Tytuł oryginału: Einstein in Love. A Scientific Romance

Copyright © Dennis Overbye, 2001

All rights reserved

Wydanie polskie

Dyrektor wydawniczy: Monika Kalinowska

Tłumaczenie: Julita Mastalerz

Redaktor prowadzący: Dąbrówka Mirońska

Redakcja naukowa: Krzysztof Rejmer

Redakcja: Ewa Charitonow

Korekta: Katarzyna Juszyńska, Anna Sot

Projekt okładki: Adam Chwesiuk

Zdjęcia na okładce: Reuters/Forum

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Michał Latusek

Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., Warszawa 2014

ISBN: 978-83-7705-630-1 (ePub)

ISBN: 978-83-7705-631-8 (Mobi)

Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o.
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
infolinia: 801 33 33 88
www.pwn.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.
Szanujmy cudzą własność i prawo.
Więcej na www.legalnakultura.pl
Polska Izba Książki

SPIS TREŚCI

- Prolog: Sacrum i profanum

- CZĘŚĆ PIERWSZA
UCIEKINIERZY

1. 1. W drodze

2. 2. Wojny kawiarniane

3. 3. Węgierska róża

4. 4. Uśmiech kota z Cheshire

5. 5. Wartości rodzinne

- CZĘŚĆ DRUGA
RUCHY WZGLĘDNE

1. 6. Świat w bieli

2. 7. Działania nieodwracalne

3. 8. Młodzieżówka fizyków

4. 9. Na wyspach Bergamutach

5. 10. Sześć tygodni maja

- CZĘŚĆ TRZECIA
REWOLUCJONISTA U SIEBIE

1. 11. Dyskretny urok burżuazji

2. 12. Zwątpienie w kwanty

3. 13. Pośród mikrobów

4. 14. Człowiek, który nie znosił kąpieli

5. 15. Sabat czarownic

- CZĘŚĆ CZWARTA
GRAWITACYJNA TĘCZA

1. 16. Rozkosz spadania

2. 17. Król na wzniesieniach

3. 18. Ostatni walc

4. 19. Krajobraz koszmarów

5. 20. Rewolucja listopadowa

6. 21. Czasy kwantów

- CZĘŚĆ PIĄTA
WŁADCA WSZECHŚWIATA

1. 22. Zemsta Macha albo wojna materii

2. 23. Brzuch bestii

3. 24. Ostatni łajdak

4. 25. Świat rozmyty

- Epilog

- Bibliografia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

CZĘŚĆ PIERWSZA
UCIEKINIERZY

5

WARTOŚCI RODZINNE

ROK 1900, MIESIĄC NIEZNANY

„Drogi Jasieńku!

Ponieważ żywię do Ciebie sympatię i ponieważ jesteś tak daleko, że nie mogę dać Ci całusa, piszę tę notę z zapytaniem, czy lubisz mnie aż tak, jak ja Ciebie? Odpowiedz niezwłocznie.

Tysiąc całusów od Twojej Laleczki”[94].

Pod koniec czerwca 1900 roku Albert, dwudziestodwulatek uzbrojony w świeżo uzyskany dyplom, stanął jednocześnie twarzą w twarz z matką i z wizją swojej przyszłości. Znajdowali się w sercu szwajcarskich Alp, w nieprzyzwoicie luksusowym hotelu. Za oknem rozciągała się ukwiecona dolina, poprzecinana strumieniami i otoczona rzędem niebosiężnych szczytów przykrytych śniegiem. Kobiety z rodziny powitały Alberta na dworcu jak powracającego bohatera, obsypując go pocałunkami. Jednak on, wezwany do pokoju Pauline na rozliczenie ze związku z Milevą, miał złe przeczucia.

– A tak w ogóle… – zaczęła matka. – Co będzie z tą Laleczką?

Choć Pauline starała się, by pytanie zabrzmiało niewinnie, bynajmniej takie nie było.

Poprzedniego roku poufałość Milevy i Alberta wzrosła o kilka oczek, a przynajmniej tak można było sądzić po treści ich korespondencji. Podczas pobytu w Mettmenstetten Albert zaczął zwracać się do Milevy per Doxerl (Laleczka), a już po nowym roku ona pisała do niego Johonzel, czyli „Jasieńku”. Było to najnowsze z jego wcieleń, po wrażliwym skrzypku o wybuchowym temperamencie, gadatliwym kawoszu i wierszoklecie; wszystkie te osobowości kordonem otaczały jego psyche. Mniej więcej w tym samym czasie w listach Alberta i Milevy zamiast formalnego Sie (Pan/Pani) pojawiła się poufała forma du (odpowiednik polskiego „ty”), zaimek zarezerwowany wyłącznie dla najbliższej rodziny (przez całe swoje życie Albert zwracał się tak tylko do jednej niespokrewnionej ze sobą osoby – do przyjaciela Michele Bessa). Pod koniec roku akademickiego Mileva i Albert zaczęli przebąkiwać o małżeństwie.

Początkowo matka Alberta tolerowała Milevę bez protestu, wszelkie wątpliwości i obawy dotyczące zachowania syna oraz niespełnione nadzieje związane z Marie zachowując dla siebie. Przyjęła nawet do wiadomości istnienie „domu” w Zurychu i wysyłała paczki z żywnością na adres Milevy na Plattenstrasse. Gdy w marcu Albert z okazji urodzin dostał pudełko „pysznych słodkości”, Mileva raportowała, że szedł po Plattenstrasse z uśmiechem na ustach, trzymając pudło oburącz, zapomniawszy o całym świecie – co stanowiło niezbity dowód albo jego słabości do łakoci, albo przywiązania do matki, albo jednego i drugiego.

