banery; dzwonki i wibracje – to zaledwie niewielki ułamek tego, z czym stykamy się każdego dnia w wirtualnej przestrzeni. W momencie gdy to czytasz, ostatnim krzykiem mody są już zapewne zupełnie nowe sposoby komunikacji. Cyfrowe narzędzia mnożą się nieustannie, a wraz z nimi pogłębia się nasze zabieganie.

Dni pracy stają się coraz bardziej przeładowane zadaniami. Kiedy mamy przy sobie chociaż jedno urządzenie mobilne, tak naprawdę towarzyszą nam wszystkie inne, a tym samym wszyscy ludzie. Również w domu jesteśmy bardziej zajęci, bo niezliczone zobowiązania i przymus bycia w nieustannej łączności odebrały nam coś, co kiedyś nazywano czasem wolnym.

Aż nazbyt łatwo jest zrzucić winę za tę sytuację na urządzenia. Tymczasem są one niesamowicie użyteczne i wzbogacają nasze życie na niezliczone sposoby i chociaż mają wady jak wszelkie nowe technologie, nie mogą zmusić nas do życia w pośpiechu, dopóki im na to nie pozwolimy. To od nas wychodzi inicjatywa. Pozostajemy wiecznie połączeni, bo sami wciąż się łączymy.

Pomijając samo przeciążenie pracą, nasze myśli przyjęły również nowy kurs. Każdy z nas zamieszkuje dwa mentalne światy – wewnętrzny i zewnętrzny – a ten drugi coraz wyraźniej nami rządzi. Im bardziej jesteśmy połączeni, tym bardziej zależymy od świata zewnętrznego i oczekujemy, że to inni ludzie będą nam mówić, co mamy myśleć i jak żyć. Zawsze istniał konflikt pomiędzy zewnętrznym, społecznym „ja” a tym wewnętrznym, prywatnym. Próby ich pogodzenia mają kluczowe znaczenie dla ludzkiego doświadczenia i stanowią jeden z wielkich tematów filozofii, literatury i sztuki. W ciągu naszego życia szala wyraźnie przechyliła się na jedną stronę. Pozwalamy, by prowadziły nas głosy innych, zamiast słuchać własnego. Nie zwracamy się do wewnątrz tak często ani tak łatwo jak kiedyś.

Jedną z zalet wirtualnej przestrzeni jest możliwość wyodrębnienia się z tłumu – każdy, kto ma dostęp do komputera, może dziś prowadzić blog, a sfera cyfrowa zapewnia niewyczerpane możliwości autoekspresji. A jednak do tej formy ekspresji dochodzi w obrębie cyfrowego tłumu, który nadaje jej ramy i ją definiuje. To sprawia, że jesteśmy bardziej reaktywni i uzależniamy tok naszego myślenia od innych. Pozostawanie w łączności z tłumem dwadzieścia cztery godziny na dobę to dość szczególny sposób prowadzenia życia.

Przez długi czas mieliśmy skłonność do bagatelizowania tego problemu jako przejściowego efektu ubocznego przemian technologicznych. „To dopiero początki”, mówiliśmy sobie. W końcu sytuacja się uspokoi, a nasze wewnętrzne „ja” znowu zostanie dopuszczone do głosu. I w tym pełnym nadziei podejściu tkwi ziarnko prawdy: zawierzanie czarno widzącym przeciwnikom technologii nie jest najlepszym pomysłem, bo zazwyczaj okazuje się, że są w błędzie. Ludzie mają zdolność do wynajdywania optymalnych zastosowań nowych urządzeń, jednak czasami może to chwilę potrwać. Przyszłość kusi obietnicami, jednak musimy się również skupić na teraźniejszości – na tym, jak żyjemy, co myślimy i czujemy właśnie w tym momencie.

Podobnie jak dwoje bohaterów z mojej historyjki, większość z nas odczuwa wyczerpanie i pragnie odrobiny wytchnienia z dala od tłumu. Życie w cyfrowej przestrzeni byłoby znacznie zdrowsze i bardziej satysfakcjonujące, gdybyśmy umieli od czasu do czasu z niej wyjść. Jednak czy rzeczywiście możemy ją opuścić? Miło jest wyobrażać sobie, że gdzieś tam istnieją drzwi i wystarczy tylko przez nie przejść, by znaleźć się w zupełnie innym miejscu, mniej połączonym, gdzie czas nie płynie tak szybko, a umysł może zwolnić i znowu być sobą. Gdyby ktoś ci powiedział, że takie miejsce istnieje, a on zna do niego drogę, czy podążyłbyś za nim?

W tej książce prezentuję nowy sposób myślenia o wirtualnej przestrzeni, cyfrową filozofię, która bierze pod uwagę zarówno naszą potrzebę nawiązywania zewnętrznych kontaktów, jak i sprzeczne z nią pragnienie zdystansowania się od tłumu. Cały sekret polega na wypracowaniu równowagi między tymi dwoma impulsami.

Zacznę od przyjrzenia się podstawowemu konfliktowi. Ekrany służą na wiele nieocenionych sposobów zarówno osobom prywatnym, jak i firmom oraz innym organizacjom. Dają dostęp do świata, zapewniając wszelkiego rodzaju udogodnienia i rozrywki. Jednak w miarę jak łączymy się intensywniej, ekrany przekształcają naturę codziennego życia i zmieniają je w coraz bardziej gorączkową bieganinę. Tracimy przez to coś, co ma dla człowieka ogromną wartość – sposób myślenia i przeżywania, który można podsumować jednym słowem: głębia. Tracimy głębię myśli i uczuć, głębię w związkach, w pracy i we wszystkim, co robimy. A ponieważ głębia jest właśnie tym, co sprawia, że życie można uznać za sensowne i dające satysfakcję, to zdumiewające, iż pozwalamy, aby coś takiego się działo.