Być może Pauline liczyła, że syn wyrośnie z zainteresowania Milevą – skoro Albertli podczas studiów zadaje się z serbską kobietą, jego sprawa – jednak nie chciała nawet słyszeć jakichkolwiek sugestii, że jest to coś więcej niż przelotny związek. Oczekiwania i związane z nimi inwestycje tej niemieckiej Żydówki z klasy średniej były bardzo typowe. Serbów postrzegała jako ciemnoskórych obcokrajowców, których kobiety podobno słynęły z rozwiązłości[95]. Mileva nie była typem dziewczyny, jaką porządny niemiecki chłopak przyprowadza do matczynego domu. No i nie była Żydówką. Zupełnie nie pasowała do życia, jakie Pauline wymarzyła sobie dla swojego dziecka.

Jej prawdziwe uczucia wyszły na jaw w czerwcu, kiedy do Mediolanu przejazdem zawitała przyjaciółka Milevy, Helena, składając w drodze na wakacje wizytę rodzicom Alberta[96]. Pauline bezlitośnie wyszydziła i wyśmiała Milevę, zaś Helena w sarkastycznym tonie doniosła listownie koleżance, że polubiła Pauline, a Hermann wydał się jej przystojny. I że jest tak oczarowana obojgiem, że wręcz gotowa przyłączyć się do drwin z Milevy…

Dziewczyna, która z niecierpliwością czekała na „pewne wieści”, była zdruzgotana. „Czy uważasz, że nie ma dla mnie ani krzty sympatii?”, pytała w liście do Heleny[97]. „Czy naprawdę tak strasznie sobie ze mnie dworowała? Wiesz, poczułam się podle, naprawdę podle, lecz pocieszyłam się myślą, że najważniejsza dla mnie osoba jest innego zdania i że gdy maluje obrazy naszej przyszłości, zapominam o własnych niedociągnięciach. A może sądzisz, że nie powinnam?”.

Nie mogła liczyć na wsparcie starych znajomych z Plattenstrasse, które w tym samym tygodniu oświadczyły, że się wyprowadzają. Jednym z powodów odejścia Milany i Ružicy było bez wątpienia rozczarowanie zachowaniem Milevy. Skarżyły się, że odsunęła je od siebie, wybierając Alberta, którego nie polubiła żadna z nich. „Rzadko widuję się z Mizą, z powodu tego Niemca, którego nie znoszę”, zwierzała się matce Milana Bota[98].

Zdumiona dziewczyna nie mogła zrozumieć, skąd w przyjaciółkach tyle goryczy. „Być może muszę odpokutować za grzechy innych ludzi”, pisała do Heleny. Albert wyprowadzką serbskich nierozłączek przejął się mniej, nawet ułożył z tej okazji sarkastyczny pożegnalny poemat.

Dezaprobata Pauline nie była jednak najciemniejszą chmurą nad horyzontem przyszłości. Był nią surowy Weber. W miarę jak studenckie czasy Alberta i Milevy miały się ku końcowi, zdanie profesora coraz mocniej ważyło na ich przyszłej karierze. A od strony naukowej nie był to dla nich dobry rok.

Po tym, jak proponowane poprzedniego lata przez Alberta badania prądów eteru nie spotkały się z zainteresowaniem Webera, jesienią 1899 roku Einstein i jego wierna współpracowniczka Mileva zarzucili zajmujące ich dotąd kwestie promieniowania i zaczęli w wolnym czasie podczytywać o nowo odkrytych elektronach i hipotezach możliwego wpływu tych cząstek na właściwości substancji. Zanim doświadczenie Thomsona udowodniło, że tak zwane promienie katodowe to wiązka maleńkich cząstek o ujemnym ładunku elektrycznym, czyli elektronów właśnie, fizycy nie byli w stanie stwierdzić, czy promieniowanie to jest korpuskularne, czy ciągłe, a nawet czy osławione atomy w ogóle istnieją. Lecz teraz przynajmniej poznali jeden za składników materii. Teoria atomistyczna definiowała ciepło jako ruch zderzających się cząsteczek, a kilku teoretyków, w tym Weber, sugerowało, że w przypadku metali ciepło jest po prostu wynikiem tańca elektronów. Być może im dłużej trzyma się kawałek metalu nad palnikiem, tym szybciej się one poruszają?

Podczas gdy Mileva zdawała w Zurychu egzamin półmetkowy (pomyślnie), Albert siedział w Mediolanie i czytał o termoelektryczności. Jeśli teoria elektronów jest prawdziwa, rozumował, powinien istnieć związek pomiędzy elektrycznymi a cieplnymi właściwościami substancji. „Wymyśliłem też szalenie prostą metodę – chwalił się – która pozwala stwierdzić, czy ciepło utajone metali sprowadza się do ruchu materii ważkiej czy też elektryczności. Innymi słowy – czy ciało o ładunku elektrycznym ma inne ciepło właściwe od ciała nienaładowanego”[99], pisał. Co najlepsze, doświadczenie okazało się proste i możliwe do przeprowadzenia na sprzęcie w laboratorium Webera.

Ten jednak nie wykazał zainteresowania także i tym pomysłem. Wiosną w ramach pracy dyplomowej (Diplomarbeit) Albert i Mileva zostali zmuszeni do zajęcia się badaniami przewodnictwa cieplnego[100], innej ze specjalności swego profesora. Mileva starała się podchodzić do dyplomu pozytywnie. W liście do Heleny stwierdziła: „Bardzo się cieszę na badania, które będę musiała (…) przeprowadzić”[101]. Albert natomiast twierdził później, że jego dysertacja była bez znaczenia i że nawet nie pamięta, o czym pisał. W ostatniej chwili Weber stwierdził jeszcze, że Einstein napisał pracę na nieregulaminowym papierze i nakazał mu przepisanie wszystkiego od nowa[102].

Czerwcowe egzaminy końcowe zastały więc parę z mętlikiem w głowach, przygnębioną dezaprobatą rodziców i dezercją przyjaciół, zniechęconą apodyktycznością Webera, oczarowaną wizją spokojnej, niczym nieskrępowanej przyszłości i rozpaloną pożądaniem. Dla Milevy, wyczerpanej nocnymi wycieczkami po najnowszych obszarach fizyki, które fundował jej „Jasieniek”, miał to być drugi poważny egzamin w ciągu niespełna roku. Choć, prawdę mówiąc, czuła się zaledwie odrobinę gorzej niż jej koledzy z grupy, którzy również musieli pokonać ten wysoki a nieunikniony próg na drodze do kariery naukowej.

„Albo coś wiesz, albo nie wiesz. Sprawa jest prosta”, skwitował Albert, bagatelizując obawy jednego z nich[103]. On wiedział, tyle że nie cierpiał tej wiedzy. Pod maską obojętności skrywał niechęć do przestarzałej i nudnej historii nauki, przed którą wzbraniał się przez dwadzieścia lat, a której teraz musiał się wykuć i wyrecytować tę wiedzę z pamięci.

Mileva, jak się okazało, nie wiedziała. Została oceniona najgorzej w grupie; jej średnia wyniosła zaledwie 4,0 w skali od 1 do 6. Był to wynik wyraźnie poniżej progu zaliczenia. Z fizyki doświadczalnej i teoretycznej uzyskała niemal takie same oceny jak Albert, lecz gorzej poradziła sobie z astronomią, zaś z matematyką wręcz katastrofalnie – jego oceniono na 5,5, ją zaledwie na 2,5. Narzuca się podejrzenie, że Mileva zbyt dużo czasu spędzała, pomagając Einsteinowi w pogoni za widmami w eterze, a zbyt mało poświęcała go nauce własnej.

Średnia Alberta, wynosząca 4,91, pozwoliła mu na zajęcie czwartego miejsca w grupie, za Grossmannem, Kollrosem i Ehratem (specjalizacją wszystkich trzech była matematyka). Wystarczyło to do uzyskania dyplomu, który wręczono Einsteinowi 28 lipca 1900 roku. Milevie pozostało oczekiwanie i podejście do egzaminów za rok.

Dyplom ukończenia politechniki zapewnił Albertowi oficjalny tytuł Fachlehrer in mathematischer Richtung (nauczyciel przedmiotów ścisłych), który uprawniał go do nauczania matematyki i fizyki w szkołach ponadpodstawowych. Nie była to jednak kariera na miarę oczekiwań Einsteina, który zgodnie z uczelnianą tradycją planował zaczepić się na posadzie asystenta jednego z profesorów i napisać pracę doktorską. Wprawdzie na politechnice nie nadawano jeszcze wówczas tytułów naukowych, lecz jej absolwenci mogli uzyskać doktorat, składając pracę na położonym po sąsiedzku uniwersytecie.

JUŻ DWA DNI PO ODBIORZE dyplomu Albert znalazł się w hotelu Kurhaus w Melchtal, by spędzić kolejne wakacje w towarzystwie kobiet[104]. Gdy tylko przejażdżka rozklekotanym powozem po krętych dróżkach, od stacji do zielonego kurortu w dolinie Melchtal, dobiegła końca, Maja wyciągnęła brata na krótki spacer. Błagała, by nie wspominał matce o „przygodzie z Laleczką”. Albert jednak, przez całe życie modelowy nicpoń, z niezawodną pewnością zawsze mówił to, o czym jego rozmówca – zazwyczaj kobieta – wcale nie chciał usłyszeć.

Po zakończeniu wymiany grzeczności Albert został wezwany do pokoju matki.

– Co będzie z Doxerl?

– Moje wesele.

Na takie dictum Pauline rzuciła się na łóżko, zanosząc się płaczem jak dziecko.

Pękła tama, którą od dwóch lat budowała wokół swoich uczuć[105]. Zza muru poduszek posypało się oskarżenie za oskarżeniem.

– Rujnujesz swoją przyszłość i niszczysz swoje szanse!

– Żadna porządna rodzina jej u siebie nie przyjmie!

– Jeśli zajdzie w ciążę, dopiero będziesz w opałach!

Albert stracił panowanie nad sobą i stanowczo zaprzeczył zarzutom „życia w grzechu”. W złości nazwał matkę ograniczoną drobnomieszczanką. Odwrócił się na pięcie i już miał wymaszerować z pokoju, gdy zaanonsowano wizytę jednej ze znajomych; rozmowa natychmiast zeszła na neutralne tematy i cała trójka udała się na kolację. Jednak gdy tylko zostali we dwoje, Pauline od nowa ruszyła do natarcia. Twierdziła, że Mileva ma zbyt wiele lat.

– Ty będziesz mieć trzydziestkę, a ona będzie starą babą. To mól książkowy, jak ty, a tobie potrzebna jest żona.

Jednak następnego ranka złagodniała, najwyraźniej uznawszy, że skoro Albert i Mileva ze sobą nie sypiają, katastrofa wciąż jest do uniknięcia. W ciągu zaledwie kilku dni zupełnie zaniechała rozmów na ten „drażliwy temat”, onieśmielona żelaznym uporem syna – a przynajmniej tak to przedstawiał wyżej wymieniony w boleśnie szczegółowych opisach każdej kłótni, słanych Milevie do Nowego Sadu[106]. Matka, chełpił się, powoli godzi się z nieuniknionym, a przynajmniej ogłosiła chwilowe zawieszenie broni. Tymczasem z Mediolanu napisał jego ojciec z wiadomością, aby Albert spodziewał się „specjalnego” listu, a gdy pod koniec miesiąca zawita do rodzinnego domu, poważnej rozmowy „jak ojciec z synem”. Einstein podejrzewał, że prawdziwe starcie dopiero nastąpi, lecz zapewniał Milevę, że w małym palcu ma więcej determinacji niż Pauline i Hermann razem wzięci. Zwycięstwo jest nieuniknione.