W praktyce nieświadomie zaczęliśmy żyć według zasady opartej na dwóch założeniach, wedle której (1) łączenie się za pośrednictwem ekranów jest dobre oraz (2) im częściej się łączysz, tym lepiej. Nazywam to zjawisko cyfrowym maksymalizmem, ponieważ jego celem jest skłonienie nas do spędzania przed ekranami maksymalnej ilości czasu. Chociaż niewiele osób otwarcie zgodzi się z tym, że jest to mądre podejście do życia, w rzeczywistości właśnie w ten sposób żyjemy.

Coraz więcej z nas zaczyna sobie uświadamiać, że takie postępowanie jest źródłem wszelkich problemów. Dostrzegamy to w codziennym życiu, gdy czujemy nieustanną potrzebę sprawdzania, co się dzieje w cyfrowej sferze, gdy nie potrafimy zapanować nad galopującymi myślami i skupić się chociaż na chwilę. Jesteśmy rozkojarzeni w domu, w szkole i w pracy. Aby ułatwić zarządzanie przepływem informacji, zaproponowano już wiele rozwiązań, od prób kontrolowania naszych impulsów po specjalne oprogramowanie. Nic nie pomogło. Maksymalistyczne nastawienie wciąż triumfuje.

Cóż można począć w tej sytuacji? Jako że do niedawna świat cyfrowych ekranów w ogóle nie istniał, mogłoby się wydawać, że poruszamy się po nieznanym gruncie. W rzeczywistości jest inaczej. Istoty ludzkie od tysięcy lat nawiązywały łączność w czasie i przestrzeni za pomocą coraz to nowocześniejszych technologii. I każde nowe medium niosło ze sobą dokładnie te same wyzwania, z jakimi mierzymy się dzisiaj: zabieganie, nadmiar informacji, poczucie, że życie wymknęło się nam spod kontroli.

Te problemy były równie realne dwa tysiąclecia temu, jak dzisiaj, i już wtedy ludzie borykali się z nimi, próbując odkryć kreatywne sposoby radzenia sobie z życiem w tłumie. Możemy się wiele nauczyć z ich doświadczeń i sięgnąć po praktyczne rozwiązania, które udało im się opracować. Mimo że niniejsza praca rozpoczęła się futurystyczną alegorią, jej głównym założeniem jest poszukiwanie nowej cyfrowej filozofii – pozwalającej na powrót do rozsądniejszego i szczęśliwszego życia – w przeszłości.

W drugiej części książki przyjrzę się siedmiu kluczowym momentom w historii, epokom podobnym do naszej ze względu na wielki technologiczny ferment i ogólnie panującą życiową konsternację. W każdym z rozdziałów skupię się na jednym myślicielu, który nadzwyczaj dużo czasu poświęcał rozważaniom dotyczącym narzędzi technologicznych (w wielu wypadkach używanych do dziś). Dobrze znacie ich nazwiska – Platon, Seneka, Gutenberg, Shakespeare, Franklin, Thoreau i McLuhan – jednak ich spostrzeżenia na ten temat nie są aż tak popularne.

Na przykład Platon udowadniał, że nawet mieszkańcy starożytnej Grecji niepokoili się wpływem najnowszych technologii na ludzki umysł i szukali sposobów, aby uciec od tłumu. Hamleta znacie jako jednego z najsłynniejszych bohaterów literackich, ale prawdopodobnie nie zdajecie sobie sprawy, że Shakespeare wyposażył go w gorący gadżet, podręczne urządzenie równie modne w renesansowej Anglii, jak iPhone’y i BlackBerry w naszych czasach.

Nazywam tych myślicieli siedmioma filozofami ekranów. Dzięki nim wybierzemy się w podróż po technologicznej przeszłości i skupimy na pytaniach, które nurtują ludzkość do dziś. Co zrobić, kiedy życie nabiera cech nadmiernie zewnętrznych i pozostaje pod wyraźnym wpływem tłumu? Jak uciszyć rozgorączkowany umysł? Już sama świadomość, że te problemy tak często pojawiały się w przeszłości, w tak różnych okolicznościach, wydaje mi się pocieszająca i inspirująca.

W ostatniej części książki podpowiem, jak wykorzystać w praktyce lekcje wyciągnięte z przeszłości. Wyjaśnię to na przykładach z naszych czasów oraz na podstawie studium przypadku z własnego doświadczenia. Zasadnicza idea jest prosta: aby wieść szczęśliwe i produktywne życie w połączonym świecie, musimy opanować do perfekcji sztukę odłączania się. Nawet w tak gruntownie połączonej rzeczywistości jak nasza zdystansowanie się od tłumu wciąż jest możliwe.

Ludzie uwielbiają podróże na zewnątrz. Impuls nawiązywania kontaktów ma kluczowe znaczenie dla tego, kim jesteśmy. Jednak to podróż w przeciwną stronę, z powrotem do własnego „ja” i najbliższego otoczenia, nadaje wartość i znaczenie chwilom spędzanym przed ekranami. Czemu nie mielibyśmy doprowadzić do sytuacji, w której obie te potrzeby zostaną zaspokojone?

Cyfrowa sala wydaje się już za bardzo zatłoczona, nie sądzisz? Najwyższy czas, by z niej uciec.

[*] W całej książce używam słowa „ekrany” jako skrótu myślowego. Ekrany oznaczają tu wszystkie urządzenia cyfrowe pozwalające na nawiązywanie kontaktu między ludźmi, które weszły do powszechnego użytku w ostatnich dwóch dekadach, włącznie z komputerami stacjonarnymi i laptopami, telefonami komórkowymi, e-czytnikami i tabletami.