Zdeterminowany czy nie, Albert wierzył, że – liznąwszy w chłopięcych latach odrobinę Schopenhauera – rozumie życiową postawę rodziców, dla których posiadanie współmałżonka było luksusem osiągalnym wyłącznie dla kogoś o pewnym statusie majątkowym. Skarżył się, że w ich osądzie żona porównywana jest do ladacznicy na długoterminowym kontrakcie. Jak u większości ludzi, uczuciami rodziców Alberta rządziły zmysły, natomiast szczęśliwie on i Mileva są bardziej oświeceni, lecz – jak każda samotna elita – zależni jednocześnie od szarej masy. O tej ostatniej Einstein pisał, że „głód i miłość stanowią tak silne siły napędowe życia, że da się nimi wyjaśnić niemal wszystko, pomijając inne motywy przewodnie. Staram się zatem oszczędzić bólu rodzicom, nie rezygnując przy tym z niczego, co uważam za dobre w moim życiu – a do tego należysz Ty, moje serce!”.

Albert być może przygotował się intelektualnie do reakcji matki na jego plany wobec Milevy, jednak nie spodziewał się aż tak emocjonalnego wybuchu. Chociaż pozował na buntownika i szczycił się swoim dystansem, znalazł się w sytuacji ciężkiej psychicznie. Powinien był trzymać język za zębami, jak radziła Mileva. Teraz zaklinał ją, by nie mówiła nic o ich wspólnych planach na przyszłość rodzinie, o ile jeszcze tego nie zrobiła. Bał się, że jej rodzice zareagują podobnie.

Na wszelki wypadek grał rolę posłusznego syna, koncertując na skrzypcach dla zgromadzonych w Melchtal znajomych matki i zabawiając ich kulturalną konwersacją. Kurhaus słynął z obfitej kuchni i pełen był rozleniwionych dam. Dzięki Bogu Laleczka nie była do nich podobna! Posiłki ciągnęły się w nieskończoność, lecz stanowiły miłe urozmaicenie kawowo-kiełbasianej diety, jaką praktykowali z Milevą. Mimo to Albert uciekał od nich, jak mógł, by wędrować po górach w towarzystwie Mai albo oddawać się lekturze serii wykładów Gustava Kirchhoffa o fizyce.

„Nikt w całym tym wielkim hotelu nie dorównuje talentem i pracowitością mojej Laleczce o sprawnych rękach”, pisał[107]. „Z wielkim utęsknieniem czekam na list od mojej kochanej czarownicy. Trudno uwierzyć, że jeszcze tak długo będziemy rozdzieleni – dopiero teraz widzę, jak szaleńczo jestem w Tobie zakochany! Nie odmawiaj sobie niczego, byś stała się rozpromieniona i nieposkromiona jak urwiska z ulicy”.

Mileva tymczasem pojechała do domu, do Kacu. Kompletnie już zastraszona przez matkę Alberta, niemal obawiała się pisać, by jej listy nie wpadły w niepowołane ręce. Jej niepokój okazał się bezpodstawny – Pauline z kwaśną miną oddawała korespondencję synowi bez słowa komentarza[108]. Także i ojciec Alberta, wygłosiwszy stosowną tyradę, nie wspominał więcej o Milevie. Obiecał za to zabrać syna do Wenecji, ponieważ jego firma rozpoczęła właśnie w okolicy miasta kilka projektów elektryfikacyjnych. Odkrywszy w sobie troskę o rodzinę, Albert zgodził się pojechać z Hermannem na inspekcję zakładów. Mogłoby to okazać się przydatne, jak wyjaśniał Milevie, gdyby w wyjątkowej sytuacji trzeba było przejąć rodzinny interes[109].

W połowie sierpnia powrócił do Zurychu mniej więcej na tydzień, żeby zaczepić się jako asystent na przyszły rok akademicki, zamiast tego jednak snuł się po mieście bez celu i sypiał do południa[110]. „Jak dawałem radę żyć wcześniej samotnie, mój Ty cały świecie? Bez Ciebie brak mi pewności siebie, radości w pracy i w życiu. Krótko mówiąc, bez Ciebie życie moje nie jest życiem”.

Einstein podchodził do swoich planów zawodowych z umiarkowanym entuzjazmem. Najbardziej logicznym wyborem był Weber, który wprawdzie potrzebował pomocnika, ale Alberta nie darzył szczególną sympatią (nawiasem mówiąc, nie istnieją dowody na potwierdzenie tezy, że ten rozważał pomysł współpracy z profesorem). Na politechnice nie było wówczas innych wakatów, lecz Ehrat, kolega z grupy, aktualnie pracownik firmy ubezpieczeniowej, obiecał załatwić tam Einsteinowi tymczasową pracę za osiem franków dziennie. Ten propozycję odrzucił, mówiąc, że lepiej spożytkować ten czas na naukę, i twierdząc, że powinno się unikać ogłupiających zajęć.

Powrócił zatem do Mediolanu, gdzie w sprawie Milevy wciąż panowała złowroga cisza. Ojciec zaczął wprowadzać go w szczegóły rodzinnego interesu. Albert znów poczuł zastrzyk energii:

Biedny ten Jasieniek,

Chętka go rozpala.

Gdy myśli o Lali,

Poduszka się spala[111].

Wieczory spędzał na gawędach o fizyce ze starym przyjacielem Michele Bessem, który sprowadził się do Mediolanu wraz z żoną Anną i synkiem Verem[112]. Besso pracował jako inżynier doradca i poprosił Einsteina o pomoc w rozwiązaniu doskwierającego jego firmie problemu promieniowania emitowanego przez prąd zmienny. Albert podziwiał intelekt przyjaciela, ale – jak to zwykle u niego – uznanie było zaprawione szczyptą krytyki: Michele był bystry, ale prosty, zaś mieszkanie, w którym żył z Anną, Einstein uznał za przytulne, ale niezbyt gustowne.

W pierwszym tygodniu sierpnia spokój ducha Alberta zburzył list polecony od Milevy (nadawczyni pragnęła upewnić się, że korespondencja trafi tam, gdzie powinna). Dziewczyna donosiła, między innymi, że na szyi urosło jej wole. Rodzice zainteresowanego zareagowali na tę wiadomość kolejną falą lamentów i krzyków. Na domiar złego kobieta, która chce ukraść im syna, jest chora! Ułomna, parszywa, nieczysta!

„Mama często zanosi się gorzkim szlochem”, pisał załamany Albert, leżąc w łóżku. „I nie mam tu chwili spokoju. Rodzice płaczą po mnie jak po umarłym”.

„Och, Laleczko, można od tego popaść w obłęd”[113].

Widok rozpaczających najbliższych, zupełnie jakby popełnił straszliwą zbrodnię, łamał Einsteinowi serce. Cała rodzina znalazła się w psychicznej matni. Zdenerwowanie syna wyprowadzało z równowagi rodziców, co z kolei odbijało się na samopoczuciu Alberta. Gdy oznajmił, że nie jedzie z ojcem do Wenecji, rodzice przestraszyli się do tego stopnia, że szybko skapitulował. Już wiedział, że bywają w życiu rzeczy gorsze od egzaminów.

„Jedyną ucieczką jest nauka, więc poświęcam się jej ze zdwojoną siłą. Zaś jedyną nadzieją jesteś Ty, kochana, wierna duszo. Gdyby nie myśl o Tobie, zupełnie odechciałoby mi się żyć w tym nędznym ludzkim stadle”.

Posłusznie pozwolił oprowadzić się po elektrowniach. Mimo że jego ciało poruszało się w labiryncie kabli i prądnic, myśli krążyły wokół atomów, eteru i „urwiski z ulicy”. „Trzy czwarte tej niepotrzebnej rozłąki już minęło i wkrótce znów będę z moją kochaną, i będę ją całować, ściskać, parzyć jej kawę, łajać ją, pracować, śmiać się, spacerować, rozmawiać… + ad infinitum! To będzie kolejny radosny rok, prawda?”, dopytywał, twierdząc jednocześnie, że ferie świąteczne pragnie spędzić w Zurychu, zamiast wracać do Mediolanu[114].

„Nie mogę się doczekać, by znów z Tobą być, moje wszystko, moja bestyjko, moja urwisko z ulicy, mój łobuzie. Kiedy tak o Tobie myślę, wiem, że nie chcę już nigdy na Ciebie złościć się ani podśmiewać z Ciebie, lecz zawsze być jak anioł! Ach, cudowna iluzjo!”.

„Ale kochasz mnie przecież, nawet jeśli wciąż jestem tym samym starym draniem, skłonnym do fochów, psikusów i grymasów!”.

Kiedy Albert wrócił z ojcem z Wenecji, rodzina nie podejmowała tematu Milevy, zaś on sam nie wspominał o małżeństwie. Po obu stronach frontu zapanowała cisza.

KRYZYS POMOGŁA PRZETRWAĆ Albertowi lektura dzieł naukowych. Einstein zagłębiał się coraz bardziej w naturze substancji, w hipotetycznych atomach i molekułach, elektronach i rządzących nimi tajemniczych siłach. Zdumieni i zdezorientowani odkryciem elektronów, promieniowania rentgenowskiego i radioaktywności najwięksi mędrcy Europy wahali się między ciągłą a korpuskularną wizją rzeczywistości. Dawną koncepcję przyrody bez jakichkolwiek luk, zakładającą, że cząsteczki tworzą wiry we wszechobecnym eterze, wypierał obraz świata składającego się z rzeczywistych składników materii – atomów. Anglik Maxwell wspierał niejako oba obozy – jego teoria fal świetlnych opierała się na koncepcji eteru, zaś w teorii gazów przypisywał ciepło i ciśnienie ruchom pojedynczych atomów i molekuł. Maxwellowskie ujęcie termodynamiki zostało rozwinięte przez pracującego w Wiedniu Ludwiga Boltzmanna, kolejnego z „matematycznych terrorystów” i najbardziej zagorzałego atomisty.

Uciekając od świata rodziców, Albert zaczytywał się w dziele Boltzmanna i raportował Milevie, że jest ono wspaniałe. Miał wprawdzie kilka zastrzeżeń do szczegółów matematycznych, lecz był przekonany, że teoria jest słuszna, przynajmniej w ogólnych założeniach: gazy istotnie można opisać, powołując się na teorię korpuskularną.

Drobinki w gazach krążą niezależnie od siebie, w przypadku cieczy natomiast zjawiska takie jak napięcie powierzchniowe są dowodem na istnienie tajemniczych sił przyciągania pomiędzy osobnymi atomami czy cząsteczkami. Co sprawia, że kropla wody czy rtęci zachowuje kształt, a ciecz przylega do ścianek naczynia lub wnętrza rurki, tworząc meniski? Podczas ostatniego roku studiów Albert uczęszczał na wykłady profesora matematyki Minkowskiego, dotyczące zjawisk kapilarnych, zapamiętując je jako najlepsze w ciągu całych czterech lat spędzonych na politechnice – pierwszy prawdziwy kontakt z fizyką matematyczną, którą zajmowali się Maxwell i Helmholtz[115]. Wierzył, że staranne badania tych zjawisk pozwolą wyciągnąć wnioski o naturze tajemniczych sił działających pomiędzy molekułami. Co więcej, podczas niedawnego pobytu w Zurychu przeprowadził związane z tym tematem doświadczenia (na ich podstawie chciał napisać artykuł naukowy), a teraz aż palił się do dalszej pracy.

Rozmyślał też o cieple i przewodzeniu, czyli tematach prac dyplomowych swojej i Milevy, która, choć egzaminy końcowe miała zdawać za rok, również liczyła na kontynuację rozpoczętych projektów badawczych. Marzyła jej się praca doktorska. Zastanawiała się nad zależnością między określonymi właściwościami danej substancji, takimi jak przewodnictwo lub zdolność do absorpcji ciepła, a jej temperaturą. Jaki jest mechanizm tej absorpcji? Einstein wymyślił nowatorską metodę badania związanych z tym zjawisk w doskonale wyposażonym laboratorium Webera, więc istotne było utrzymywanie poprawnych relacji z byłym nauczycielem.

Po powrocie do Zurychu Einstein dowiedział się, że jeden z asystentów jego dawnego profesora matematyki Adolfa Hurwitza dostał właśnie posadę nauczyciela we Frauenfeld, a tym samym u Hurwitza otworzył się wakat. Albert, który liczył na taką sytuację, natychmiast napisał do profesora. Argumentował, że chociaż matematyka nie była głównym kierunkiem jego studiów i choć nie chodził na seminarium z tego przedmiotu, specjalizuje się w fizyce teoretycznej i analitycznej, które wymagają głębokiej znajomości dziedziny. Hurwitz zgodził się rozważyć tę autokandydaturę.

Pokrzepiony na duchu Albert ponownie wyruszył w góry, tym razem w okolice Lago Maggiore. Przysłał stamtąd Milevie obrys swojej stopy, żeby ta mogła zrobić mu na drutach skarpetki. Besso, któremu Einstein nie zwierzał się ze swego związku, przejrzał go na wskroś i podśmiewał się z tęsknoty za Zurychem. Lato wlokło się leniwie, a im bardziej narzekali rodzice Alberta, tym bardziej płomiennie i kwieciście pisał on do Milevy i tym bardziej jej pragnął. „Jakiż będę szczęśliwy, mogąc znów wziąć Cię w ramiona, moja mała urwisko z ulicy, moja mała werando, moje wszystko!”[116].

Z powodu wola na szyi Mileva nie mogła na razie ruszyć się z Kacu, ale oznajmiła, że przyjedzie do Zurychu razem z siostrą, Zorką. Albert na tę okoliczność zakupił nawet dwie łyżeczki do kawy, żeby zaimponować Zorce „europejską kulturą”. Donosił też dumnie, że nauczył się golić samodzielnie, zamiast, jak dotąd, chodzić do balwierza. Proponował, że gdy Mileva będzie gotować, on będzie się golił, a nie jak zwykle siedział z nosem w książkach. Odmalował sielankowy obraz nadchodzącej jesieni, zapewniając, że cokolwiek się stanie, oboje, niezależni, nadal będą wiedli najwspanialsze na świecie życie, pracując naukowo, nie tłumacząc się przed nikim. Podsunął myśl, by zaoszczędzili trochę pieniędzy, kupili dwa rowery i razem jeździli na wycieczki.

„Tobie też już nie odpowiada żywot filistra, prawda? Kto posmakował wolności, ten nie zniesie więcej kajdan. Szczęściarz ze mnie, że Ciebie znalazłem, istotę, która jest mi równorzędną partnerką, równie silną i niezależną jak ja! Tylko w Twoim towarzystwie nie czuję się samotny”[117].

„Krzykacz z niego, a jednak tak bardzo go kocham”, zwierzała się Mileva w liście do Heleny Kaufler[118].

OPTYMISTYCZNE PROGNOZY ALBERTA rozwiały się niemal natychmiast po jego powrocie do Zurychu. Po pierwsze, nie dostał posady, o którą się ubiegał. Nie znajdując wśród aplikantów nikogo odpowiedniego, Hurwitz podzielił obowiązki asystenta pomiędzy Ehrata i jeszcze jednego studenta. Na domiar złego Weber zatrudnił w tej roli studenta inżynierii. Tym samym Einstein został w grupie absolwentów politechniki z roku 1900 jedynym bezrobotnym[119]. Ponadto i on, i Mileva wnieśli wymaganą opłatę i rozpoczęli eksperymenty w laboratorium Webera, który został promotorem prac doktorskich obojga. Nie był to układ korzystny.

Ciotka Julie przestała przesyłać Albertowi pieniądze, więc żeby się utrzymać, musiał on, choć niechętnie, udzielać korepetycji (w okolicy świąt zajmował się uczniami przez zawrotną liczbę siedmiu godzin w tygodniu). Pracował też dorywczo u Alfreda Wolfera, nauczyciela astronomii i astrofizyki, pełniącego funkcję dyrektora Szwajcarskiego Obserwatorium Federalnego, którego nieduża kopuła wznosiła się na tym samym wzgórzu co politechnika[120].

Problemy zdrowotne Milevy trwały, opóźniając jej powrót do Zurychu; dziewczyna w rezultacie straciła pokój przy Plattenstrasse 50. Kiedy wraz z Zorką zjawiły się w końcu w mieście, zamieszkały w pensjonacie przy Hottingerstrasse, ruchliwym bulwarze wzdłuż linii tramwajowej biegnącej pod górę Zürichbergu, do miejskiego zoo. Milevę utrzymywał ojciec. „Gospodarstwo domowe” jej i Alberta, powiększone chwilowo o pucołowatą Zorkę, funkcjonowało prawie wyłącznie dzięki kawie, muzyce i fizyce.

W grudniu Einstein ukończył artykuł o zjawiskach kapilarnych – podczas gdy Maxwell oparł założenia elektromagnetyzmu na matematyce opisującej płyny, on powiązał fizykę cieczy z matematyką i prawami grawitacji Newtona (zakładającymi, że ciała przyciągają się wzajemnie z siłą wprost proporcjonalną do ich masy, a odwrotnie proporcjonalną do odległości między nimi). Alberta zaintrygował fakt, że podobne założenie w przypadku molekuł wydawało się dawać równie dobre rezultaty. Pomiary zjawisk kapilarnych w różnych cieczach sugerowały, że siła oddziaływań międzycząsteczkowych rośnie wraz ze wzrostem masy atomowej badanej substancji. „Tym samym pytanie, czy i jak nasze siły wiążą się z grawitacyjnymi, musi na razie pozostać otwarte”, pisał. Co najważniejsze jednak, atomy wydawały się istnieć naprawdę. Einstein wysłał swoją pracę do „Annalen der Physik”, najważniejszego periodyku naukowego w Europie, zaś jego redaktor naczelny Paul Drude poinformował autora, że artykuł ukaże się drukiem następnej jesieni[121]. Jego kopia została również wysłana do wiedeńskiego laboratorium Boltzmana.

„Albert napisał naukowy artykuł z fizyki, który prawdopodobnie niedługo ukaże się w «Annalen»”, szczebiotała Mileva w liście do Heleny[122]. „Wyobrażasz sobie, jak jestem dumna z mojego kochanego? To nie byle jaka praca, tylko bardzo ważny artykuł dotyczący teorii cieczy”.

Choć również dumni z osiągnięć syna, Pauline i Hermann nie takiego życia życzyli swojemu Schatzi (skarbowi). Dopóty wysyłali listowne protesty, dopóki Albert, mimo wcześniejszych deklaracji, nie ugiął się i nie pojechał do domu na święta. Kiedy zaś już się zjawił, został zaatakowany argumentem, że skoro nie znalazł pracy na politechnice, powinien poszukać jej gdzie indziej. Rodzice mieli nadzieję, że posada, jakakolwiek by była, nie tylko przyczyni się do rozwoju kariery syna, lecz także rozłączy go z Milevą. Pozwolili mu pozostać w Zurychu do wiosny, kiedy miał ukończyć rozprawę doktorską, ale nakazali późniejszy bezwzględny powrót do Mediolanu.

Złe wieści wstrząsnęły Milevą. Od wizyty Heleny u państwa Einsteinów drżała ona z niepokoju przy każdych odwiedzinach Alberta w domu rodzinnym i czuła ucisk w dołku na widok każdego listu z Mediolanu. Swój żal dotyczący kolejnej rozłąki wylewała w listach do Heleny właśnie, aktualnie szczęśliwej mężatki z Belgradu, który to fakt tym boleśniej uzmysławiał Milevie jej własną, frustrującą sytuację. Skarżyła się, że opuszczając ją, Albert zabierze ze sobą połowę jej życia[123].

Czy jednak wolno jej stawać mu na drodze do kariery? „Za bardzo go kocham, ale tylko ja wiem, ile przysparza mi to cierpienia. Oboje musieliśmy ostatnio wiele znieść, ale na myśl o rozłące serce mi się kraje. Wszystko Ci opowiem, kiedy się spotkamy; nie chcę brukać teraz Twojego szczęścia. (…) Kiedyż nadejdzie chwila, gdy będzie nam wolno przyznać się do miłości przed całym światem? Wydaje mi się, że tego nie doczekam”.

Po raz kolejny Mileva żaliła się przyjaciółce tuż przed świętami Bożego Narodzenia, zanim Albert zdążył wyjechać do rodziców, twierdząc, że całego dnia nie wystarczyłoby na obliczanie wszystkich oszczerstw na jej temat i knutych przeciwko niej intryg[124]. Choć nie pozwoliła Einsteinowi przeczytać listu, dopisał on na dole niefrasobliwe postscriptum, które zdradza większy dystans do nadchodzącej tragedii.

Panna płakała

Że pan musi zmykać,

Lecz myśmy myśleli:

Nie ma co narzekać![125]

Dzień po wysłaniu artykułu o zjawiskach kapilarnych Albert został wezwany na rozmowę do Miejskiej Komisji Naturalizacyjnej w Zurychu. Zarzucono go gradem pytań o stan jego finansów, stosunek do alkoholu i ewentualne choroby weneryczne w rodzinie oraz wyśmiano za oczywisty brak praktycyzmu[126]. Niemniej jednak 21 lutego 1901 roku formalnie przyznano mu obywatelstwo Szwajcarii, kończąc tym samym jego pięcioletni status jako bezpaństwowca. Trzy tygodnie później Einstein stawił się na obowiązkowe badania lekarskie przed komisję wojskową; perspektywa służby dla nowego kraju wydawała mu się mniej wstrętna niż myśl o niemieckiej armii, ponieważ Szwajcarzy stanowili społeczeństwo nie tak zmilitaryzowane i autorytarne jak Niemcy. Nawiasem mówiąc, kwestia okazała się akademicka, ponieważ Albert został uznany za niezdolnego do służby wojskowej z powodu płaskostopia i żylaków[127] i jako dumny obywatel Konfederacji Szwajcarskiej mógł już całkiem spokojnie podążać własną drogą.

Złożył zatem podanie o „praktyczną posadę” w Wiedniu, a Mileva rozpoczęła poszukiwania pracy jako nauczycielka w gimnazjum dla dziewcząt. Mimo to przyszłość obojga wciąż była niepewna[128]. „Prawdę mówiąc, nie mamy najmniejszego pojęcia, co nas czeka”, zwierzała się Mileva Helenie. Pisała, że bawią się, jak mogą i kiedy mogą. Że gdy spadł śnieg, zjeżdżali na sankach z Zürichbergu. „Albert był taki wesoły, pędząc w dół jak sam diabeł!”.

W następnym roku Einstein kontynuował badania nad oddziaływaniami międzycząsteczkowymi, tym razem przyglądając się roztworom rozrzedzonym. Rozważał, czy nie poszerzyć zakresu pracy o gazy i nie przerobić jej na doktorat. Już wcześniej wywnioskował, że w gazach oddziaływania pomiędzy cząsteczkami są zbyt słabe, by wpływać na ogólne właściwości substancji, takie jak ciśnienie czy temperatura (dawało się to wyjaśnić, zakładając, że atomy, albo cząsteczki, odbijają się od siebie jak kule bilardowe, zgodnie z prawami Newtona). Zorientował się również, że oddziaływania międzycząsteczkowe mają inne, mniej oczywiste, ale mierzalne, konsekwencje – na przykład dla sposobu, w jaki dwa gazy mieszają się ze sobą. Badania tych zjawisk mogły wiele wyjaśnić w kwestii natury samych cząsteczek, niewidzialnych aktorów ukrytych pod maską przyrody.

„To cudowne uczucie – pisał podekscytowany Albert do Marcela Grossmanna, jednego z dawnych kolegów z grupy – dostrzegać wspólny mianownik w złożonych zjawiskach, które obserwowane wyłącznie zmysłami wydają się zupełnie niepowiązane”[129]. Myśl, jak żywcem wyjęta z książek Bernsteina, które czytywał w dzieciństwie, była tą, którą kierował się w życiu jak kompasem.

Wybierając badania nad molekułami i gazami, nie zaś nad ciepłem i elektrycznością, Albert przestał poruszać się w obrębie specjalizacji Webera, a tym samym współpraca między obydwoma dobiegła końca. Dalsze doświadczenia miał prowadzić pod kierunkiem Alfreda Kleinera, profesora fizyki na zuryskim uniwersytecie.

Czekając na publikację artykułu o zjawiskach kapilarnych, Albert uznał, że oto nadszedł czas, by po raz kolejny rozejrzeć się za asystenturą, nieważne u kogo, i napisał, załączając kopię pracy, do Ottona Wienera z uniwersytetu w Lipsku (gdzie pracował również Boltzmann). Przedstawił się i zapytał o odpowiedni wakat. Wysłał też listy do Eduarda Rieckego ze słynnego uniwersytetu w Getyndze, Richarda Kocha z technische Hochschule w Stuttgarcie, Heikego Kamerlingha Onnesa z uniwersytetu w Lejdzie w Holandii, a nawet do Wilhelma Ostwalda, chemika z uniwersytetu w Lipsku, który polemizował z Boltzmannem na temat istnienia atomów (jako chemik Ostwald był zainteresowany zjawiskami kapilarnymi – w istocie większość danych, których Einstein użył w swojej pracy, pochodziła właśnie z jego doświadczeń – lecz nie odpowiedział na list Alberta).

Nadzieja na pracę na politechnice rozwiała się również. Pod koniec marca, po pięciu miesiącach cygańskiej niezależności, Einstein złożył broń, opuścił Zurych i ruszył do Mediolanu, do rodziny. Pakował się w takim roztargnieniu, że zostawił nocną koszulę, szczoteczkę do zębów, grzebień i szczotkę do włosów.

Mileva posłusznie odesłała owe ostatnie pozostałości „po połowie jej życia” właścicielowi, który poniekąd powracał do swoich „właścicieli”, do których należał od zawsze. Zorka wyjechała już do Serbii, zaś Mileva zebrała rzeczy i przeniosła się na Plattenstrasse. Wizja starego pensjonatu Engelbrecht, gdzie serbskie nierozłączki – Mileva i Milana – spędzały całe noce, śmiejąc się z Bułgarów, śpiewając i ucząc, wydawała się kusząca.

PRZYPISY

[94] Albert Einstein do Milevy Marić, 1900, data nieznana, CP, t. 1.

[95] Lewis Pyenson, Einstein’s Natural Daughter.

[96] Mileva Marić do Heleny Kaufler, 4 czerwca 1900, CP, t. 1.

[97] Ibidem.

[98] Milana Bota do matki, 7 czerwca 1900, CP, t. 1, s. 64.

[99] Albert Einstein do Milevy Marić, 10 października 1899, CP, t. 1.

[100] CP, t. 1, s. 244.

[101] Mileva Marić do Heleny Kaufler, 9 marca 1900, CP, t. 1.

[102] Seelig, op. cit., s. 30.

[103] Ibidem, s. 43.

[104] Albert Einstein do Milevy Marić, 29 lipca 1900, CP, t. 1.

[105] Ibidem.

[106] Albert Einstein do Milevy Marić, 6 sierpnia 1900, CP, t. 1.

[107] Albert Einstein do Milevy Marić, 1 sierpnia 1900, CP, t. 1.

[108] Albert Einstein do Milevy Marić, 9 sierpnia 1900, CP, t. 1.

[109] Albert Einstein do Milevy Marić, 14 sierpnia 1900, CP, t. 1.

[110] Ibidem.

[111] Albert Einstein do Milevy Marić, 20 sierpnia 1900, CP, t. 1.

[112] Albert Einstein do Milevy Marić, 30 sierpnia 1900, CP, t. 1.

[113] Ibidem.

[114] Albert Einstein do Milevy Marić, 13 września 1900, CP, t. 1.

[115] CP, t. 1, s. 265.

[116] Albert Einstein do Milevy Marić, 19 września, 1900, CP, t. 1.

[117] Albert Einstein do Milevy Marić, 3 października 1900, CP, t. 1.

[118] Mileva Marić do Heleny Kaufler, 9 października, CP, t. 1.

[119]Robert Schulmann, Einstein at the Patent Office Exile, Salvation, or Tactical Retreat?, w: Mara Beller, Jürgen Renn, Robert S. Cohen, Einstein in Context, s. 17–24.

[120]Ronald Clark, op. cit., s. 40.

[121] Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen (Wnioski ze zjawisk kapilarnych), w: „Annalen der Physik” 4 (1901), s. 3.

[122] Mileva Marić do Heleny Savić, 20 grudnia 1900, CP, t. 1.

[123] Mileva Marić do Heleny Savić, 11 grudnia 1900, CP, t. 1.

[124] Mileva Marić do Heleny Savić, 20 grudnia 1900, CP, t. 1.

[125] Albert Einstein do Heleny Savić, 20 grudnia 1900, CP, t. 1.

[126] CP, t. 1, przypis s. 272.

[127] CP, t. 1, s. 277.

[128] Mileva Marić do Heleny Savić, 8 stycznia 1901, CP, t. 1.

[129] Albert Einstein do Marcela Grossmanna, 14 kwietnia 1901, CP, t. 1.